Revision 1478380 of "Pueblu armeniu" on astwiki

{{Ficha de grupu étnicu |
grupu =          Armenios<br />Հայեր
| otros nomes  = 
| imaxe =          
| descripción    = 
| población      = '''11-12 millones'''<ref name=MiniatureEmpires>Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States - Page 3 by James B Minahan</ref>
| asentamientu1  = {{Bandera2|Armenia}} <br />3.215.800<ref>2005 envaloráu. La [http://www.nationmaster.com/country/am/People Nationmaster.com páxina n'armeniu] da'l 93&nbsp;% persones de la etnia armenia nun envaloráu de la población nacional de 3.326.448 (xunetu de 2003 estimación), lo que refundiaría 3.093.000. Tamién toma nota de que la población [[azerí]] en [[Armenia]] tuvo menguando rápido nos últimos años. El ''Atles del mundu National Geographic'', séptima edición (1999) asitia a la población de [[Armenia]] nel 3.800.000. <!--¿Tien una evaluación de desglose étnicu? Si ye asina, por favor, añadelo equí.--> 93&nbsp;% daríen un total d'alredor de 3.500.000. Sicasí, [http://aol.countrywatch.com/aol_topic.asp?vCOUNTRY=8&SECTION=COVER&TOPIC=KEYDATA Countrywatch] da un total de la población nacional de solu 2.935.400 (2004). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html The CIA gives a similarly low 2,982,904 (July 2005 estimate)]. Pasemos aprosimao con esti postreru como estimaciones más recién, y a lo menos comparable cola autoridá.</ref>
| asentamientu2  = {{Bandera2|Rusia}}<br /> 2.500.000<ref>El [http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 censu rusu del añu 2002] envalórase 1.130.491 d'armenios (el 0.78% de la población).</ref>
| asentamientu3  = {{Bandera2|Estaos Xuníos}}<br /> 1.800.000 
| asentamientu4  = {{Bandera2|Francia}}<br /> 800.000
| asentamientu5  = {{Bandera2|Irán}}<br /> 600.000 (descendencia hasta 1,000,000)<ref name="Armeniandiaspora.com" /><br /><ref>La [http://looklex.com/y.o/iran.peoples.htm Enciclopedia Looklex] (formalmente ''Encyclopedia of the Orient'' n'inglés) estima qu'hai alredor de 200.000 armenios n'Irán; otra estimacion (500.000) ye dada n'otra sección de [http://looklex.com/y.o/armenians.htm Armenios nel mundu]. Revisáu'l 21 de marzu de 2009.</ref>
| asentamientu6  = {{Bandera2|Xeorxa}}<br /> 300.000
| asentamientu7  = {{Bandera2|Siria}}<br /> 200.000
| asentamientu8  = {{Bandera2|El Líbanu}}<br /> 120.000
| asentamientu9  = {{Bandera2|Ucrania}}<br /> 110.000
| asentamientu10  = {{Bandera2|Brasil}}<br /> 100.000> <ref> http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/ </ref>
| asentamientu11  = {{Bandera2|Uruguái}}<br /> 19.000
| asentamientu12  = {{Bandera2|Chipre}} 7.000
| idioma =         [[idioma armeniu|Armeniu]]
| relixón       = predominantemente [[Ilesia apostólica armenia]] con [[Ilesia católica armenia|católicos]], [[Ilesia Evanxélica Armenia|evanxélicos]] y delles denominaciones [[protestantes]], especialmente na [[Diáspora armenia|diáspora]]
| rellacionaos   = [[Hamshenis]] , [[Indoeuropéu]]
}}

Los '''armenios ''' ([[Idioma armeniu|armeniu]]: ''Հայեր'', ''Hayer'') son un pueblu orixinariu de [[Oriente Próximu]] que fala'l [[idioma armeniu]], perteneciente a la familia de les  [[llingües indoeuropees]]. En realidá l'idioma armeniu forma una caña independiente y único en Eurasia.

El pueblu armeniu naz y desenvuélvese a lo llargo de los sieglos nel [[Cáucasu]] y la [[Meseta Armenia]], que s'asitia ente'l Cáucasu, la [[Pandu d'Irán]] y la península de [[Anatolia]]. Una gran concentración d'armenios permaneció na rexón, especialmente na [[Armenia]] actual, pero munchos d'ellos tán [[Diáspora armenia|esvalixaos por tol mundu]]. Los armenios tuvieron una presencia significativa en países como [[Rusia]], [[Xeorxa]] y [[Irán]], por cuenta de la so proximidá xeográfica.

