Revision 1476367 of "Mate (fervinchu)" on astwiki

{{otros usos|Mate (dixebra)}}

{{Ficha de valor nutricional
|semeya= Mate en calabaza.jpg
|pie_foto = Yerba sirvida nun tradicional mate de calabaza y con una [[bombilla (instrumentu)|bombilla]]
|tratamientu = de fervinchu<br />cafeína = 1,02 g{{cr}}
|Kcal = 61.12
|grases = 0 mg
|proteínes = 294 mg
|carbohidratos = 1234 mg
|vitB1_mg = 0.47
|vitB2_mg = 0.78
|fierro_mg = 3.6
|sodiu_mg = 121.8
|magnesiu_mg = 370.5
|potasiu_mg = 1095
|fonte = [http://www.andinia.com/a23100.shtml Andinia.com]
}}

Denominar '''mate''' a la [[fervinchu]] fecha con fueyes de [[Ilex paraguariensis|yerba mate]] ''(Ilex paraguariensis)'', planta orixinaria de les cuenques de los ríos [[Ríu Paraná|Paraná]], [[río Paraguái|Paraguái]] y el cursu cimeru del [[río Uruguái|Uruguái]]. Estes plantes primeramente ensugaes, cortaes y molíes formen la yerba mate, que tien sabor amargoso por cuenta de los [[tanín]]s de les sos fueyes. Por esto, hai quien gusten d'adulzar un pocu'l mate con azucre, miel, [[Stevia (edulcorante)|stevia]] o [[Edulcorante artificial|endulzante non calóricu]]. La espluma que se xenera al «cebar» deber a los [[glucósido]]s que la yerba mate contien.<ref>[http://web.archive.org/web/http://muyargentino.com/el mate arxentino/ Bien Arxentín. Un chapuzón d'allegría contra la rutina diaria. El Mate Arxentina. El Mate.] Consultáu'l 2 d'agostu de 2012.</ref>

Yera consumíu n'América dende la [[dómina precolombina]] por delles etnies d'orixe tupí-guaraní, como los [[avá]], los [[mbyá]], los [[tapieté|ñandevá]], los [[paí tavyterá|kaiowa]], etc., y, en menor midida, por otres etnies que realizaben comerciu con ellos, como los [[diuihets|diuihet]] y los [[pueblu qom|qom]].

Foi adoptáu rápido polos colonizadores españoles, y quedó como parte del mancomún cultural en [[Arxentina]], [[Bolivia]] ([[departamentu de Tarija|Tarija]], [[departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]], [[Chuquisaca]]), [[Paraguái]] y [[Uruguái]], onde se consume mayoritariamente, y tamién en zones de [[Brasil]] y [[Chile]] (ente [[Rexón de Coquimbo|Coquimbo]] y [[Rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena|Magallanes]]).

Como asocede col [[té (bébora)|té]], el [[café (bébora)|café]] o'l [[chocolate]], tien un efectu estimulante por cuenta de la [[cafeína]] que contien.<ref name="unicen1">[http://www.fio.unicen.edu.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=912:confirmen-en-ingenieria-que-el mate-nun tien-mateina-sinón-cafeina&catid=92:2011&Itemid=141 Confirmen n'Inxeniería que'l mate nun tien mateína, sinón cafeína] Facultá d'Inxeniería. Consultáu'l 3abr14</ref><ref name="ellitoral1">[http://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2011/10/13/medioambiente/MED-01.html Yerba mate. Conclusión definitiva: la mateína nun esiste] La Mariña.com Consultáu'l 3abr14</ref> Enantes, y en forma popular, pensábase que tenía un energizante similar pero non igual, al que se llamaba "mateína".<ref name="unicen1"/><ref name="ellitoral1"/>

Amás súmase-y un efectu, que ye compensáu pol altu consumu d'agua que se realiza cuando se "matea", resultando asina un fervinchu dixestivu, depuradora y ―al tener [[antiosidantes]]― preservadora del organismu. Como los otros fervinchos mentaos, el mate tien cierta acidez, razón pola que munches vegaes añedir ―n'escases proporciones― otres yerbes (dixestives, reguladores de la función hepática, sedantes, etc.) que llogren neutralizar l'acidez{{cita riquida}} como tamién compensar el llixeru efectu estimulante de la cafeína.{{cita riquida}}

Tradicionalmente, bébese caliente por aciu un sorbete denomináu [[bombilla (instrumentu de cocina)|bombilla]] asitiáu nun pequenu recipiente, que ye denomináu ―según la zona mate», «que la so», «porongo» o «guampa», que contién el fervinchu.
[[Archivu:Mate 02.jpg|thumb|Mate recién [[Wikt:cebar|cebáu]]]]
Polo común estrémase al recipiente llamáu ''porongo'' del llamáu «mate» por ser el primeru de mayores dimensiones y de boca ancha. Anque se llogren de normal del [[Lagenaria siceraria|porongo]] ''(Lagenaria siceraria)'', una [[cucurbitácea]] que'l so frutu tien una corteza fuerte y maderizo apta pa ser usada como recipiente, dende tiempos coloniales realizáronse mates de plata, cuernu vacunu ([[guampa]]), [[porzolana]], [[vidriu]] o [[madera]] (polo xeneral [[Schinopsis|quebracho]] o [[Bulnesia sarmientoi|palu santu]]) o pezuña de toru llabrada.

== Nome científicu ==

El nome científicu ye "''ilex paraguariensis''". "''[[Ilex]]''" porque ye un xéneru con unes 400 especies aceptaes, y "''paraguariensis''" por cuenta de la entós llamada "[[Provincia Paraguaria]]". Esto ye, denominóse asina a la [[Ilex paraguariensis|yerba mate]] por cuenta de la rexón onde naturalmente crecía y consumíase esti fervinchu, esto yera na zona de les [[Misiones xesuítiques guaraníes]]. Estes misiones allugar nuna rexón de la d'antiguo (dende fines del sieglu XVI hasta finales del XVIII) llamada "[[Provincia Paraguaria]]".<ref>{{Cita web |url=http://blogsdelagente.com/eneas/2011/10/22/reinos-perdidosmercosur-jesuitico-provincia-paraguaria-de-la-compania-de-jesus-1600-1767/ |títulu="REINOS PERDÍOS: MERCOSUR XESUÍTICU (PROVINCIA PARAGUARIA DE LA COMPAÑÍA DE XESÚS (1600-1767)" Testu: Arq. Carlos Moreno en Diariu del Viaxeru del 19-10-2011 pag. 3. }}</ref> Esta rexón o provincia, entós dependiente del [[Virreinatu del Perú]], tomaba rexones de los actuales: [[Paraguái]], [[Arxentina]], [[Uruguái]] y partes de [[Bolivia]], [[Brasil]] y [[Chile]].<ref>{{Cita web |url=http://locosxelmate.com/historia-y-datos-interesantes-sobre-la-yerba-mate/ |títulu=Párrafu 1 }}</ref>

== Etimoloxía ==

Al llegar los europeos a Suramérica, notaron que delles etnies practicaben el ritual de xuntase a beber un fervinchu que los [[avá]] llamaben ''kaay'', siendo ''ka’á:'' ‘yerba’, y y'':'' ‘agua’.<ref name="El mate">Hoss de Le Comte, Mónica Gloria (2001): ''El mate''. Bonos Aires: Maizal, 2001. ISBN 987-97899-3-8.</ref>

La espresión mate», naz del vocablu [[quechua]] ''matí'', que significa [[Lagenaria siceraria|calabaza]] (el recipiente pa beber mate suel ser fechu de calabaza). El mesmu tomábase al traviés d'una cañita denominada «tacuarí», en que'l so estremu asitiábase una grana acovanada que faía les vegaes de filtru.

Tamién-y lo llamó «té del Paraguái» o «oru verde» pol altu valor que tuvo sobremanera en tiempos coloniales.<ref>{{Cita web |url=http://www.hostnews.com.ar/2007/sal/070975.htm |títulu=Artículu de Salomé Areco }}</ref>

Por estensión, los conquistadores denominaron d'esta manera al fervinchu ellaboráu a partir de la ([[Ílex paraguayensis|yerba]] ''(Ílex paraguariensis)''.

En [[idioma portugués|portugués]] llámase ''chimarrão'' (‘[[cimarrón]]’, xavaz), anque especialmente nel [[sur de Brasil]] tamién s'utiliza la palabra mate».

== Hestoria ==
[[Archivu:Dr francia.JPG|miniaturadeimagen|[[Gaspar Rodríguez de Francia]], dictador del Paraguái, tomando mate (ca. 1820)]]
[[Archivu:Mapuches tomando mate en la pampa mientras se asa la carne.jpeg|miniaturadeimagen|[[Mapuches]] tomando mate na pampa. c. 1880]]

Los europeos que víen a los nativos tomalo, llamaben al mate «yerba del demoniu» por desconocer la práctica y efectos.<ref group="nota" >{{Cita llibru |url=http://books.google.com/books?id=6vEsIUAsq3kC&hl=ye&pg=PA110 |títulu=Selmanariu eruditu que comprehende delles obres ineditas, critiques, morales, instructives, polítiques, históriques, satíriques, y gracioses de los nuesos meyores autores antiguos y modernos |volume=Volume 8 |autor=Antonio Valladares de Sotomayor |páxines=110ss |editorial=Blas Román |añu=1788 |ubicación=Madrid |cita=Que d'esta yerba, que nun ye otra cosa que les ojas<!--sic, nun se debe correxir porque ye una cita testual--> de ciertos árboles del país, que llamándolos yerbales, dixo el Padre Antonio Ruiz na so conquista espiritual d'aquel país del Paraguái, que los bruxos (que ye como'l trata á el Españoles na so hestoria), la introduxeron per parte del demoniu que con ella se quitaben del xuiciu, enfilábense, y se hacian mas fieros que los demonios. Y el Doctor Xarque, na so apoloxía de les Misiones, onde'l tuvo munchos años cola ropa de Misioneru, dixo, qu'aquella yerba ye pestifera, bien perxudicial á la salú, y que causaba grandes males.}}</ref>
Sosteníen amás que yera una bébora de folgazanes, una y bones los nativos dedicaben delles hores del día a ésta práctica.

