Difference between revisions 665862 and 667465 on astwiki

{{fusionar|Llingua guaraní}}
{{correxir}}

El '''guaraní''' ye una [[llingua]] del tueru tupí-guaraní, falada por unes seis millones de persones. Nel [[Paraguái]] ye llingua oficial xunto col castellán, según la Constitución Nacional de 1992. Tamién se fala nel noreste d'[[Arxentina]], nes provincies de Misiones, Formosa, parte de provincia del Chaco y Corrientes, u ye llingua oficial de la provincia. Amás ye faláu nel sur de Brasil y el Chaco bolivianu.

Ye llingua nativa de los guaranís, ún de los pueblos autóctonos de la rexón, pero'l so usu estiéndese tamién ente los pueblos non guaranís.

Na América precolonial fo emplegáu por pueblos que moraben al Este de la Cordelera de los Andes, dende'l mar Caribe fasta'l Ríu de la Plata.

= Variantes =

Ye posible diferenciar tres variedaes de guaraní: el misioneru o xesuíticu, el guaraní ‎faláu polos guaraníes y el guaraní paraguayu o modernu.‎

El guaraní misioneru falose nel área y tiempu d’influyencia de les misiones xesuítiques, ‎ente 1632 y 1767. Esta variedá desapaeció en 1870, pero dexó importantes documentos ‎escritos.‎

El guaraní tribal contién los dialeutos falaos por cinco o seis etnies asentaes dientro’l ‎territoriu paraguayu y limitaes xeográficamente: Tapieté, Paí Tavyterã, Katueté o ‎Chiripá, Mbyá, Xetá, Kaiwá y Aché Guayakí.‎

El guaraní paraguayu modernu ye faláu por cuasi la totalidá de la población (90%). ‎Varía’l so grau de pureza y riqueza de léxicu dependiendo de la ubicación urbana o ‎rural de los falantes.‎

Nos centros urbanos y principalmente na capital fálase’l jopará, una llingua criolla ‎qu’adopta pallabres españoles a la estructura gramatical y prosódica del guaraní.‎

== Fonoloxía ==

La llingua guaraní tien 33 fonemes: 12 vocales y 21 consonantes.

=== Vocales ===

De les 12 vocales (''pu'ae''), 5 son orales (pu'ae jurugua), 5 nasales (pu'ae tĩgua), 1 gutural (pu'ae ahy'ogua) y una guturonasal (pu'ae ahy'otĩgua)

{| class="wikitable"
! 
! colspan="3" | '''orales'''
! colspan="3" | '''nasales'''
|-
! 
|anterior
|central
|posterior
|anterior
|central
|posterior
|-
! '''cerradas''' (débiles)
| style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|i}}  
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|y}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|u}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ĩ}}  
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ỹ}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ũ}} 
|-
! '''abiertas''' (fuertes)
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|e}}  
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|a}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|o}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ẽ}}  
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ã}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|õ}}   
|-
|}

=== Consonantes ===

El cuadru siguiente amuesa les fonemes según el mou d'articulación y el puntu d'articulación de les fonemes y la grafía pa caún d'ellos.

{| class="wikitable"
! 
![[consonante labial|labial]]
![[consonante alveolar|alveolar]]
!alveo-palatal
![[consonante velar|velar]]
![[consonante glotal|glotal]]
|-
! [[fricativa]]
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''v''  
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''s''
| 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''g, g̃''
| 
|-
! [[africada]]
| 
| 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''ch'', ''j''
| style="text-align:center; font-size:larger;" |   
| 
|-
! [[oclusiva|oclusiva sorda]]
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''p''
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''t''
| 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''k'' 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |'
|-
! [[oclusiva|oclusiva sonora]] 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''mb''  
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''nd''  
| 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''ng''  
| 
|-
! [[consonante nasal|nasal plana]]
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''m''
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''n''
| 
| 
| 
|-
! [[sonorante]]
|  
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''r'', ''l''
| style="text-align:center; font-size:larger;" |''y''
| 
| 
|-
|}

== Observaciones ==

=== Pallabres nasales ===

La llingua guaraní distingue ente fonemes nasales y orales. La nasalidá de cualquier fonema estiéndese a tola pallabra, por mor d'eufonía. Entós, son orales les pallabres nes que nengunu de los sos fonemes tien calter nasal.