Dempués del [[xenocidiu armeniu]], el territoriu habitáu históricamente polos armenios na [[Meseta Armenia]] amenorgar a una pequena parte de la so estensión orixinal, al oriente del pandu, onde s'asitien anguaño les repúbliques de [[Armenia]], [[Alto Karabaj]] y parte de [[Xeorxa]] y de [[Azerbaixán]].  Los sobrevivientes del [[xenocidiu armeniu]] que fuxeron a [[Oriente Próximu]], [[Europa Oriental]], [[Francia]], los [[Estaos Xuníos]], [[Brasil]], y otros países dieron llugar a la numberosa [[diáspora armenia]].  Envalórase qu'hai ente 10 y 12 millones d'armenios en tol mundu.<ref name=MiniatureEmpires />

Nel añu [[301]], [[Armenia]] convertir nel primer país del mundu n'adoptar el [[cristianismu]] como la relixón oficial del estáu, anque, según la tradición, el [[cristianismu]] yá empezara a arrobinase en [[Armenia]] pocu dempués de la muerte de [[Cristu]], por cuenta de los esfuerzos de dos de los sos [[apóstoles]], [[Judas Tadeo|San Judas Tadeo]] y [[Bartolomé l'Apóstol|San Bartolomé]]<ref name="HistofChrist">see{{cita llibro|nome=Adrian|apellíos=Hastings|títulu=A World History of Christianity|editorial=Wm. B. Eerdmans Publishing|páxines=289|añu=2000|id=ISBN 0-8028-4875-3}}</ref><ref name="ncccusa">{{cita web | url= http://www.ncccusa.org/news/01news36a.html |título= Armenia first nation to adopt Christianity as a state religion.|fechaacceso=27 de febreru de 2007}}</ref> consideraos como'l fundadores de la [[Ilesia Apostólica Armenia]], a la cual xúntense la mayoría de los armenios.

El [[idioma armeniu]] tien dos [[dialectu|dialectos]] principales que son mutuamente intelixibles: [[Idioma armeniu oriental]], faláu esencialmente en [[Armenia]], [[Irán]] y les ex repúbliques soviétiques, y [[Idioma armeniu occidental]], faláu esencialmente na [[diáspora armenia]]. Tamién ye consideráu como dialectu del armeniu'l ''Homshetsi '', llingua de los [[hamshenis]] orientales, que viven na rexón de Hopa Hamshen ([[Provincia de İzmir]]) cerca de la mariña de [[Turquía]].<ref>Bert Vaux, ''[https://web.archive.org/web/20070315154048/http://www.uwm.edu/~vaux/hamshen.pdf Hemshinli: The Forgotten Black Sía Armenians]'', Harvard University, 2001.</ref>

Los armenios desenvolvieron una cultura moderna singular al traviés de contactos con [[Europa]] y [[Asia]]. La danza y música tradicional armenia atopar ente les más antigües, riques y orixinales nel [[Cercanu Oriente]], y son inda aprendíes y practicaes güei. La [[cocina armenia]], tan antigua como'l mesmu pueblu, ye una combinación de distintos sabores y variedaes natives de les tierres altes del país. Col pasu del tiempu, estendióse a les naciones vecines y al Nuevu Mundu pola [[diáspora armenia]].

== Etimoloxía ==
{{AP|Armenia (nome)}}
Históricamente, el [[Armenia (nome)|nome d'Armenia]], que llegó a designar a nivel internacional d'esti grupu étnicu, foi usáu per primer vegada pelos países vecinos de l'antigua [[Armenia]]. Sicasí, los armenios llamar a sí mesmos ''Hai'' ('''Հայ'''; En plural: '''Հայեր''', ''Hayer''). La palabra dio tradicionalmente honor al nome del llexendariu fundador de la nación armenia, [[Haik]], que tamién ye un popular nome armeniu.<ref>{{cita web | url= http://www.ezilon.com/about-armenia.htm |títulu= Haik and Hayastan|fechaacceso=4 de marzu de 2007}}</ref><ref>{{cita web | url= http://www.statoids.com/uam.html |título= Armenia Provinces|fechaacceso=4 de marzu de 2007}}</ref>  N'otres fontes lliteraries como son les grieges, romanes, xudíes, asiries, babilóniques, perses y otres traduzse y translitera el nome Togarma (nel [[idioma asiriu]] ye [[Ti-garimmu]]) padre de los armenios de tres prefijos raigaños, estes son; '''Bet''' (casa)- '''To''' ( tell y tur en llingua árabe equival a monte y en llingües hermanes til, te, to, ta equivalen a llomba, cuetu y figuradamente a [[monarquía|reino]])- '''Garma''' (que significa los fíos de [[Gomer]] o [[Cimerios]] que viven nos montes) quedando perbién traducida na Biblia como; [[Bet Togarma]], [[escita]] criador de mules, pollinos y caballos, [[Llibru de Ezequiel|Ezequiel]]:38.