Dellos cronistes españoles rellaten nos sos diarios que los indios llevaben, al pie de les armes, unes pequenes bolses de cueru (guayacas) nes que guardaben fueyes de yerba mate esmagayada y tostada que mazcaben o asitiaben nuna calabaza con agua y sorbíen, usando los sos dientes como filtru o per mediu d'un canutu de caña. Según ellos, llueñe d'afloxalos, estes fueyes dábenlos mayor resistencia pa les llargues marches o pa realizar los llabores diarios.<ref>{{Cita web |url=http://www.iwg.com.ar/oroverdejesuita/_lleendes.html |títulu=Párrafu 6 d'esti testu }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://locosxelmate.com/historia-y-datos-interesantes-sobre-la-yerba-mate/ |títulu=Párrafu 8 d'esti testu }}</ref>

El mate anicióse como un ritu de los ''avá'' nel territoriu que güei ocupa parte de Paraguái, el nordeste arxentín y el sur de Brasil. Ellos soterraben los restos de los sos seres queríos y nesi mesmu llugar llantaben yerba mate, y depués de que la planta crecía, collechar, preparaben la fervinchu y tomar «en rueda» coles sos families. Realizaben estos ritos porque creíen que d'esa manera l'espíritu de los sos seres ellí soterraos crecería na planta de yerba mate y pasaría al traviés del mate al so cuerpu pa permanecer al pie de ellos. Tamién al pie de la yerba, solíen llantar distintos vexetales yá que creíen qu'esto favorecería la crecedera de la planta.<ref>[[Gonzalo Abella|Abella, Gonzalo]]: ''Mitos, lleendes y tradiciones de la Banda Oriental''.</ref>

Na [[Santa Fe (ciudá d'Arxentina)|ciudá de Santa Fe]] fueron escavaos instrumentos utilizaos pal fervinchu nel sitiu arqueolóxicu de Santa Fe La Vieya.<ref>{{Cita web |url=http://santafelavieja.gob.ar/ |títulu=Parque arqueolóxicu Santa Fe la vieya |fechaacceso=14 d'ochobre de 2016 |sitioweb=http://santafelavieja.gob.ar/}}</ref> Muncho primero de que s'usaren los instrumentos que güei conocemos, los indíxenas bebíen el fervinchu en forma de té, amestándo-y agua (caliente o fría) a la yerba mate. Como recipiente utilizaba un "'''bernegal'''", fechu d'una calabaza grande (''Cucurbita moschata'') cortada pol mediu. Al consumir la fervinchu usaba una pequeña vara de caña pa zucar  ente qu'usaben los sos dientes delanteros pa penerar el líquidu. El españoles depués, introducieron l'usu d'una suerte de cuyar de metal bueco con furacos nun estremu llamada "apartador" col cual detiense la yerba molida mientres se suerbe'l té. Col pasu del tiempu, el bernegal de calabaza, sería reemplazáu por vasíes de magre cocíu cola mesma forma de la media calabaza.

Nes escavaciones llevaes a cabu nel sitiu arqueolóxicu de Cayastá, atopáronse restos del bernegal de magre con decoraos, tal como los ellaboraos na Santa Fe colonial. Estos instrumentos pueden ser consideraos los más antiguos antecesores conocíos de los mates» que güei utilizamos pal fervinchu de ''Ilex paraguariensis''. Darréu ente ciertes clases sociales dientro del ambiente urbano, introduzse l'usu del mate o calabaza pequena (''Lagenaria siceraria'') utilizada al pie de la bombilla, consistente nun "un cañito de madera o dalguna caña" según revélanos Dobrizoffer.<ref>{{Cita web |url=http://www.cehsf.ceride.gov.ar/america_12/articulo-18.html |títulu=Del bernegal y l'apartador al mate y la bombilla Apuntes pa una hestoria del mate |fechaacceso=14 d'ochobre de 2016}}</ref>

El españoles repararon qu'a los guaraníes, el mate fortificar pal trabayu y en casu de necesidá sirvía-yos d'alimentu. Escontra 1714, el so usu estendiérase a Bolivia y Chile. Los británicos de Chile (que s'ocupaben de tratar d'esclavos traíos d'África) vieron que tamién beneficiaba a los negros, probar y llevar a Londres, onde foi perbién recibíu. Inclusive se pensó en reemplazar el tradicional usu del té por esta bébora, yá que yera más provechosa ya inclusive más barata; pero como les misiones xesuítiques del Paraguái yeren el so únicu productor, y el comerciu del té reportába-yos tan bones ganancies, refugóse la idea.<ref name="selmanariu" group="nota" >{{Cita llibru |url=http://books.google.com/books?id=6vEsIUAsq3kC&hl=ye&pg=PA110 |títulu=op.cit. |autor=Antonio Valladares de Sotomayor |páxina=110|cita=[L]vos Españoles esperimentaron que los Indios del Paraguái, tomando l'agua con, la yerba, como equí tómase la te', fortificába-yos pal trabayu, y que nes necesidaes -yos servia d'alimentu; y asina s'estendió al Perú y al Chile, y el Ingleses dempués del añu de 1714, col motivu de tener allá casa pa la vienta de los negros que lleven d'África, viendo qu'entá nos negros obraba lo que nos Indios, y que á ellos -yos escontra mas bien l'usu d'ella, qu'el de la te', traxeron cantidá. Y con la novedá tomar en Londres como la te', y toos convinieron en que yera meyor que la te' i polo que convendria dexar y'ste, y usar de la yerba del Paraguái, y que cuesta menos qu'aquel, y ye mas provechosa y barata que la te; y tratóse en forma d'ello, en que'l so exame convinieron que la yerba yera como queda dichu mas provechosa que'l té; pero como dependia unicamente de los Jesuítas, y pocu Españoles, y nun lo había n'otra parte qu'ellí, entós que estos supieren que por ella habíen dexado la te' xubir de preciu, y -yos dexarian ensin ella, ensin dexar de perdese lo muncho que-yos val el comerciu de y'l, y por esto la dexaron.}}</ref>

=== Hestoria de la yerba mate ===
{{AP|Hestoria de la yerba mate}}

== Peracabo ==
{{referencies|t=20120817|gastronomía}}
La forma de preparación del mate foi tresmitida polos [[guaraníes]] a los colonizadores [[España|españoles]] y [[Portugal|portugueses]] (en [[idioma portugués|portugués]] terminó llamándose ''chimarrão''). Col intre del tiempu foi adoptada como bebida tradicional de los pobladores de [[Paraguái]], [[Uruguái]], [[Bolivia]], [[Arxentina]] y parte de [[Brasil]], llegando a espublizase'l so consumu hasta [[Chile]] y [[Perú]].

Sigue siendo un fervinchu de gran popularidá en casi tolos países mentaos, sobremanera en Paraguái, Arxentina, Uruguái y Bolivia, teniendo la particularidá de que ye bebíu diariamente per gran parte de la población. Nestos países el mate forma parte de l'actividá cotidiana en munchos llares y, en dellos casos, n'oficines, onde ye bien común ver a profesionales trabayando frente a los sos ordenadores con un [[termu]] y «mate» acompañando la so actividá. Ye poles sos característiques beneficioses<ref>{{Cita web |url=http://www.nutricion.pro/08-06-2007/alimento/propiedad-de-la-yerba-mate |títulu=Propiedaes de la yerba mate. }}</ref> y pol so baxu costo la bébora por antonomasia del estudiante universitariu nestos países.
El mate tien una cacía especial: el recipiente principal (llamáu «mate» o «porongo»), la «[[Bombilla (instrumentu)|bombilla]]» (una especie de [[pajita]] de metal, madera etc. con filtru), y la «[[caldera (cocina)|pava]]» o ―agregu dende'l sieglu&nbsp;XX― el termu. A esti conxuntu súmase frecuentemente un ensamble portátil (casi siempres constituyíu principalmente con metal) qu'axunta dos recipientes: la yerbera (ye dicir el recipiente onde se deposita la yerba pa cebar el mate) y l'azucrera pal mate duce.

Inclusive la pava» (o [[tetera]]), usada n'Arxentina, cola cual calezse y arrama l'agua pal mate suel ser especial. Ye bien asemeyáu a una tetera común, anque'l so picu tien una mozqueta que facilita l'arramáu d'un remexu finu de l'agua caliente dientro de los recipientes. Inclusive esisten bandexes especiales con moldures p'afaer la cacía precitada y el platu nel cual suélense asitiar [[galleta|galletita]], [[tortitas frites]] o «[[factures]]» coles que tradicionalmente acompáñase'l mate.

=== Arxentina ===
[[Archivu:Bombilla de plata (MAM Madrid, 6116) 01.jpg|300px|miniaturadeimagen|[[Bombilla (instrumentu)|Bombilla]] arxentina de plata del [[sieglu XIX]].]]
A entamos del [[sieglu XIX]], el mate tenía un gran espardimientu ente españoles y [[criollu|criollos]]. En toles cases, probes o acomodaes, utilizábase como bebida refrescante, almorzar con mate toos les mañanes y se merendaba con mate toos les tardes, acompañáu con pan, turraes o bollitos duces. Pa los menos favorecíos podía llegar a representar la cena, pero pa la xente acomodao yera una bona escusa pa recibir invitaos y gasayalos mientres una [[Chinu (casta)|chinita]] cebar. Los mates podíen ser de [[oru]], [[plata]], [[peltre]], [[vidriu]], [[madera]], [[calabaza]] o folla con distintes formes y repujados artísticos.<ref>Carreteru, Andres: ''Vida cotidiana en Bonos Aires, dende la Revolución de Mayu hasta la organización nacional'', volume&nbsp;I, pág.&nbsp;60. Bonos Aires: Planeta, 2000, ISBN 950-49-0456-4.</ref>

El consumu del mate ta estendíu por tol país y el so ingesta ye cotidiana, amás, de tolos [[estratificación social|estratos sociales]]. Un estudiu del Institutu de la Yerba Mate amuesa que'l fervinchu tien una presencia del 98&nbsp;% nes cases del país.<ref name="consumoarg"/>

Según datos publicaos a principios del 2017, y conforme a una midida realizada pola consultora de mercáu TriaPanel, sábese qu'el 44&nbsp;% de la xente declaró que prefier el mate adulzáu, el 42&nbsp;% indicó que prefier l'amargosu y pal 14&nbsp;% l'asuntu ye indistintu.<ref name="diariopopular_1">{{Cita web |url=https://www.diariopopular.com.ar/xeneral/revelador-la-mayoria-los arxentinos-prefier-el mate duce-n300223 |títulu=Diariu Popular, 3 de febreru de 2017 }}</ref>

Consúmese alredor de 6,4 quilos de yerba mate per habitante na Arxentina, lo que redunda nun centenar de llitros de la bébora más popular del país, según datos del Institutu Nacional de la Yerba Mate (INYM) de 2016.<ref name="diariopopular_1"/>

L'Institutu Nacional de la Yerba Mate encargó l'estudiu a la firma GEA Research For Strategy, que entendió a 5000 llares de les capitales del país, consultaos per vía telefónica. La encuesta tuvo dirixida a conocer cuántu, quién y cómo se consume'l tradicional fervinchu criolla.