:(Nasales) ak'''ã''' ("cabeza") — por'''ã''' ("guapu") — ku'''ñ'''ata'''ĩ''' ("señorita") — he'''mb'''ireko ("muyer casada")
:(Orales) rajy ("fía") — túva ("pá") — sy ("madre") — arapoty ("primavera")

=== Puso ===

El puso o oclusiva glotal apaez sólo en posición intervocálica y torga momentáneamente la emisión. Anque paez sólo una ausencia de soníu, ye un fonema en drechu propiu, pues entra n'oposición fonolóxica col soníu continuu.

El so nome vien del guaraní: ''pu'' ("soníu") + ''so'' ("soltar". Al xebrar en sílabes, acompaña a la vocal que-y sigue.

=== Acentuación ===

En guaraní nenguna pallabra termina en consonante. Cuasi toles pallabres lleven acentu (''muanduhe'') na última vocal. L'acentu gráficu úsase sólo cuando la vocal acentuada nun ye la final.

Por exemplu: 

* ''Tape'' (camín) lléese [tapé]
* ''Tata'' (fueu) lléese [tatá]

Pola so parte, ''áva'' (pelo) y ''tái'' (picante) lleven la marca gráfica de la so acentuación.

== Grafía ==

Los guaraníes nun usaben un alfabetu propiu, sinon l’alfabetu llatín con diacríticos pa ‎marcar les vocales nasales y un signu pa la oclusiva glotal y otros fonemes. Amás ‎dalgunos fonemes son representaos por dígrafos –mb, nd, ng, nt-. La ortografía moderna ‎ye altamente fonémica, pues representa fielmente la fonoloxía de la llingua.‎

Dempués de la conquista y l’alfabetización xesuítica na rexón de les misiones ‎guaranítiques, nes comunidaes utilizose l’alfabetu llatín pa la trescripción. El xesuita ‎Antonio Ruiz de Montoya recoyó y documentó l’estáu de la llingua nos sos famosos ‎trabayos ''Tesoro de la Lengua Guaraní'' (diccionariu guaraní-castellán), ''Arte y ‎Vocabulario de la Lengua Guaraní'' (compendiu gramatical y diccionariu castellán-‎guaraní) y ''Catecismo de la Lengua Guaraní'' (gramática del guaraní).‎

La grafía y ortografía estandarizose y fo fixada oficialmente en 1950 pol Congresu de la ‎Llingua Guaraní de Montevideo, y ye la grafía utilizada anguaño pal enseñu de la ‎llingua nel Paraguái y nos llugares u'l guaraní ye llingua oficial. Esta ortografía sustituyó les regles del Congresu de Grafía ‎convocáu en 1867 pol mariscal Francisco Solano López ya intentó marcar les ‎diferencies fonolóxiques ente’l castellán y el guaraní n'adoptando un alfabetu asemeyáu al ‎alfabetu fonéticu internacional. ‎

Los topónimos d’orixe guaraní n’Arxentina y [[Uruguái]] utilicen la grafía del castellán, y ‎nel Brasil úsase la del [[portugués]], perdiendo asina la distinción ente fonemes nasales y orales.

== Gramática ==

La llingua guaraní ye una llingua fuertemente [[llingua aglutinante|aglutinante]], de tipu polisintéticu, ye dicir ‎ca pallabra ta compuesta de varios morfemes encadenaos qu’aporten unidaes de ‎significáu. A diferencia del asturianu, los rasgos semánticos y sintácticos del guaraní ‎nun s’espresen por alteraciones na raíz verbal –como’l tiempu verbal, la persona, el ‎xéneru o’l mou-, sinon n’añadiendo unidaes específiques.‎

Ensin embargu, el guaraní presenta armonización ente morfemes. Por exemplu: el ‎sufixu ''–kuéra'' tresfórmese en ''–nguéra'' cuando ta amestáu a una pallabra nasal. Asina:‎

* '''Tapiti''' (conexu) / '''Tapiti''kuéra''''' (conexos)‎

* '''Mitã''' (neñu) / '''Mitã''nguéra''''' (neños), y non '''mitã''kuéra'''''.‎

Les marques de tiempu y mou represéntense por clíticos que puen disllocase de la ‎posición axacente a la raíz verbal por razones d’elegancia prosódica o claridá ‎conceptual. Nel primer casu –metátesis-, l’afixu s’antepón p’anticipar el mou de la frase ‎siguiente, mentanto nel segundu –hipértesis-, un afixu de tiempu o mou camuda’l so ‎llugar pa evitar una repetición o precisar a qué parte del fonema compuestu s’aplica.‎

Ensin embargu, la sintaxis del guaraní ye simple. La llingua carez de distinción ente’l ‎númberu (singular o plural) y el casu gramatical, y nun emplega artículu.‎‎‎

=== Aglutinación ===

L'aglutinación ye'l fechu pol cual les pallabres fórmense n'amestando afixos a una raíz pa camudar o enriquecer el so significáu. Los afixos son unidaes semántiques o funcionales.