== Oríxenes ==
{{AP|Prehistoria d'Armenia}}

[[Archivu:Urartu743.png|thumb|250px|left|El Reinu de [[Urartu]] la dómina de [[Sarduris II]] nel añu [[743]] Dc.]]
[[Armenia]] tuvo habitada dende tiempos prehistóricos. El so territoriu ta allugáu nos altos montes qu'arrodien el bíblicu [[monte Ararat]], nel que, según les Escritures xudeocristianes, aparcóse'l [[Arca de Noé]] dempués del [[Diluviu universal|Diluviu]] y nel sieglu VII a.C. foi pobláu polos descendientes de [[Togarma]] biznietu de Noé y criador de mules y caballos. ({{Biblia|Genesis|8:4|Xénesis}} {{Biblia|Genesis|10:3|Xénesis}}).

Los arqueólogos toparon pruebes de que [[Armenia]] foi unu de los primeros llugares de la civilización humana y ye considerada como'l trubiecu de la [[agricultura]] y de la civilización nes sos primeres etapes. Dende [[6000 a. C.|6000&nbsp;a.&nbsp;C.]] hasta [[1000 a. C.|1000&nbsp;a.&nbsp;C.]], ferramientes tales como [[llanza|llances]] y [[hachu|hachos]] y preseos de [[cobre]], [[bronce]] y [[fierro]], prodúcense comúnmente en [[Armenia]] y comercialícense en tierres vecines, onde los metales son menos abondosos.<ref>[[David M. Lang]], Armenia: Cradle of Civilization (London: George Allen & Unwin, 1970) 50-1, 58-59.; Hovick Nersessian, "Highlands of Armenia", Los Angeles, 1998, ''Mr. Nersessian is in the New York Academy of Sciences''</ref> El territoriu de [[Armenia]] ye tamién el candidatu más destacáu p'allugar a la llexendaria [[Aratta]], que se menta nos rexistros [[Sumeria]].

Los arqueólogos referir a la cultura [[Shulaveri-Shomu]] de la rexón de [[transcaucasia]] central, incluyendo lo que ye anguaño Armenia, como la cultura prehistórica más primitiva na zona, con fecha datada en carbonu alredor del [[6000 a. C.|6000&nbsp;a.&nbsp;C.]] - [[4000 a. C.|4000&nbsp;a.&nbsp;C.]] Sicasí, apocayá afayóse la tumba datada d'aprosimao [[IX mileniu a. C.|9000&nbsp;a.&nbsp;C.]]  Otra cultura bien antigua foi llamada [[Kura-Araxes]] -asignada al periodu ([[4000 a. C.|4000&nbsp;a.&nbsp;C.]] -  [[Sieglu XXIII|2200&nbsp;a.&nbsp;C.]]), y más tarde desenvuelta na cultura [[Trialeti]] ([[Sieglu XXIII a. C.|2200&nbsp;a.&nbsp;C.]] - [[1500 a. C.|1500&nbsp;a.&nbsp;C.]]). Asina, considérase que los armenios pudieron ser unu de los más antiguos grupos [[Proto-indoeuropeos|indoeuropeos]].

En [[1984]] [[Thomas Gamkrelidze]] y [[Vyacheslav V. Ivanov]] formularon la hipótesis según la cual el ''[[urheimat]]'' o territoriu d'orixe de los [[proto-indoeuropeos]] taba alcontráu na [[Meseta Armenia]].<ref>''The Early History of Indo-European Languages'', Thomas V. Gamkrelidze and V. V. Ivanov Scientific American, March 1990, P.110</ref> Un estudiu recién de Gray y Atkinson, qu'aplicó ferramientes estadístiques p'analizar la evolución xenética del [[léxicu]] de les [[llingües indoeuropees]], atopó que la localización más probable del so llugar d'orixe común foi [[Asia Menor]], y l'idioma armeniu (a partir d'un grupu bien definíu falándolo) dixebrar escontra'l [[V mileniu a. C.|5300&nbsp;a.&nbsp;C.]]<ref name="psych">{{cita web | url= http://www.psych.auckland.ac.nz/psych/research/Evolution/Gray&Atkinson2003.pdf | títulu= ''Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin'' Russell D. Gray and Quentin D. Atkinson, Nature 426, 435-439 | fechaacceso= 27 de febreru de 2007 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20070402070222/http://www.psych.auckland.ac.nz/Psych/research/Evolution/Gray%26Atkinson2003.pdf | fechaarchivo= 2 d'abril de 2007 }}</ref>