Según la investigación, el 92&nbsp;% de los consultaos escueyen bebelo con bombilla, el 54&nbsp;% como mate cocío y el 14&nbsp;% como tereré, esto ye, cebáu con agua frío. El con bombilla ta más estendíu ente los mayores de 21&nbsp;años. El consumidores de tereré (mate frío) concéntrense, principalmente na rexón nordés del país, onde se rexistra un 70&nbsp;% de quien escueyen enfrescase con esta versión del mate.

Otru datu llográu pol relevamiento indica qu'el 75&nbsp;% de les persones qu'usen bombilla tomar duce ―y de esti total, 7 de cada 10 escueyen l'azucre como endulzante― y los que lo escueyen amargosu viven, na so mayoría, na rexón nordés. Per otru llau, 8 de cada 10&nbsp;entrevistaos afirmen que la yerba mate ye un diuréticu y estimulante físicu y mental.<ref name="consumoarg">{{Cita web |url=http://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2009/06/22/informaciongeneral/INFO-01.html |títulu=El mate nel 98 per cientu de los llares arxentinos según una encuesta |fechaacceso=15 de mayu de 2013 |fecha=22 de xunu de 2009 |editorial= [[La Mariña (Santa Fe)]]}}</ref>

[[Archivu:Pope Francis with Cristina Fernandez de Kirchner 4.jpg|250px|miniaturadeimagen|La presidenta arxentina, [[Cristina Fernández de Kirchner]], entrega al nuevu [[papa Francisco]] un mate con bombilla, en 2013.]]

En 2013 envaloróse que'l consumu del mate nos arxentinos añalmente ye de 240&nbsp;000&nbsp;tonelaes de yerba mate, unos 100&nbsp;[[llitru|llitros]] per cápita.<ref>{{Cita web |url=http://www.entremujeres.com/vida-sana/nutricion/mate-beneficios-peracabo_0_274172597.html |títulu=Los arxentinos tomamos cien litros de mate per añu |fechaacceso=15 de mayu de 2013 }}</ref>

Nun ye solu unu de los principales productos collechaos y esportaos pola [[Arxentina]], ye tamién unu de los más consumíos nel interior del país y una marca de distinción de la cultura arxentina. Aun así, esisten tantu marques rexonales qu'apoderen mercaos locales en distintes rexones del país, como otres especializaes en producción «premium» a menos escala. A pesar de la resistencia de los más conservadores n'entemecer el la yerba con otros ingredientes, firmes como Cachamai o CBSé especializar na producción de mates saborizados ([[Naranxa (fruta)|naranxa]], [[llimón]], [[pomelu]] ya inclusive [[café]]), adulzaos, dietéticos, dixestivos o entemecíos con otres yerbes, como [[Chamaemelum nobile|manzanilla]], [[boldo]], [[Minthostachys verticillata|menta peperina]], [[tilal]], o -pa neutralizar l'acidez- [[congorosa]] y permediar el [[pH]] etc.

Pal añu 2012, un artículu periodísticu envaloraba qu'el 80&nbsp;% del mercáu de yerba mate na Arxentina taba atropáu por diez robles productores, un grupu encabezáu por Establecimientu Les Maríes (Taragüí, Unión, etc.) y [[Molinos Río de la Plata]] (Nobleza Gaucha, Cruz de Malta, etc.) y compuestu amás por delles [[cooperativa|cooperatives]]. Per otra parte, nueve d'elles taben instalaes na rexón nordeste del país, nes provincies de Corrientes y Misiones, sacante Molinos Río de la Plata.<ref>[http://www.cronista.com/negocios/Solu-10-empreses parten el-80-del mercáu-de-yerba-mate-20120417-0055.html Solo 10 empreses parten el 80&nbsp;% del mercáu de yerba mate] cronista.com, 17 d'abril de 2012</ref>

[[Siria]] ye'l so principal comprador y otros mercaos pa la esportación de mate arxentino son [[Chile]], [[Estaos Xuníos]], [[España]], [[Bolivia]], [[Brasil]] y [[Uruguái]].<ref name= "PERFIL">[http://www.perfil.com/conteníos/2010/07/02/noticia_0024.html «Dicir Cristina: Siria ye'l principal destín del mate arxentino»], artículu del 2 de xunetu de 2010 nel diariu ''Perfil'' (Bonos Aires).</ref>

A tal grau alcuéntrase espublizáu n'Arxentina qu'hai dos llugares onde se celebra la [[Fiesta Nacional del Mate]], una na llocalidá [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|cordobesa]] de [[Colonia Italiana]],<ref>{{Cita web |url=http://www.tomamateyavivate.com.ar/eventos-arxentinos/fiesta-nacional-del mate-en colonia italiana/ |título=Fiesta Nacional del Mate }}</ref> y otra na ciudá de Paraná, na provincia d'Ente Ríos.<ref>{{Cita web |url= http://www.visitingargentina.com/blog/fiesta-nacional-del mate-en-ente-rios.htm |título= página de turismu sobre la fiesta nacional del mate en Paraná, Ente Ríos |fechaacceso=9 de marzu de 2015}}</ref>

El 30 de payares foi instituyíu como'l Día Nacional del Mate, en conmemoración de la nacencia del comandante guaraní [[Andrés Guazurarí y Artigas|Andresito Guazurarí]] (1778-1821).<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1763730-a-celebrar-yá-tienen-el so-dia-el mate-y-los humoristes «¡A celebrar! Yá tienen el so día'l mate y los humoristes»], artículu nel diariu ''La Nación'' (Bonos Aires). Consultáu'l 28 de xineru de 2015.</ref>

=== Bolivia ===
[[Archivu:Mate galleta de plata (MAM Madrid, 12727) 01.jpg|thumb|right|Mate de plata fechu nel [[sieglu XVIII]] na [[Provincia de Llamargues]].]]
En [[Bolivia]] consúmese davezu na zona del [[Gran Chaco]] bolivianu qu'inclúi a los departamentos de [[Departamentu de Tarija|Tarija]], [[Departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]] y [[Chuquisaca]], territorios con fuerte guarda guaraní, y tamién ye consumíu n'otres rexones como en [[Potosí]] <ref group="nota">{{Cita web |url=https://www.facebook.com/potosiymc/ |títulu=https://www.facebook.com/potosiymc/ }}</ref>, pola so situación xeográfica ya intercambiu col vecín país de la [[Arxentina]] dende la Colonia (Hubo gran intercambiu ente Tucumán y el sur de Bolivia dende los primeros asentamientos españoles), y otres rexones anque en menor midida, anque ye posible enontrar la yerba mate nos mercaos de toles ciudaes anguaño. De fechu l'actual Poru nel que se bebe la bébora nel conu sur, débe-y el so nome a la palabra quéchua "puru". [[Bartolomé Arzáns de Orsúa y Vela]] nel so llibru [[Hestoria de la Villa Imperial de Potosí]] nel sieglu [[XVIII]], cúntanos los beneficios de la Yerba Mate al consumir los indíxenas qu'esplotaben el Cuetu Ricu de Potosí, y como nes cases de los potentaos mineros facer en (mate) cacíes de Plata y Oru enllastráu con detalles de piedres precioses.
Ye avezáu atopar consumu de yerba mate na rexón occidental del [[Altiplanu]], onde'l productu puede adquirise nos mercaos y supermercaos.

Amás ye llargamente consumíu'l mate de coca non solo nel occidente del país, tamién se peracaben mate d'otres yerbas como'l cedrón, yerba bono, cidrón, manzanilla, anís, etc.
Según el consumu del [[Tereré]] nel Oriente del País como son los departamentos del llanu na rexón de la Amazonía [[Santa Cruz|Santa Cruz, Beni, Pando]] por tener una vexetación, clima similar a la xeografía Paraguáia y Brasilera.

=== Chile ===
En Chile, el navegante inglés [[John Byron]] escribió nel [[sieglu XVIII]] sobre les práctiques del mate en Chile:
{{cita|"Hai'l costume de tomar dos veces al día'l té del Paraguái, que, como yá dixi, llamen mate: traer nuna gran salvilla de plata, de la cual llevántense cuatro pies destinaos a recibir una tacita fecha d'un calabazo guarníu de plata. Empiecen per echar la yerba nel calabazo, amiésten-y l'azucre que quieren y un pocu de zusmiu de naranxa; nel intre, échen-y agua caliente, y beber per mediu d'una bombilla, que consiste nun llargu tubu de plata, a que'l so estremu hai un colador redondu, que torga que se pase la yerba. Y tiense por una amuesa de cortesía que la señora zuque primero unes dos o tres veces la bombilla y que nel intre se la sirva ensin llimpiala al convidáu" |John Byron <ref name="Byron">Relatu del honorable John Byron, comodoro de la última espedición alredor del mundu. pp. 137-138.</ref>}}

Nel [[sieglu XIX]] el marín británicu Basil Hall describió que: {{cita|"ye costume aceptar siempres estes invitaciones, a les que nun ye posible sustraese ensin faltar a les conveniencies, y la sociedá, por bien numberosa que sía, sírvese de mancomún de la mesma bombilla y asina pasa de mano en mano. Un caballeru conocíu mio, yera bien aficionáu a esta bébora y mercara una bombilla pal so usu personal; les persones a quien visitaba ofender de la repunancia que demostraba, y viose obligáu a arrenunciar a ella y a siguir el costume del país"|Basil Hall <ref name="Hall">{{Cita llibru |apellíos=Hall |nome=Basil |títulu=Estracto d'un diariu de viaxe a Chile, Perú i Méjico nos años de 1820, 1821, 1822 |url=http://www.worldcat.org/title/estracto-de-un diariu-de-viaxe-a-chile-peru-i-mejico-en-los anos-de-1820-1821-1822/oclc/3833714?tab=details |páxines=17-18}}</ref>}}

En Chile, dende'l sieglu XX el consumu del [[té]] y el [[café]] dexaron a nivel [[ciudá|urbanu]] en segundu o tercer planu'l costume de beber mate, presentándose gran parte del so consumu na zona sur y nes zones [[rural]]es. Sicasí, el so consumu na última década aumentó na zona centro, sobremanera de la mano de la mocedá universitaria y d'oficinistes.<ref name="La segunda">{{Cita noticia |autor=Daniela Aguirre |títulu="L'últimu llambiatu del mate": Los secretos de la yerba arxentina que güei ye raxón en Chile |url=http://www.lasegunda.com/Noticies/Impresu/2013/02/824790/peracabar-zucada-del mate-los secretos-de-la-yerba-arxentina-que-güei-ye-raxón-en-chile |fechaacceso=29 de mayu de 2017 |periódicu=La Segunda |añu=2013}}</ref>

=== Paraguái ===

[[Archivu:Museo del Bicentenario - Mate paraguayo de Hipólito Yrigoyen.jpg|thumb |Mate paraguayu regaláu al presidente arxentín [[Hipólito Yrigoyen]], n'esposición nel [[Muséu del Bicentenariu]].]]