Na llingua guaraní, l'aglutinación pue dase de dos maneres:

* Por Composición
* Por polisíntesis

==== Composición ====

Ye cuando axúntense dos o más pallabres pa formar una sola. Pue ser:
* Sustantivu + sustantivu: '''pirapire''' (''pira'', pexe + ''pire'', piel) = dineru
* Sustantivu + numeral: '''jasykõi''' (''jasy'', luna, mes + ''mo-kõi'', dos) = febreru
* Sustantivu + alverbiu: '''ta'ãngambyry''' (''ta'ãnga'', imaxe + ''mo-mbyry'', lloñe) = televisión
* Sustantivu + verbu: '''apykahai''' (''apyka'', siella + ''hai'', escribir) = pupitre

==== Polisíntesis ====

Ye'l fechu pol cual a una pallabra qu'actúa como raíz axúntense varios prefixos y sufixos pa camudar el so significáu orixinal.

Na llingua guaraní hai munches partícules qu'indiquen tiempu, forma, mou, grau, intensidá, etc. Asina podemos ver nel exemplu:

Noporombogueroguataseietereirasapakurihikóni

* N : partícula de forma
* O : partícula de númberu y persona
* Poro : partícula de voz
* Mbo : partícula de voz
* Guero : partícula de voz
* Guata : verbu principal, CAMINAR
* Se : partícula de mou
* I : partícula de forma
* Etereirasa : partícula de grau 
* Pa : partícula de forma
* Kuri : Partícula de tiempu
* Hikóni : partícula de tiempu

La frase se traduz asina:

"¿En realidá nun-y taba en queriendo facer caminar?"

[[Categoría:Llingües]]

[[af:Guaraní]]
[[ang:Aƿaisc sprǣc]]
[[ay:Waraniyi aru]]
[[az:Quarani dili]]
[[bat-smg:Gvaraniu kalba]]
[[bg:Гуарански език]]
[[bn:গুয়ারানি ভাষা]]
[[br:Gwaranieg]]
[[ca:Guaraní]]
[[cs:Guaraní (jazyk)]]
[[cy:Guaraní (iaith)]]
[[da:Guaraní (sprog)]]
[[de:Guaraní (Sprache)]]
[[dsb:Guaranišćina]]⏎
[[en:Guarani language]]
[[eo:Gvarania lingvo]]
[[es:Idioma guaraní]]
[[eu:Guaraniera]]
[[fa:زبان گوارانی]]
[[fi:Guaranin kieli]]
[[fr:Guarani (langue)]]
[[ga:An Ghuaráinis]]
[[gd:Guaranaidh]]
[[gl:Lingua guaraní]]
[[gn:Avañe'ẽ]]
[[he:גוארני]]
[[hi:गुआरानी भाषा]]
[[hif:Guarani bhasa]]
[[hsb:Guaranišćina]]
[[io:Guarani linguo]]
[[is:Gvaraní]]
[[it:Lingua guaraní]]
[[ja:グアラニー語]]
[[ka:გუარანის ენა]]
[[ko:과라니어]]
[[kv:Гуарани (кыв)]]
[[la:Lingua Guaranica]]
[[lij:Guaranì]]
[[lt:Gvaranių kalba]]
[[lv:Gvaranu valoda]]
[[mhr:Гуарани йылме]]
[[mk:Гварански јазик]]
[[ms:Bahasa Guaraní]]
[[nah:Guaranitlahtōlli]]
[[new:गुआरानी भाषा]]
[[nl:Guaraní (taal)]]
[[nn:Guaraní]]
[[no:Guaraní (språk)]]
[[oc:Guaraní (lenga)]]
[[pl:Język guarani]]
[[pms:Lenga guaraní, paraguajan]]
[[pnb:گورانی]]
[[pt:Língua guarani]]
[[qu:Waraniyi simi]]
[[ru:Гуарани (язык)]]
[[sco:Guaraní leid]]
[[sk:Guaraníjčina]]
[[sl:Gvaranščina]]
[[sq:Gjuha guarani]]
[[sr:Гварани (језик)]]
[[sv:Guaraní]]
[[ta:குவாரனி மொழி]]
[[tr:Guaraní dili]]
[[ug:گۇئارانچە]]
[[uk:Гуарані (мова)]]
[[vi:Tiếng Guaraní]]
[[wa:Gwarani]]
[[xmf:გუარანი (ნინა)]]
[[zh:瓜拉尼語]]