Dende la [[Edá de Bronce]], dellos estaos floriaron na zona de la [[Gran Armenia]], incluyíu'l [[Imperiu hitita]] (nel cumal del so poder), [[Mitani]] (al suroccidente de la [[Armenia]] histórica) y [[Hayasa-Azzi]] ([[sieglu XVII a. C.|1600&nbsp;a.&nbsp;C.]]-[[sieglu XIII a. C.|1200&nbsp;a.&nbsp;C.]]). Darréu [[Nairi]] ([[1400 a. C.|1400&nbsp;a.&nbsp;C.]]-[[sieglu XI a. C.|1000&nbsp;a.&nbsp;C.]]) y en plena [[Edá de Fierro]], el reinu de [[Urartu]] ([[sieglu XI a. C.|1000&nbsp;a.&nbsp;C.]]-[[años 580 a. C.|585&nbsp;a.&nbsp;C.]]), sucesivamente establecieron la so soberanía sobre La [[Altiplanu Armeniu|pandu armeniu]]. Caúna d'eses naciones participaron na etnogénesis del pueblu armeniu.<ref>Vahan Kurkjian, "History of Armenia", Michigan, 1968, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Gazetteer/Prestes/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/home.html]; Armenian Soviet Encyclopedia, v. 12, Yerevan 1987; Artak Movsisyan, "Sacred Highland: Armenia in the spiritual conception of the Near East", Yerevan, 2000; Martiros Kavoukjian, "The Genesis of Armenian People", Montreal, 1982</ref> [[Ereván]], la moderna capital d'Armenia, foi fundada en [[sieglu VIII a. C.|782&nbsp;a.&nbsp;C.]] pol rei de Urartu [[Argishti&nbsp;I]].

== Hestoria ==
{{AP|Hestoria d'Armenia}}
[[Archivu:Armenian girl.jpg|thumb|300px|Neñes del pueblu ezíd (rusos emigraos) n'Armenia.]]
La dinastía gobernante de Urartu foi sustituyida pola [[Dinastía Oróntida]], que s'estableció escontra la dómina de la invasión [[escita]] y [[Media (Oriente Mediu)|meda]] nel [[sieglu VI a. C.|sieglu VI&nbsp;a.&nbsp;C.]] Tratar del primer estáu que ye llamáu "Armenia" polos pueblos vecinos (lo que nun ye'l nome de los mesmos armenios) ([[Hecateo de Mileto]] y [[Inscripción de Behistún]]). [[Heródoto]] referir a [[Armenia]] nel [[sieglu V a. C.|sieglu V&nbsp;a.&nbsp;C.]]

Armenia foi gobernada depués sucesivamente pola [[dinastía artáxida]] ([[años 180 a. C.|189&nbsp;a.&nbsp;C.]]-[[12]]) y la [[dinastía arsácida d'Armenia|dinastía arsácida]] ([[54]]-[[428]]. Nel so cenit, dende'l [[años 90 a. C.|95&nbsp;a.&nbsp;C.]] hasta'l [[años 50 a. C.|59&nbsp;a.&nbsp;C.]], baxu [[Tigranes el Grande]], [[Armenia]] estendió'l so dominiu sobre partes del Cáucasu, el noroeste de [[Irán]], l'este de l'actual [[Turquía]], [[Siria]] y [[El Líbanu]]. Mientres dos décades, [[Armenia]] foi unu de los estaos más poderosos d'oriente. Darréu [[Armenia]] foi de cutiu un focu de conflictu ente [[Imperiu romanu|Roma]] y [[Persia]] y mientres períodos intermitentes sufrió la conquista transitoria por dalguna de los dos potencies vecines.