Mientres el [[Virreinatu del Rio de la Plata]] esta bébora tomar d'una manera similar a como se fai anguaño, y yá yera abondo popular.<ref name= "abc">Abc Color (ed.) [http://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/escolar/bébores-preparaes-con-yerba-mate-446381.html Bébores preparaes con yerba mate]. (4 de setiembre de 2012). Consultáu'l 3 de payares de 2012.</ref>
Esti costume vien de los indios guaraníes, quien lo consumíen de manera similar pero ensin la cacía cola que güei se cunta, sinón utilizando un poru o vasía de folla ensin bombilla, y colando l'agua tibio ente los dientes;<ref name= "abcw">Verón, Luis (2007) Abc Color (ed.) [http://archivo.abc.com.py/suplementos/rural/articulos.php?fec=2007-09-30&pid=360854 El mate na antigüedá]. Consultáu'l 3 de payares de 2012.</ref> anque otra versión señala que más bien lo tomaben como un té, en forma asemeyada al mate cocío actual.<ref name= "abc2">Palacios, Marisol (21 de xineru de 2011) Abc Color (ed.) [http://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/abc-revista/terere-una-cuestion-social-210307.html Tereré: una cuestión social]. Consultáu'l 3 de payares de 2012.</ref>

El [[tereré]], d'orixe guaraní (consistente nun amiestu d'agua frío y yerba mate y otres yerbes refrescantes machucada) ye popular nel país y un gran porcentaxe de la población consumir tantu como'l mate cocío».

Tamién s'acostuma en Paraguái, principalmente pel hibiernu, tomar el mate duce» (o mate de cocu), que prepárase con lleche caliente adulzada (o con azucre dilida), agua y cocu arralláu en cuenta de yerba mate.<ref>[http://web.archive.org/web/http://www2.ku.edu/~spanish/acceso/unidad8/almanaque/yerbamate.shtml La yerba mate nel Conu Sur] Consultáu'l 3 de payares de 2012.</ref>

=== Uruguái ===
Los uruguayos consumieron en 2014 6.8 kg de yerba por persona<ref>{{Cita web |url=http://www.republica.com.uy/uruguayos-y-la-yerba-mate/437733/ |título=Uruguái mayor consumidor de yerba. Diariu República.com.uy }}</ref> al añu son muncho más que 400 millones de llitros de mate (a razón de 20 llitros por cada kg<ref>{{Cita web |url=http://www.republica.com.uy/uruguayos-y-la-yerba-mate/437733/ |títulu=Nelson Bracesco, presidente del CSYM relación 1 kg da 20 llitros }}</ref>) nun mercáu qu'importa 32 millones de quilos al añu y factura cerca de US$ 90 millones.{{cr}}

=== Brasil ===
Ye bien consumíu nel [[Sur de Brasil]], onde forma parte de les tradiciones [[gaúcho|gaúchas]]. Tamién se toma nel sureste de y el centru oeste.

El términu ''chimarrão'' utilizar en Brasil, anque ye un términu deriváu del vocablu castellanu ‘cimarrón’, qu'alude al ganáu adomáu que volvió al estáu de fauna montesa.

Nel [[Sur de Brasil]], el "compañeru" sirve davezu como "bebida de la comunidá", anque dellos fans tomar tol día, inclusive tando solos. El frecuente consumu, sobremanera cuando la familia axúntase, conviértese prácticamente n'agasayadura pa les visites o convidaos cuando lleguen: ye un símbolu de la [[hospitalidá]] del sur a los que lleguen como convidaos a una casa nesta rexón, pos invariablamente dáse-yos la bienvenida con una calabaza de mate.

=== Siria ===
[[Archivu:Matero en Posadas.jpg|thumb|Estatua d'un home preparando mate, en [[Ciudá de Posaes Posaes]], [[provincia de Misiones|Misiones]], Arxentina.]]
La introducción del mate en [[Siria]] empecipiaríase cola gran inmigración d'esi país escontra [[Arxentina]] que se rexistró ente los años 1850 y 1860, según rellató, en 2010, el xerente de la Cámara de Comerciu Arxentín Árabe, Pablo Fodaro.<ref name= "PERFIL" />
A mediaos del sieglu XX, n'unu de los tantos altibaxos de la economía arxentina, retornaron a Siria munchos de los fíos y nietos d'aquellos ya introducieron el costume de tomar mate.<ref name= "LANACION">Grecko, Témoris (2010): [http://www.lanacion.com.ar/1549364-en-siria-el mate-ye-la bébora-de-la-rebelion-y-un-botin-de-guerra «En Siria, el mate ye la bébora de la rebelión y un botín de guerra»], artículu del 27 de xineru de 2010 nel diariu ''La Nación'' (Bonos Aires).</ref>

En 2009, por casu, Siria mercó tola so yerba y foi el mayor importador en valor y volume de la mesma, con 71.2&nbsp;% y 67&nbsp;% respectivamente, del total esportáu per Arxentina.<ref name= "PERFIL" />

Cuando la minoría [[Alauismo|alauita]] tomó'l poder en 1970 adquirió los vezos de los ricos, ente ellos el de tomar mate. En 2013, volvióse una bébora esencial mientres el descansu de los combatientes del llamáu [[Exércitu Llibre Siriu]],<ref>[http://www.clarin.com/mundu/refuxaos-sirios-abandonen-mate_0_1118888196.html Los refuxaos sirios nun abandonen el mate] Diariu Clarín, 12 d'abril de 2014</ref><ref>{{Cita web |url=http://brecha.com.uy/index.php/mundu/1314-el mate-en-la guerra siria |títulu=El mate na guerra siria |fecha=1 de febreru de 2013 |editorial=[[Fienda (Uruguái)|Fienda]] |urlarchivo=http://web.archive.org/web/http://brecha.com.uy/index.php/mundu/1314-el mate-en-la guerra siria|fechaarchivo=29 de payares de 2015}}</ref> gracies a que al prindar posiciones, amás d'armes y equipamientu, prindaron provisiones de yerba mate de les fuerces regulares.<ref name= "LANACION" />

== Propiedaes ==
[[Archivu:Escultura alusiva al Yerba Mate (XXVI Festa Nacional do Imigrante, Oberá, Misiones, Argentina).jpg|thumb|Escultura d'una pava y un mate, na ciudá de [[Oberá]], na [[provincia de Misiones]] (Arxentina).]]

El mate ye un depurativu ― por cuenta del so calter [[diuréticu]]―{{cr}} y un [[tónicu (medicina)|tónicu]].{{cr}} La so capacidá diurética esplica una paradoxa de la dieta [[gauchu|gaucha]] hasta entamos del [[sieglu&nbsp;XX]]: hasta entós los habitantes de les zones rurales del [[Conu Sur]] solíen tener una dieta [[proteína|hiperproteínica]] ensin aparente contrabalanceo, lo cual provocara ―nel más benignu de los casos― una elevadísima concentración de [[urea]], que se reflexaría rápido n'afecciones imposibilitantes como la [[gota (enfermedá)|gota]]. Sicasí, la diuresis que se llograba pola elevada ingesta de mate apilaba los escesos d'una dieta hiperproteica.{{cr}}
El mate, per otra parte, tien escelentes [[antiosidante]]s. Según les conclusiones d'un estudiu lleváu a cabu n'Estaos Xuníos, el consumu de mate puede amenorgar el [[colesterol]] [[lipoproteína de baxa densidá|LDL]] o colesterol «malu», al empar que promueve l'aumentu de colesterol [[lipoproteína d'alta densidá|HDL]] o colesterol «bonu». La investigación afirma que tien propiedaes qu'inducen l'actividá d'importantes [[enzima|enzimes]] [[antiosidante]]s nel organismu; una de les más importantes ye la [[paraoxonasa-1]], qu'ayuda a retirar el colesterol malu y tien efectos cardioprotectores; de la mesma el mate ayuda a llimpiar los intestinos al favorecer la motilidad de los mesmos.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/cienciasalud/nota.asp?nota_id=957779&orixe=4ta&toi=-3&pid=3424965 «Consumir mate ayuda a amenorgar el colesterol»], artículu nel diariu ''La Nación'' (Bonos Aires).</ref>
Tamién apurre'l mate (especialmente si ye bebíu por aciu el «cebáu» con [[bombilla (instrumentu de cocina)|bombilla]]) elevaos niveles de [[xantina|xantines]] y hasta dolce beneficiosos [[polifenol]]es ente los cualos destáquense'l [[acedu clorogénico]] y la [[quercitina]]<ref>[http://www.clarin.com/sociedá/nuevu-antidoto-natural-gana-y-colesterol_0_1138086237.html «Nuevu antídotu natural gána-y al colesterol»], artículu nel diariu ''Clarín'' (Bonos Aires).</ref> Les sos condiciones [[antiosidante]]s son similares a les del [[té verde]], anque'l mate ye más nutritivu yá que apurre vitamines [[vitamina B1|B1]], [[vitamina B2|B2]] [[vitamina B3|B3]], [[vitamina B5|B5]], [[vitamina C|C]] y [[vitamina Y|Y]], según [[fierro]], [[magnesiu]], [[potasiu]] y más de diez [[aminoácidu|aminoácidos]].<ref>{{Cita web |url=http://entremujeres.clarin.com/vida-sana/nutricion/mate-yerba-tomar-cafe-infusión-beneficio-mitos-nutricion-salú_0_962903737.html |título=Página en entremujeres.clarin.com<!-- títulu xeneráu--> }}</ref>

Otra característica (anguaño casi anecdótica) foi bastante casual: los combatientes criollos o [[gauchu|gauchos]] mientres la [[Guerres d'independencia hispanoamericanes|Guerra de la Independencia]] llograben la mayor parte de la so agua al traviés de la ingesta de fervinchos y decoctos de mate, d'esta miente l'agua yera purificada de gran parte de les bacteries y posibles parásitos; los europeos (españoles y mercenarios) que solíen considerar al mate como daqué «bárbaru» o «primitivu» bebíen les agües ensin el necesariu caldiáu, polo cual contraíen parasitosis con frecuencia.