Nel [[301]], [[Armenia]] convertir nel primer estáu qu'adoptó'l cristianismu como relixón oficial, empecipiando una nueva yera na hestoria del pueblu armeniu.<ref name="HistofChrist" /><ref name="ncccusa" /> Más tarde, col fin de fortalecer la identidá nacional, [[Mesrop Mashtots]] creó'l [[alfabetu armeniu]]. Esto empecipió la "Edá d'Oru d'Armenia", mientres la cual munchos llibros y [[manuscritu|manuscritos]] estranxeros fueron traducíos al [[Idioma|armeniu]] por Mesrop y los sos discípulos. [[Armenia]] perdió la so soberanía nel [[428]] y foi estremada ente'l [[Imperiu bizantín]] y el [[Imperiu sasánida]].

La [[Armenia oriental]] foi incorporada como marzpanato nel [[Imperiu sasánida]], gobernada por un ''marzpan'' armeniu, hasta'l [[636]], cuando la Persia sasánida foi destruyida pol [[califato]] árabe. [[Armenia]] remaneció como principáu autónomu dientro del imperiu árabe, xuniéndose a él tamién les tierres tomaes primeramente pol [[Imperiu bizantín]]. Yera parte de la división del emiratu alministrativu Arminiyya, que tamién incluyó partes de [[Xeorxa]] y d'Albania caucásica, y tenía el so centru na ciudá armenia de [[Dvin]]. El principáu de [[Armenia]] duró hasta [[884]], cuando recuperó la so independencia del debilitáu imperiu árabe.

En [[885]] los armenios consiguen restablecese a sigo mesmos como una entidá soberana so la dirección de [[Ashot I]] de la [[Dinastía Bagratuni|dinastía bagrátida]]. Una parte considerable de la nobleza armenia y llabradores fuxeron de la ocupación bizantina de [[Armenia]] en [[1045]] y depués de la invasión de la rexón polos [[turcos selyúcidas]] en [[1064]] y en [[1080]], fundaron un Estáu independiente armeniu, el Reinu de [[Cilicia]], que se convirtió nel focu de [[nacionalismu armenio]] y en sofitos más destacaos pa les Cruzaes.

Nel [[sieglu XVI]], [[Armenia oriental]] foi conquistada pol [[Dinastía Safávida|Imperiu persa safávida]], ente que [[Armenia occidental]] cayó so la [[Imperiu otomanu|dominación otomana]]. Na década de [[1820]], les partes de la [[Armenia]] histórica so control persa, en redol a [[Ereván]] y al [[llagu Sevan]] fueron incorporaes al [[Imperiu rusu]], pero [[Armenia occidental]] caltener sol [[Imperiu otomanu]].

=== Xenocidiu ===
{{AP|Xenocidiu armeniu}}
La llimpieza étnica d'armenios mientres los últimos años del Imperiu otomanu ye llargamente considerada como un [[xenocidiu]]. El númberu de víctimes envalorar en 1,5&nbsp;millones, con una fola de persecución ente los años [[1894]] y [[1896]] y otra que remató colos acontecimientos del [[xenocidiu armeniu]] en [[1915]] y [[1916]].

Cola [[Primer Guerra Mundial]] en cursu, los [[Imperiu otomanu|turcos]] acusaron a los armenios (cristianos) d'aliase cola [[Rusia imperial]] y utilizóse tal sida pa escorrer a tola población armenia como un enemigu dientro del so imperiu. El númberu esactu de muertes nel últimu períodu ye malo d'establecer. Tolos gobiernos turcos posteriores refugaron les acusaciones de xenocidiu.

Arriendes de la desintegración del [[Imperiu rusu]] nel períodu posterior a la [[Primer Guerra Mundial]], por un curtiu períodu, de [[1918]] a [[1920]], [[Armenia]] foi una república independiente. A finales de [[1920]], los [[comunista|comunistes]] llegaron al poder tres una invasión de [[Armenia]] pol [[Exércitu Coloráu]], y en [[1922]] [[Armenia]] convertir en parte de la [[Xunión Soviética]] como integrante de la República Socialista Soviética Federativa Transcaucásica. En 1936 creóse la [[República Socialista Soviética d'Armenia]].

=== Independencia ===
{{VT|Xineru negru}}
[[Armenia]] declaró la so independencia'l [[21 de setiembre]] de [[1991]]. Darréu enfrentóse nuna [[Guerra de Nagorno Karabaj|guerra con Azerbaixán]] pol control de la rexón del [[Alto Karabaj]].