Polo anterior reparar que'l mate ye una bébora beneficioso solu contraindicada en casos de personalidaes bien ansioses, padecientes de velea o de delles disfunciones renales graves.{{cita riquida}}

Nun ye adictivu, y nun se rexistraron casos de velea debíos a este;<ref>[http://www.alimentacion-sana.com.ar/informaciones/alimento/yerba.htm «El mate nun ye adictivu nin provoca velea, según estudios de médicos y universidaes»], artículu nel sitiu web Alimentación Sana (Bonos Aires).</ref> lo cual débese a que'l mate bébese bien esleíu n'agua y ―xeneralmente― ente delles persones, y qu'amás de too esto, el mate contién muncha menos cafeína que'l té, el café, el guaraná o'l cacáu.<ref>[http://web.archive.org/web/http://www.delgaleno.com/DETAIL.ASP?id=000017 «El mate tien bien de menos cafeína que'l café, el té, el cacáu y el guaraná»], artículu nel sitiu web Del Galeno.</ref> Tamién podría influyir qu'esti ye consumíu preferentemente na franxa horaria que va dende la mañana ceo hasta la tarde (hasta les 21:00, aprosimao). Per otra parte la [[diuresis]] que provoca'l mate esanicia rápido los [[catabolito]]s d'alcaloides de la [[cafeína]] coles mesmes que depura al organismu de toxines.{{cita riquida}}

== Asociación con enfermedaes ==
[[Archivu:Paixao002-1.jpg|miniaturadeimagen|El folclorista [[brasil]]eño [[Paixão Côrtes]] mateando en [[Santana do Livramento]], [[Ríu Grande del Sur]], [[Brasil]] (2007).]]

Un estudiu previu d'Uruguái informó d'un aumentu del riesgu de cáncer de bixiga acomuñaos al beber de la yerba mate de manera escesiva, cosa bastante frecuente en munchos uruguayos. Tamién se suxure que'l consumu de mate pueda aportar a un factor de riesgu pal cáncer d'esófagu, «si bébese a puntu de [[ebullición]] (100&nbsp;[[graos Celsius|°C]] o a una temperatura bien caliente, tal problema asocede con tolos alimentos si son consumíos bien calientes), por cuenta de la alta temperatura de l'agua» con que suel ser bebíu lo cual —col pasu del tiempu— puede llegar a estropiar la mucosa esofáxica.<ref>{{Cita web |url= http://www.biomedcentral.com/1471-2407/7/57 |títulu=«Bebíes non alcohóliques y el riesgu de cáncer de bixiga n'Uruguái». }}</ref>

Anque ye obviu que si se comen o beben alimentos a elevada temperatura d'una manera crónica, les elevaes temperatures de ingesta pueden provocar enfermedaes de too tipu; como por casu cánceres d'esófagu, estómagu, llingua, llabios y de too el tracto dixestivu superior. Asina foi frecuente na [[cultura xaponesa]] na cual los varones bebíen por prestíu'l [[té verde]] ensin ser lo suficientemente esfrecíu o entibiado unos minutos primero que lu bebieren les muyeres (na cultura xaponesa beber el té caliente nos varones primero que les muyeres significaba machista y tradicionalmente la prevalencia del varón sobre la muyer) y ésti verdaderu ritual provocaba [[epidemioloxía|epidemiológicamente]] una bien elevada incidencia de cáncer d'estómagu o d'esófagu ente los varones xaponeses que bebíen el fervinchu del té a temperatures nocivamente elevaes. Sicasí, pueblos tan "materos" como l'arxentín, paraguayu y uruguayu tán llibres d'estadístiques qu'en verdá suxuran una presencia destacada d'enfermedaes causaes por beber mate.

Párrafu estreme tocantes a la posible tosicidá merez el tratamientu masívamente industrial de les fueyes de mate; tradicionalmente les mesmes son "''cancheadas''" ye dicir ensugaes al sol ensin nengún agregu químicu artificial, pero les industries comerciales en munches ocasiones aceleren artificialmente la desecación de les fueyes d'una manera nociva:
<blockquote>Un grupu d'investigadores del ''National Cancer Institute'' (d'Estaos Xuníos) y de la Universidá Federal de Santa María (de Brasil), toparon que les fueyes seques procesaes y los fervinchos de mate realizaes con ocho marques comerciales distintos conteníen bien altos niveles (de 8.03 a 53.3 ng/g de fueyes seques) del carcinóxenu [[hidrocarburu arumosu policíclico]] (HAP o PAH) (por casu [[benzopireno]]). Estos compuestos potencialmente carcinóxenos aniciar pol procesu ''comercial'' d'ensugáu de les fueyes de yerba mate, que arreya l'usu de fumu del quemáu de madera, análogamente al casu de los hidrocarburos arumosos policíclicos atopaos na carne afumao. L'estudiu conclúi que nel mate atopó una «bien alta concentración d'hidrocarburos arumosos policíclicos carcinóxenos nes fueyes de yerba mate y nos fervinchos fríu y caliente».<ref>[http://cebp.aacrjournals.org/content/17/5/1262 «High Levels of Carcinogenic Polycyclic Aromatic Hydrocarbons in Mate Drinks»], artículu n'inglés nel sitiu web CEBP AACR Journals.</ref> sía que non -como asocede con casi tou na vida- tienen d'evitase los escesos: el mate ye un fervinchu que'l so consumu ye bien benéficu que solo presenta riesgo si beber d'una manera escesiva o con frecuencia a temperatures mayores a los 65 [[Grau Celsius|°C]].<ref>[http://www.clarin.com/sociedad/Efecto-mate-cuerpu_0_1138086236.html.</ref></blockquote><ref>[http://www.lanacion.com.ar/1909473-nin-el-cafe-nin-el mate-la temperatura-de l'agua-podria-causar-cancer-de-esofago Nin el café nin el mate; la temperatura de l'agua podría causar [[cáncer d'esófagu]]. ]</ref><ref>{{Cita web |url=http://elpais.com/elpais/2016/06/15/ciencia/1465984649_223133.html |títulu=OMS:Inxerir bebíes bien calientes “probablemente” cause cáncer, según la OMS }}</ref>

== Preparación ==
{{AP|b:ye:Manual del mate y la yerba mate/Preparación|l1=Preparación nel Manual del mate y la yerba mate”}}
[[Archivu:Balení yerba maté.JPG|miniaturadeimagen|Paquetes de yerba mate, en papel plastificado. Diverses marques, arxentines y paraguayas.]]
[[Archivu:Tipos de bombillas para mate.jpg|thumb|[[Bombilla (instrumentu)|Bombilles]] metáliques, amosando variaos sistemes y formes, al pie de un [[Fósforu (instrumentu)|fósforu]].]]
[[Archivu:Mate moderno con pava electrica.jpg|miniaturadeimagen|[[Jarra eléctrica]] con [[termostatu]] que calez agua a la temperatura fayadizo pa un mate.]]

Pa preparar un mate cebao asítiase la yerba nun recipiente llamáu mate o calabaza, hasta los trés cuartes partes del mesmu. Depués tápase cola mano, asítiase pámpana abaxo y ximelgar (esto fai que les partícules más fines queden na parte cimera, y nun apexen la bombilla). Asitiar nuevamente pámpana arriba y amiéstase-y un pocu d'agua tibio o fría cerca del cantu. L'agua tien de tar a una temperatura cercano a 80&nbsp;[[graos Celsius|°C]] (antes del puntu de ebullición). Déxase reposar dellos segundos (hasta que s'absuerba l'agua) y terminar d'enllenar con agua caliente, hasta aprosimao 7 o 8&nbsp;mm del cantu, curiando de que nun se mueye la yerba de la superficie. Depués d'unu o dos minutos se ensilla, esto ye, asítiase la bombilla tapándo-y la boca col matapioyos y primiendo firmemente hasta'l fondu. Siempres tien que quedar más yerba sobre'l llau opuestu de la bombilla. Tien de tenese curiáu de nun movela demasiáu, porque podría tapase. A lo sumo inclinar en sentíu contrariu d'onde quedó la yerba seca, esto ye, pal llau del que va tomar el mate.

Ye importante destacar la temperatura que tien de tener l'agua a la de cebar el mate. En delles provincies d'Arxentina la temperatua de l'agua tien de ser ente 70 y 90&nbsp;℃, ye dicir primero que ruempa'l hervor. Nes provincies del [[Nordés arxentín]], nel estáu de [[Mato Grosso del Sur]] en Brasil, según en Paraguái, al mate frío llamar «[[tereré]]» yá que se cebar con agua frío o zusmiu natural de naranxes por casu.

El tomar mate, convirtióse nun vezu social que se realiza munches vegaes en xunto. Ye dicir que delles persones comparten el mesmu mate, enllenándolo dafechu pa cada bebedor, onde unu d'ellos oficia de «cebador». Esti cebador ye l'encargáu d'enllenar el mate y, a manera de ronda, pasalo al siguiente bebedor.

Tamién ye un vezu bien común adulzalo. Esto puede faese de dos maneres: una d'elles ye entemecer el endulzante cola agua, colo cual llógrase un sabor homoxéneo; y l'otra ye amestar el endulzante ente cebada y cebada.
[[Archivu:Cómo cebar mate.jpg|center|400px]]

=== Recipientes ===
{{Imaxe múltiple |posición_tabla=right |dirección=horizontal |testu=Mate sirvíu nun [[pomelu]]. |semeya1= Mate de pomelu.JPG|anchu1=94 |semeya2= Pomemate o Mate de pomelu.jpg|anchu2=250}}
Esisten diversos tipos de «mates» recipientes pa preparar el fervinchu. El más tradicional, utilizáu yá polos indíxenas guaraníes del Paraguái, y que caltién la so vixencia na actualidá, ye'l mate de calabaza» o «mate de [[porongo]]» fabricáu acovanando'l frutu de dicha cucurbitácea. Por cuenta de la irregularidá de los frutos, suelen tener elementos amestaos pa la so estabilidá y meyor sofitu, evitando l'entornáu del conteníu: delles versiones tienen un aru de base y patitas metáliques y desmontables, mientres otres tán revistíes en [[cueru]] y les pates de sofitu tán feches n'este mesmu material. Otros agregaos más senciellos pa estabilizar el recipiente suelen ser bases realizaes en cueru texíu, pero independientes del mate. Munchos de los concos fechos en calabaza tienen coles mesmes un revestimiento metálicu na boca, pal sofitu de la bombilla y p'evitar que'l cantu del recipiente se vaya estropiando col mugor y l'usu. Tanto'l frutu o porongo como les pieces metáliques de protección pueden tar tallaes con motivos florales, tradicionalistes o rurales, de manera artesanal. Versiones más sofisticaes tienen ellaboraos pies realizaos en metal (plata, alpaca, etc.) o inclusive tapes n'este mesmu material. Los mates de calabaza revistíos en cueru tamién pueden tar trabayaos con guardes, coloriaos o trataos pa dar testura.