== Distribución xeográfica ==

=== Armenia ===
{{AP|Demografía d'Armenia}}
[[Archivu:Caucasus-ethnic es.svg|thumb|Grupos étnicos del [[Cáucasu]]. Los armenios, en verde claru, son el pueblu mayoritariu tantu en [[Armenia]] como en parte de Xeorxa y Azerbaixán, ente que la so presencia nes árees turques tradicionalmente armenies yá nun ye significativa.]]
Los armenios tuvieron una amplia presencia nel Pandu Armenia, dende fai más de cuatro mil años, qu'en términos de les tradiciones empecipiaríase desque Haik, el llexendariu patriarca y fundador de la primer nación armenia, venció al ''Bel'' de [[Babilonia]]. Güei, non yá constitúin una apolmonante mayoría na [[Armenia|República Armenia]], sinón tamién na apostada rexón de [[Nagorno Karabaj]]. Armenios de la diáspora informal referir a toos ellos como ''Hayastantsi'' ('''Հայաստանցի'''), que son d'Armenia, ye dicir qu'ellos o los sos antepasaos nun se vieron forzaos a fuxir en [[1915]]. Ellos, según los armenios de [[Irán]], [[Xeorxa]] (onde los armenios son mayoría na provincia [[Samtsje-Javajeti]]), [[Abjasia]], [[Ucrania]] y [[Rusia]], falen el [[dialectu]] oriental de la llingua armenia. L'Estáu ye [[cristianu]], pero la mayoría de los sos ciudadanos declárense [[Ilesia Apostólica Armenia|cristianos apostólicos armenios]].{{falta cita}}

=== Diáspora ===
{{AP|Diáspora armenia}}
[[Archivu:Armenian_population_map_1896.jpg|thumb|300px|Población d'orixe armeniu na rexón de [[Anatolia]] y nel [[Cáucasu]] nel añu [[1896]].]]

Pequenes comunidaes armenies de comerciantes esistieron fora de [[Armenia]] mientres sieglos. Una comunidá vivió dende fai unos 1700 años en [[Tierra Santa]], y el [[Barriu armeniu de Jerusalén|Barriu Armeniu]] ye unu de los cuatro barrios de la [[ciudá vieya de Jerusalén]].<ref>{{cita web|apellido1=Sanz|nome1=Juan Carlos|títulu=Los armenios de Jerusalén salen del olvidu nel centenariu de les matances|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/04/24/actualidá/1429901672_566959.html|editorial=El País|fecha=24 d'abril de 2015|fechaacceso=17 de xunu de 2015}}</ref> Tamién hai remanentes de les d'antiguo populoses comunidaes na [[India]], [[Birmania]], y el [[sudeste asiáticu]]. Sicasí, la mayoría de los armenios tópense espardíos por tol mundu de resultes directa del [[Xenocidiu armeniu|xenocidiu de 1915]], que determinó la [[diáspora armenia]].

[[Archivu:Vic the Armenian Ceramist by David Shankbone.jpg|thumb|left|Un alfareru armeniu na Ciudá Vieya de Jerusalén.]][[Archivu:ArmenianDiaspora.png|thumb|300px|Mapa de la [[Diáspora Armenia]].]]
Dientro de la comunidá de la [[Diáspora armenia|diáspora]] esiste una clasificación non oficial de los distintos tipos d'armenios. Por casu, los armenios orixinarios d'Irán denominar ''Parskahay'' (''Պարսկահայ''), ente que los armenios del El Líbanu son de normal faise referencia como ''Libananahay'' (''Լիբանանահայ''). Los armenios de la [[Diáspora armenia|diáspora]] son los principales falantes del dialectu occidental de la [[idioma armeniu|llingua armenia]]. Esti dialectu tien considerables diferencies col [[Idioma armeniu oriental|armeniu oriental]], pero los falantes de cualesquier de los dos variantes, pueden polo xeneral entendese mutuamente.

Dende la llegada de [[Martin l'armeniu]] a la colonia de [[Jamestown (Virginia)|Jamestown]] en [[1618]],<ref name="Martin">{{cita web | url= http://armenianstudies.csufresno.edu/faculty/kouymjian/articles/us_armenians.htm | títulu= Armenians in the Unites States | fechaacceso= 27 de febreru de 2007 | urlarchivo= https://web.archive.org/web/20090717103909/http://armenianstudies.csufresno.edu/faculty/kouymjian/articles/us_armenians.htm | fechaarchivo= 17 de xunetu de 2009 }}</ref> los armenios esvalixáronse por tou los [[Estaos Xuníos]]: [[Watertown (Massachusetts)|Watertown]], [[Massachusetts]]; [[Fresnu]], [[California]]; [[Detroit]], [[Míchigan]]; [[Glendale (California)|Glendale]], California; y [[Los Angeles]], [[California]], son centros de población armenia nos [[Estaos Xuníos]]; Tamién hai una concentración significativa na ciudá de [[Nueva York]].