<gallery mode=packed heights=160>
Lagenaria siceraria "mate" o "porongo" cortes pa recipiente pa tomar mate- proximal, distal, ecuatorial.svg|Cortes pa faer el recipiente.
Buenos Aires - Mates - 20090829.jpg|Mate con boca na rexón proximal.
Mercado Público Central, Porto Alegre - RS, Set2012 04.jpg|Mate cola boca qu'esanició la rexón distal.
Mate y bombilla uruguayos.jpg|Soporte de pates metáliques.
</gallery>

Una versión rudimentaria ye'l mate de caña» o «mate de tacuara» realizáu con pieces de [[caña d'azucre]] cortaes y pulíes, aprovechando les secciones naturales de la caña como base del recipiente. Magar pueden tener tallaos decorativos, suelen ser más senciellos. Tamién n'ámbitos rurales especializaos na [[ganadería]], son característicos los mates d'estil» (tamién conocíu como «guampa») y los mates de pezuña», fabricaos con diches partes del [[vacunu]], acovanaes y trataes aprovechando les cualidaes de los güesos del animal.
[[Archivu:Mates 2.jpg|thumb|Distintos tipos de mate.]]
Amás del recipiente de calabaza, otra variante mayoritaria ye'l mate de madera», trabayáu xeneralmente en [[palu santu]], [[Ceratonia siliqua|algarrobo]], [[ñandubay]] o [[Quebracho (desambiguación)|quebracho]], una madera bien duro, materiales resistentes que tienen de ser trataos pa nun sufrir l'acción de [[termita|termites]] y otros insectos que pueden tar ocultos na pieza trabayada y fáense visibles tardíamente, cuando traviesen les parés del recipiente. Esta variante del mate preséntase tantu cola madera dexada a la vista, en crudu o pulida y pintada, como en versiones revistíes en metal o en cueru. Dellos artesanos aprovechen variedaes más exótiques de maderes pa trabayar pieces de luxu.

Yá en tiempos coloniales yera preferíu ente les clases más pudientes el mate metálico», que nes sos versiones más luxoses taba realizáu en plata llabrao artesanalmente. Delles variantes inclúin una bombilla yá adosada como parte del recipiente, y un pie trabayáu como parte de la pieza. Nel [[Ríu de la Plata]] esiste un mercáu de [[platería]] qu'inclúi'l mate ente los trabayos realizaos más tradicionales. Otra manera, en Paraguái el mate metálico ye bien común, realizar n'aluminiu y copia la forma de la guampa o cuernu de la vaca; y pa protexer les manos del calor del metal, sueli tar forráu en cueru.

Esisten innumberables versiones menos xeneralizaes del recipiente pa mate. Una variante económica ye'l mate jarrito», un senciellu vasu metálicu esmaltáu con una o dos garres, necesaries pa evitar quemadures, una y bones el material ye altamente conductivu del calor. Suelen ser pequenos y utilizaos personalmente, una y bones la poca cantidá de yerba que pueden recibir ye insuficiente pa una mateada grupal. Otra versión más urbana del recipiente ye'l mate cerámico» realizáu en [[cerámica]] esmaltada, material con una aceptable aislación térmica, anque se trata d'una variante pocu utilizada y que suel fabricase con inscripciones, dibuxos o lleendes tantu de publicidá como relatives a dalgún eventu o festexu.

D'últimes esisten los mates de plásticu», anque esti material suel ser refugáu polos bebedores más conservadores. Esisten tantu mates con doble fondu, pensáu p'ameyorar la aislación térmica debíu al poco espesura de les parés de plásticu, como'l mate llisto»: un termu plásticu qu'inclúi un cuévanu p'asitiar la yerba con una bombilla incorporao y fixo pa beber directamente del termu. Una variante de los mates sintéticos ye más recién y foi diseñada en [[silicona]] blanda.

=== Curáu del recipiente ===
Los recipientes cuando son de calabaza o de madera tienen de curase antes d'usase, pa nun tresmitir a la bebida sabores estraños y evitar la formación de malos golores. El curáu del mate enllargar mientres tola vida útil del recipiente, dizse que «el mate cúrase cebando».

Esisten munches formes de faer el curáu.

Primero llávase la calabaza una y otra vez utilizando solo agua caliente, ensin amestar namás, hasta que nun haya quedáu restu de nenguna sustanza, tierra, golor, color o sabor na agua residual.

Dempués déxase'l mate preparáu por un tiempu antes d'usase per primer vegada. Enllénase la calabaza con yerba yá usada y dexar reposar xeneralmente ente 24&nbsp;hores a 5&nbsp;díes pa dempués repitir una vegada más el procesu, retirando la yerba, pero ensin xuagar.

vuelve asitiase yerba usada pa dexalo un día más, quedando asina curáu'l mate, nun siendo que nun se tea conforme col arume qu'adoptó, pa lo cual puede repitise la última operación una vegada más.

Rallar bien el fondu pa retirar los restos de materia orgánico.

Otra forma de curar la calabaza ye directamente con caricotes encesos per dientro y dempués llavala.

La bombilla tamién precisa un procesu previu antes d'usala: tien de ferver mientres 10 minutos n'agua con 3 cuyaradines de bicarbonatu de sodiu.

=== Cebáu ===
L'actu d'amestar agua al fervinchu denominar «cebar mate».

La xera del cebador o cebadora ye caltener el mate rescamplante mientres tola cebada. Ye por eso que s'utiliza'l términu cebar y nun sirvir, yá que cebar significa alimentar, fomentar, caltener daqué en funcionamientu y sofitalo, llistu pal so usu.

La forma de moyar la yerba ye fundamental por que'l sabor sía bonu.

Nun se debe moyar tola [[yerba mate|yerba]]. Primero débese echar l'agua cerca de la bombilla y depués dir moyando'l restu. Dalgunos pa cebar encostan un pocu la yerba como pa dexar un fuexu pa echar ellí l'agua de cuenta que sía menos amargosa y que non pase pola bombilla restos de yerba mate.

D'esta manera empezar a moyar xusto nel pozu que forma la bombilla. Un bon cebador nunca dexa que se tape la bombilla. Una forma d'evitar que la bombilla tápese ye introducila n'azucre la primer vegada antes d'asitiala. Delles persones adulcen asina solo'l primer mate. La yerba amúgase siempres dende'l fondu escontra riba.
Nunca dexar pasar enforma tiempu ente una cebada y l'otra.

Con cada cebada muéyase poconín de yerba antes ensuga, pa caltenelo gustosu.

L'agua nun tien de ser enforma, apenes mueya la yerba, nunca s'enllena'l mate d'agua nin llexen los paliyos.

== Llinguaxe del mate ==

El llinguaxe del mate<ref>{{Cita web |url=http://www.productosargentinos.net/shop/quien-somos/llinguaxe-del-mate/ |títulu=Llinguaxe del mate }}</ref> ye un sistema de señales tácitas que se faen tradicionalmente cuando se bebe mate nel Conu Sur. Tien De evitar confundíse-y col vocabulariu referíu al mate.

=== Matear ===
«Matear», esto ye, tomar mate en «rondes de mate», ye toa una ceremonia con un específicu «llinguaxe del mate», anque ―como en tou llinguaxe― pueden dase variaciones según el [[contestu]] y la rexón.

Anque en [[Arxentina]] y [[Uruguái]] ye común la frase «un mate nun se-y niega a naide», va vese que tal espresión nun ye absoluta.

=== Ensillar el mate ===
Ensillar el mate ye l'actu de saca-y un pocu de yerba usada (non toa) y amesta-y un pocu de yerba nueva. Con esto llógrase que'l mate caltenga'l sabor un pocu más de tiempu (si ye qu'unu nun quier volver preparar completu).

=== Mate del sonso ===
El mate inicial que s'apurre primero a una persona nuna ronda de mate ye llamáu «mate del sonso» (zonzo: ‘tontu’) yá que se considera a tal mate como demasiao fuerte y entá ensin el gustu o arume apropiao, xeneralmente tomar el cebador mesmu, o-y lo refuga. En Paraguái, al refugar el primer mate, ye común dicir que ta acutáu a [[Tomás l'Apóstol Santu Tomás]] faciendo referencia al fenómenu pol cual la yerba absuerbe l'agua inicial, como si dalgún espíritu invisible tar consumiendo (tomando).

=== Dar gracies ===
N'Arxentina, Bolivia, Brasil, el sur de Chile, Paraguái y Uruguái, nun se-y estima al cebador cada mate. Cuando una persona diz «gracies» nel momentu de devolver el mate al cebador, quier dicir que yá nun va siguir tomando.

=== Mate del estribu ===
L'últimu mate que se bebe, denominar d'esta miente porque los [[gauchu|gauchos]] beber tres una ''ronda de mate'' antes de colase montaos a caballu, por esti motivu'l mate del estribu ye'l realizáu d'una manera apurada anque con tolos ''recaldos'' d'un bon mate.

=== Formes d'ofiensa al cebar ===
Ye grave ofiensa que nuna ronda de mate'l cebador (o la cebadora, yá que en delles rexones si hai una muyer, sueli ser la distribuidora del fervinchu) omita o «puentee» a daquién, tal persona omitida (o «fecha de menos» o «puenteada» o «castigada una vuelta») nel llinguaxe del mate considerar como totalmente despreciada. (En gran parte del campu arxentino y uruguayo, acostumar a que cebe'l mate'l propietariu del mesmu, y non necesariamente la muyer. Considérase ofensivu cebar mates ayenos ensin permisu).

Dexar ferver l'agua y ufiertar el mate demasiao caliente ye una conducta ofensiva, una y bones el convidáu quémase, según en delles rexones ye ofensivu recibir a daquién ensin ufierta-y mate n'absolutu. Nel cantar arxentín "Mirta, el regresu" (de [[Adrián Abonizio]]), que popularizara [[Juan Carlos Baglietto]] en 1982, entiéndese que l'home que vuelve nun ye bien recibíu, ente otres señales, porque nun se-y ufierta mate anque se-y faiga pasar.

Un xestu de refuga escontra daquién pue ser ufiertar ostensiblemente el mate cola bombilla apuntando «escontra tras» (en dirección opuesta a quien va recibir esi mate) para esto esiste la espresión [[Gauchu|gauchesca]]: "Con bombilla escontra tras, pa’ que non volvás".

Mate remexáu o mate lloramicador, cuando se sirve la calabacilla o'l porongo (el recipiente del mate) rebalsado exteriormente por gota del fervinchu del mate, significa apuru por que se vaya la visita convidada con tal mate.{{cr}}

Puede considerase de parte del convidáu una grave ofiensa cebar el mate con agua frío, como dicía ''[[Martín Fierro]]'':
{{cita|
:Cuando mozu jué casao, :anque yo resabiar,
:y dicía
un amigu mio :que,
de arrebatao y malu, :mató a la so
muyer d'un palu :porque-y
dio un mate frío.}}

=== Mate llargo ===
Llámase «mate llargo», «allargar el mate» o «dormir el mate» cuando daquién retien por un tiempu relativamente enllargáu'l mate antes d'apurrilo a la persona que ta cebando.