Glendale, [[California|Californies]]obremanera, ye famosu pola so alta concentración de los armenios; Hai unos 78.000 armenios, según el censu de [[EE. XX.]] de 2000. Armenios residentes de la ciudá son miembros activos nel gobiernu municipal y la cámara de comerciu. En [[Hollywood]], [[California]], una pequena porción que se conoz como "Pequena Armenia", estender d'este a oeste de la ''Wilton Avenue'' a la ''Vermont Avenue''  y de norte a sur de Hollywood Boulevard hasta Santo Mónica Boulevard. Nel [[Canadá]], puede atopase un gran númberu d'armenios en [[Toronto]], [[Ontario]] y [[Montreal]], [[Quebec]].

Los [[armenios]] tamién tán presentes en dellos países de [[América Llatina]], coles mayor concentración en [[Brasil]] y comunidaes significatives en [[Uruguái]], [[Chile]], [[Arxentina]], [[Méxicu]] y [[Colombia]]<ref>[http://www.territoriodigital.com/nota.aspx?c=1862783138150903 Armenios en Brasil]</ref>

== Cultura ==
{{AP|Cultura d'Armenia}}

=== Llinguaxe y lliteratura  ===
{{AP|Idioma Armeniu|l1=Lliteratura armenia}}

El [[idioma armeniu]] ye una caña única de la familia de les [[llingües indoeuropees]], y con unos 8 a 11 millones de falantes ye una de les más pequenes que sobreviven, comparable en tamañu a la [[Idioma albanés|albanesa]] o cola del un pocu más llargamente faláu [[idioma griegu]], col cual puede tar conectáu.<ref>James Clackson (1994) ''The Linguistic Relationship between Armenian and Greek'', Publications of the Philological Society, 30, Blackwell. ISBN 0-631-19197-6</ref>

Cinco millones de falantes del armeniu oriental viven nel Cáucasu, Rusia ya Irán, y cerca de dos a tres millones de persones na [[diáspora armenia]] falen l'armeniu occidental. Según cifres del censu, hai 300.000 estauxunidenses que falen armeniu nel llar. Ello ye que ye la ventiava llingua más comúnmente falada nos Estaos Xuníos, con apenes un pocu menos de falantes qu'el [[Criollu haitianu]], y un pocu más qu'el [[Idioma navajo|Navajo]], ente que nel condáu de Los Angeles (California) ye'l segundu idioma minoritariu dempués del español, según el Censu del añu 2000.

La [[lliteratura armenia]] remontar al 400 d. C., cuando [[Mesrob Mashtots|Mesrop Mashtots]] inventó'l [[alfabetu armeniu]]. Esti períodu ye de cutiu consideráu como la Edá d'Oru de la lliteratura armenia. La primer obra escrita originalmente en [[Idioma armeniu|armeniu]] foi escrita pol "padre de la hestoria armenia", [[Moisés de Corene]] (Jorén, Jorenatsí), quien foi autor de ''La Hestoria d'Armenia''. El llibru toma dende de la formación del pueblu armeniu nel [[sieglu V a. C.|sieglu V&nbsp;a.&nbsp;C.]]

La lliteratura armenia vese arriquecida cola traducción de numberoses obres del griegu y siríaco, según pola creación d'obres propies. Más palantre, establécense decenes de monesterios que coles mesmes yeren centros d'altos estudios, onde s'estudiaben el ''trivium'' y el ''quadrivium'', pa rematar n'estudios de teoloxía y filosofía. Estos centros, llamaos ''vardapetanóts'' (centros de preparación de doctores eclesiásticos) tienen la so dómina d'oru a partir de los sieglos IX y X, rematando nel establecimientu d'universidaes que la so vida estender hasta mediaos del sieglu XV. Bona parte de la lliteratura creada na dómina medieval ye producida por ''vardapet'' (doctores eclesiásticos) que tornen d'estos monesterios. Los sos meyores esponentes son [[Gregorio de Narek|San Gregorio de Narek]] (s. X-XI), el príncipe y militar Grigor Magistros (990-1058), San Nersés Shnorhalí (1098-1173) y Grigor Tghá (c. 1133-1193).