Otru usu que se-y da a "mate llargo" ye que'l mate tarda enforma en ser bebíu y devueltu  por cuenta de que'l mate tien poca yerba y muncha agua, o'l recipiente ye demasiáu grande. El cebador puede preparar y cebar un "mate llargo" de camín, como diz na milonga de [[José Larralde]], «El mio vieyu mate galleta»:
{{cita|
:Nel to pancita verdosa :cuántos
paisaxes miré :cuántos
versos afilvané :mientres
gociaba'l to amargu :cuántes
vegaes te fixi llargu :y
vos sabíes por qué.}}

=== Mate caliente ===
D'antiguo, si la muyer ufiertaba a daquién un mate caliente ―anque non hirviente― o dulce solía entendese qu'esa muyer taba demostrando amor. Otres formes d'espresar el deséu fueron o son (en delles zones caltiense vixente) l'adulzar el mate (en momentos o situaciones en que se bebe amargosu), o añedir ingredientes como'l [[cidrón]].{{cr}}

=== Mate de gurí ===

Al mate cebao con agua a una temperatura que supera notoriamente los de 80&nbsp; [[graos Celsius|°C]] (l'agua al ferver pierde enforma del osíxenu) dizse que la so «agua ta quemada» o que ye «mate de gurí» (mate preparáu por un neñu’ inespertu).

== Vocabulariu ==
* «Enagua cruda»: l'agua calecida a puntu pa preparar un mate, esto sueli ser ente los 60&nbsp;a&nbsp;80&nbsp;[[grau Celsius|°C]], na [[caldera (cocina)|pava]] (o caldera) esto fai notar cuando empieza a «chiflar» echando dalgún vapor y fórmense pequenes burbuyes d'aire no fondero del recipiente.
* «Agua quemada»: l'agua qu'entró en puntu de ebullición (usualmente a 0&nbsp;[[metros sobre'l nivel del mar|msnm]], la temperatura de hervor ye a los 100&nbsp;°C).<ref>La lleenda urbana afirma que tal agua perdió osíxenu y polo tanto daría al mate un gustu desabríu».</ref> Suelse llamar: «mate de gurí» (mate de neñu), «mate quemao» o «mate fervíu».
* «Amargosu»: el mate ensin adulzáu, por estensión tal términu ye utilizáu dacuando como sinónimu de l'acción de matear; más común en poques partes de [[Arxentina]], y especialmente en [[Paraguái]], [[Uruguái]] y sur de [[Brasil]]. Con mayor frecuencia: «tomar unos amargos», esta acción solo indica tomar mate del tipu amargosu.
* «Bostear y ensillar»: métodu utilizáu cuando'l mate ta llaváu; refierse, primero, a sacar aprosimao 1/3 de la yerba yá usada ya introducir, depués, nueva, con cuenta de que'l mate retome'l gustu.
* «Calabaza»: términu utilizáu en delles partes pa designar al vasu o recipiente nel que se sirve'l mate.
* «Cebadura»: yerba necesaria pa rellenar una vegada el mate.
* «Cebar»: ye l'acción d'echar agua a la temperatura fayadizo nel mate, sobre la yerba.
* «Dar vuelta la bombilla» o «[bombilla] dada vuelta»: dícese de l'acción de camudar la bombilla a una posición opuesta a la orixinal, calteniendo'l gustu por más tiempu.
* «Llaváu»: ye una característica del mate, referir a cuando la yerba pierde'l gustu por ser utilizada yá por cierto tiempu o ser cebáu cierta cantidá variable de vegaes. Por casu: «Esti mate ta llaváu».
* «Mate de gurí» (n'Arxentina: mate de neñu){{cr}} al poco gustosu yá que ta preparáu con agua quemada» esto ye: enagua que llegó a ferver.
* «Matera»: tipu de bolsu onde puede llevase el mate xunto al termu, de tal manera que permanezan en posición vertical por qu'asina nun se caya nin la yerba nin l'agua caliente. Esti términu ye utilizáu especialmente n'Uruguái; n'Arxentina conocer tamién como «termera» o «portatermo».
* «Matera» llámase tamién a una habitación allugada al pie de un galpón o separada de la casa, en que los gauchos xuntar a tomar mate o a xintar. Suel tar escasamente amoblada, anque dispon d'un fogón o chimenea pa calecer agua pal mate y rustir carne. Tamién s'usa p'agospiar trabayadores temporarios.
* «Piscina»{{cr}}, «empantanado», «palancana» o «sopa»: dícese cuando l'agua tapa dafechu la yerba.
* «Montículo»{{cr}} o «monte»:{{cr}} referir a la yerba remanente del mate, pa ser usada na acción dada vuelta» con yerba non usada, caltener el montículo dexa tener un mate que dure más tiempu ensin llavase.
* «Bombilla tapada» o «mate tapáu»: en referencia a la dificultá o bien a la imposibilidá de zucar pola bombilla.

== Variantes del fervinchu ==

=== Mate amargoso ===

En delles partes del [[Conu Sur]] prefier bebese el mate amargoso, especialmente en Paraguái, Uruguái, sur de Brasil, y partes d'Arxentina y Bolivia. A ésta acción en Brasil y gran parte d'Arxentina dízse-y «cimarrón», entender por esto al mate ensin adulzar. Munches persones cunten que el mate tien de ser tomáu d'esta forma. «Cimarrón» yera'l nome que se daba d'antiguo nel campu al ganáu selvaxe, especialmente, al caballu, que taba tan amestáu al gauchu.

=== Mate duce ===
La diferencia col Mate amargoso consiste en qu'en cada cebada incorpórase [[azucre]] a gustu del bebedor. Esta forma de preparación ye bien espublizada en [[Arxentina]], ente los habitantes de la [[provincia de Santiago del Esteru]] y, anque non tantu, de [[Bonos Aires]] y la so contorna.
Tamién-y lo denomina «mate entrerriano» pola costume enraigonada na [[provincia d'Ente Ríos]] d'amesta-y [[azucre]] al mate. Esti costume provien de los inmigrantes, tantu los provenientes d'Alemaña, como nes importantes colonies xudíes d'esa provincia llegaos de los países del este d'Europa, ente quien tamién se da esi costume; estos tomaben el mate amestando un pequenu tarrón d'azucre (que dalgunos asitiaben directamente na boca), p'apagar un pocu'l sabor amargoso del fervinchu. El costume espublizóse, anque sustituyendo xeneralmente'l tarrón d'azucre por cuyaraes de la mesma sustanza.
En [[Chile]], esta forma de preparación del mate ta espublizada mayoritariamente en zones [[rural]]es.

La cuyaradina d'azucre o miel tien de cayer en cantu de la cabiana que forma la bombilla na yerba, non por tol mate.

Nel dulce tamién suelen amestase edulcorantes artificiales, tantu por problemes de salú como la [[diabetes]], como por gustu. Como endulzante alternativu ye preferible la natural [[Stevia rebaudiana|ka'á he'é]] ''(Stevia rebaudiana)'', que ye una de les yerbes que les sos fueyes amestar pa dar un toque dulzuxu. Úsase principalmente nel Paraguái. En [[Perú]] ta espublizáu en zones [[rural]]es, y prepárase con coca o duce estilu a té con rodajas pequenes de llimón o naranxa.

La calabaza onde se toma mate cimarrón nun s'usa pa consumir el dulce, yá que esiste la tradición de que'l sabor del azucre perxudicaría'l so posterior usu pa cebar mate amargoso, dizse que s'estropia'l sabor del mate.

=== Mate de lleche ===

La diferencia col mate amargoso ye qu'en llugar de cebar con agua, facer con [[lleche]] y [[azucre]]. Esta variante tien la desventaxa de nun poder llimpiar fácilmente la [[bombilla (instrumentu de cocina)|bombilla]] y el mate, por eso suelen utilizase unos distintos a los de les variantes tradicionales. Nel Paraguái, tamién s'acostuma a cebar lo qu'ellí se denomina «mate duce», que se preparar con lleche caliente adulzada (o con azucre dorada), camudando la yerba por cocu arralláu, o poniendo de primeres yerba y sobre ella cocu arralláu.

=== Mate con otres yerbes ===
Ye posible amestar otres yerbes («yuyos») al fervinchu (tantu a l'agua con que se cebar el mate como directamente a la yerba mate) pa da-y un sabor distinto o con fines melecinales. Ye común l'agregáu de yerbes con propiedaes dixestives o sedativas, por casu: [[Erythroxylum coca|coca]], [[peperina]], [[Mentha pulegium|poléu]], [[Melissa officinalis|abeyera]], [[cidrón]], [[menta]], [[piniellu]], [[congorosa]] (que mengua l'acidez [[PH]] del mate), [[incayuyo]], [[té de pollín]], axenxu, [[carqueja]], anís, etc.

Nel Paraguái esta bébora consúmese casi nun 90&nbsp;% con yerbes o yuyos melecinales nativos de la rexón, que los indíxenas guaraníes yá conocíen y utilizaben. La variedá de yerbes amestaes ye amplia, entendiendo anís, axenxu, sen, granes de llinu, boldo, manzanilla, jaguareté ka'a, fueyes d'ocalitu, fueyes de menta, suico, siempres vive, azafrán, caña brava, pynó gusú tosquiló, doradilla, urusu he’ê, borraja, llimón sutíl, malva, yate’i ka’a y otres.

=== Mate de té ===

El mate de té, ye consideráu otra variante del mate duce; nun se realiza con yerba mate y ye bien común na [[provincia d'Ente Ríos]] y bien popular ente los mozos y adolescentes. Como'l so nome indicar, preparar con té (negru xeneralmente) y llimón como ingredientes principales; nun s'usa la calabaza del mate, sinón dalgún recipiente similar a una taza (yá que esiste una tradición que diz que'l mate duce y con té estropiaría'l sabor de la calabaza), lo que tienen de mancomún ye que sí s'utiliza bombilla. Opcionalmente pueden amestase una gran variedá d'ingredientes, siendo populares dellos «yuyos» o yerbes como, por casu, menta, cedrón, boldo, tilal, manzanilla. Tamién ye popular amestar dellos otros aditivos como pulgos de naranxa o rodajas d'esta mesma fruta, cachos de mazana, cocu arralláu (Influencia paraguaya), o inclusive hai quien gusten d'amesta-y pulgu de [[banana]] (Influencia brasilera), ente otros. Una vegada escoyíos los ingredientes y asitiaos na taza amiéstase l'agua caliente acompañando cada cebada d'azucre (o dalgún edulcorante si prefierse). Ye tradición pa esti tipu de mate'l tomalo nos pigazos» mientres l'iviernu, por cuenta de que la agua ye un pocu más caliente que'l mate tradicional (ente 80&nbsp;y&nbsp;90&nbsp;°C) y debíu tamién a les propiedaes dixestives del té con llimón y de los «yuyos» de normal utilizaos.
El mesmu nun guarda nenguna relación cola yerba mate. Lo que sí tien de mancomún ye'l compartilo, l'agua caliente y la bombilla.

[[Archivu:Monumento al mate uruguay.jpeg|thumb|Monumentu al Mate nel [[Departamentu de San José]], [[Uruguái]].]]

=== Tereré ===
{{AP|Tereré}}

El [[tereré]] (palabra d'orixe [[idioma guaraní|guaraní]])<ref name="Orixe">[http://lema.rae.es/drae/?val=tereré «Tereré»], nel diccionariu de la Real Academia Española.]</ref> ye una bébora tradicional, d'ampliu consumu en [[Paraguái]] y delles provincies arxentines (les del [[Nordeste arxentín|nordeste]] y [[provincia d'Ente Ríos|Ente Ríos]]).

Una forma de tereré, consistente nun amiestu d'agua bien fría con yerba mate, remedios refrescantes naturales (floritos) y xelu. Como yerbes suelen emplegase la [[Mentha
arvensis|menta]] ''(Mentha arvensis)'', la menta [[peperina]],
el
[[Aloysia triphylla|cedrón]] ''(Aloysia triphylla)'', el
[[Allophylus edulis|kokú]] ''(Allophylus edulis)'', la [[piniellu]]
o los
pulgos de [[Citrus × limon|llimón]].

La otra forma de tereré consiste en poner nun recipiente de metal trés deos d'altor de yerba mate y xelu. Preparar nuna [[jarra]] o [[termu]] zusmiu de diversos sabores [[Naranxa (fruta)|naranxa]], [[llima]], [[llimón]] con abondosu xelu y cebar.

La yerba mate ye puesta en maceración n'agua frío y apurre una bébora prestoso pol so efectu refrescante, especialmente en xornaes con altes temperatures, evitando asina los inconvenientes del mate fervíu (cocíu). Esta modalidá ye tamién utilizada na rexón pampeana d'Arxentina.

=== Mate cocío ===
{{AP|Mate cocíu}}
El [[mate cocío]] (''chá mate'', en portugués) ye una [[fervinchu]]. La yerba mate ferver n'agua, cólase y sírvese nuna taza. Ye una bébora que reemplaza al café nel almuerzu o la merienda. Consumir n'Arxentina, Brasil, Paraguái y Uruguái. Delles empreses ufierten yerba mate envasada en fardelinos, similares a los de té, o entá mate cocíu en forma soluble.

=== Gaseosa ===

Mientres el sieglu XX en diverses ocasiones delles empreses ellaboraron de bébores gaseoses basaes na yerba mate, anque hasta'l momentu l'ésitu foi pocu significativu. La primer marca que llanzó'l sabor mate n'Arxentina foi Gaseoses Ricky nos [[años 1960|año sesenta]]. Otres marques fueron Che Mate, que San Isidro Refrescos presentó en 2002, y Harlem Mate, que'l so sabor yera a mate llavao, fríu y con gas. En payares de 2003 [[Coca-Cola]] Arxentina llanzó la marca Nativa, na qu'invirtió 4&nbsp;millones de [[pesu (Arxentina)|pesos]] (1,4 millones de [[dólares estauxunidenses]]). Nativa nun algamar los oxetivos comerciales previstos (vender unos cuatro millones de llitros al añu) y foi retirada del mercáu.<ref>{{Cita web |url=http://soloquinceminutos.blogspot.com/2005/07/gaseoses-mate-el-amargosu-sabor-de-la.html |títulu=Gaseoses Mate: l'amargosu sabor de la derrota }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.sitiosargentina.com.ar/notes/notes_vieyes/243.htm |títulu=Coca-Cola llanza n'Arxentina gaseosa con sabor a mate }}</ref>

La esplicación más probable de la poca aceptación d'estes bébores débese, quiciabes, al fechu de que se llogró imponer como gaseoses estimulantes les llamaes "coles", y en cuanto al mate la población del [[Conu Sur]] foi de gustos tradicionalistes.

Esisten gaseoses de mate en países como [[Estaos Xuníos]], [[Alemaña]] y [[Cuba]]; nesti postreru, '''Ciegu Montero''' ye una marca que tamién se viende na variedá de sabor a mate. N'Alemaña, esiste la gaseosa '''Club Mate''',<ref>[[:w:de:Club-Mate|Club Mate]], gaseosa de mate n'Alemaña.</ref> basada na yerba mate; ye bien popular ente los mozos dende empiezos de sieglu XXI, especialmente ente estudiantes y [[hackers]], y dacuando llámase-y "Hackerbrause"<ref>{{Cita web |url=http://www.oreilly.de/catalog/hackerbrauseprger/ |títulu=Un llibru sobre gaseoses del Club Mate n'alemán. }}</ref> ("gaseosa de hackers"). Otra gaseosa basada nel mate ye '''MATEO''', inventada pol arxentín Enrique Zanoni, con bastante ésitu nel branu de 2015 en París.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/sociedá/Mate-chic-inventu-arxentín-llego-Paris_0_1370862991.html |títulu=Mate "chic", inventu arxentín llegó a París }}</ref>

=== Mate refrescante ===
En dellos cafés de [[París]] y en Brasil ufiértase mate cocíu fríu en recipientes desechables. En [[idioma francés]] denominar '' «maté»''.

Nos [[años 1950|año cincuenta]] en [[Rio de Janeiro]] una de les bébores más populares yera'l mate cocío xeláu, preparáu en forma casera y comercializáu por vendedores ambulantes nes sableres. El popularmente conocíu «té brasilero» empezó a ser producíu de manera industrial. La primer empresa en faelo foi -yão Junior&nbsp;S.&nbsp;A., qu'introdució nel mercáu'l productu «Matte -yão llueu pa beber». Anguaño la empresa ellabora'l so productu n'envases de 0.3, 0.34, 0.5 y 1.5&nbsp;llitros en distintes versiones de sabores: natural, llimón, durazno (piescu), mazana y ''diet''.<ref>{{Cita web |url=http://www.matteleao.com.br/produtos/liquida.htm |títulu=Matte -yāo - Linha Líquida }}</ref>

En 2009 el CADE (Conseyu Alministrativu de Defensa Económica), la división antimonopolio del Ministeriu de Xusticia de Brasil, aprobó la compra de -yão Junior S.&nbsp;A. per parte de la empresa Coca-Cola. El procesu d'alquisición empezara en marzu de 2007. La fusión foi aprobada a condición de que Coca-Cola dexara'l so participación na empresa BPW, consorciu con Nestlé fabricante de la marca de tés fríos Nestea.<ref>{{Cita web |url=http://popsop.com/27255 |títulu=Brazil panel approves Coca-Cola acquisition of Matte Leao |urlarchivo=http://web.archive.org/web/http://popsop.com/27255|fechaarchivo=9 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.soitu.es/soitu/2009/06/19/info/1245372748_286822.html |títulu=La marca Nestea va siguir en Brasil ensin la participación de Coca-Cola }}</ref>

=== Mate sirio ===

El mate foi lleváu a Siria por árabes que vivieron munchos años n'Arxentina y retornaron al so país d'orixe mientres el sieglu&nbsp;XX. Llevaríen tamién el costume d'amestar azucre al mate. Asina, nel sur de [[Siria]], na rexón de [[Daraa]], según nel Norte, en [[Latakia]], ye bien popular la ingestión del mate, pero d'una forma distinta a como-y lo consume nel [[Conu Sur]]. Utilicen un pequenu vasu de vidriu (de los que s'usen tamién pal té) con yerba mate hasta la metá y una pequena bombilla. Nun comparten el vasu. Pa cada bebedor tien d'haber un vasu distintu (esta ye una gran diferencia con al respective de la tradición del mate en Suramérica, onde polo xeneral el mate ye compartíu).

Carguen agua caliente y una cuyaradina d'azucre y revuélvenlo. La pava d'agua caliente ta disponible nel centru de la mesa. Cada vez qu'anueven l'agua xunten una nueva cuyaradina d'azucre. La yerba ye fácilmente atopada nes despensas de Daraa, y son, mayoritariamente, d'orixe arxentín y paraguayu, con etiquetáu en [[idioma árabe]].

=== Cerveza de yerba mate ===
El fabricante brasileñu de cerveces Dáu Bier llanzó al mercáu la primer cerveza con yerba mate, so la denominación comercial Ilex. Amás de yerba mate, contién [[lúpulu]], agua mineral, [[formientu|formientos]] y un amiestu de [[malta (cebera)|maltes]]. Tien un color verdosu, baxa fermentadura y una [[graduación alcohólica]] media (7°).{{cr}}

== Ver tamién ==
* [[Bombilla (instrumentu de cocina)|Bombilla]]
* [[Guampa]]
* [[Mate cocío]]
* [[Mate de coca]]
* [[Tereré]]
* [[Yerba mate]]
* [[Yerbomatófono]]

== Notes ==
{{llistaref|grupu=nota|2}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{Cita llibru |apellíu=Assunção |nombre=Fernando O. |enlaceautor=Fernando O. Assunção |títulu=El mate |serie=Bolsilibros Arca |año=1967}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Mate (beverage)}}{{Wikcionariu|mate}}{{Wikillibros|Manual del mate y la yerba mate}}

* [http://www.inym.org.ar/ Institutu Nacional de la Yerba Mate]
* [http://www.argentina.ar/sw_conteníu.php?id=294 El mate, bébora compañero n'Arxentina.ar]
* [http://web.archive.org/web/http://www.artesanos-houssay.com.ar/p/walter_rechimont_mates_artesanales.html El mate artesanal]
* [http://www.chasque.net/vecinet/mate.htm El mate n'Uruguái]
* [http://weblogs.clarin.com/revistaenie-nerdsallstar/2011/01/28/el mate_parte_3_mediu_millon_de_probes_y_un dentista/ El mate, nuevos usos y resignificaciones, na revista Ñ del diariu Clarín]
* [http://www.enplenitud.com/nota.asp?articuloID=2031 Pa coleccionistes de tradiciones: El mate y la bombilla]
* [http://identidadyfuturo.cl/2012/01/el mate-en-la hestoria-de-chile/ Consumu de Mate en Chile]
* [http://cebarunmate.com/ Cebar mate]


{{AvisuTradubot|Mate (infusión)}}

[[Categoría:Mate| ]]

[[es:Mate (infusión)]]
[[Categoría:Wikipedia:Correxir traducción]]