El [[sieglu XIX]] vio un gran movimientu lliterariu que dio llugar a la moderna lliteratura armenia. Esti períodu, mientres el cual florió la cultura armenia, conozse como'l Períodu de Renovación (''Zartonki shrchan''). El autores "Anovaos" de [[Constantinopla]] y [[Tiflis]], casi idénticos a los [[Romanticismu|románticos]] de [[Europa]], taben interesaos nel fomentu del [[nacionalismu]] armeniu. La mayoría d'ellos adoptaron les apocayá consolidaes variedaes lliteraries oriental y occidental de la [[llingua armenia]], en función del públicu oxetivu, y preferir al armeniu clásicu (''grabar''). Ente les [[masacres hamidianas]] (1895-1896), cuando unos 300.000 armenios fueron asesinaos, y el Xenocidiu de 1915-1923, la lliteratura armenia occidental esperimentó una dómina de gloria, especialmente ente 1908 y 1915, arriendes de la proclamación de llibertaes nel Imperiu otomanu. Autores que crearon nesti periodu, como Misak Medzarénts (1888-1908), Siamantó (1878-1915), Daniel Varuzhán (1884-1915), Vahán Tekeyan (1878-1948), Hagop Oshagán (1883-1948) y otros siguen siendo consideraos como referentes de la lliteratura armenia moderna. Ente ellos, el movimientu lliterariu ''Meheán'' (templu paganu) (1914) propunxo idees propies a partir de la influencia de los románticos de Jena y de Nietzsche, suxuriendo que l'arte y la lliteratura constituyiríen el "centru" sobre'l cual diría alzase otra vegada la nación tremada.

Depués del arrestu y la posterior aniquilación de bona parte de la intelectualidá armenia'l 24 d'abril de 1915 y la dispersión de los sobrevivientes del Xenocidiu, la lliteratura de la diáspora armenia xenera movimientos tales como "Menk" (Nós) de París (1931) y Ahegán (Beirut, fines de los '60). Los autores más importantes inclúin a Nigoghós Sarafian (1902-1972), Shahán Shahnur (1903-1974), Vahé Oshagán (1922-2000), Zahrad (1924-2007), Zareh Jrajuní (1926-), Vehanush Tekian (1948-) y Krikor Beledian (1948-).

N'Armenia oriental escritores como Eghishé Charénts, Aksel Bagúnts, [[Paruyr Sevak]], [[Gevork Emin]], [[Xibla Kaputikyan]] y [[Hovhannes Shiraz]], empezaron una nueva yera lliteraria.

=== Relixón ===
{{AP|Ilesia Apostólica Armenia}}

[[Archivu:Armenianreligious.jpg|thumb|left|Relixosu Armeniu, [[1779]].]]
L'adopción del cristianismu como relixón del estáu en 301&nbsp;d.&nbsp;C., foi un pasu crucial pa la vida del pueblu armeniu.<ref>Nina Garsoïan (1997) ''Armenian People from Ancient to Modern Times'' b1:81, ed. [[Richard G. Hovannisian|R.G. Hovannisian]], Palgrave Macmillan.</ref> Establecióse una Ilesia qu'inda esiste, con independencia de la [[ilesia católica]] y de les [[Ilesia Ortodoxa|ilesies ortodoxes]], aportando a
asina dende l'añu 451 d. C., de resultes de la so escomunión pol [[Concilio de Calcedonia]].

La Ilesia Apostólica Armenia fai parte de la [[Ilesies ortodoxes orientales|comunión Ortodoxa Oriental]]. Mientres los sos eclises políticos, [[Armenia]] dependió de la ilesia pa caltener y protexer la so identidá única. L'allugamientu orixinal pal ''[[Catholicos]]'' de la ilesia armenia, ye [[Echmiadzin]]. Sicasí,  por cuenta del baturiciu continuu que caracteriza l'escenariu políticu d'Armenia, el poder político treslladólo a llugares más seguros y l'Ilesia aceptó'l treslláu a distintos llugares, xuntu cola autoridá política. Poro, finalmente treslladóse a [[Cilicia]] na [[Santa See de Cilicia]].<ref name="Prelacy">{{cita web|url=http://www.armenianprelacy.ca/history2.htm|títulu=A Migrating Catholicosate|fechaacceso=27 de febreru de 2007|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070823101519/http://www.armenianprelacy.ca/history2.htm|fechaarchivo=23 d'agostu de 2007}}</ref>

Por enforma tiempu [[Armenia]] foi una "isla"  nuna rexón de mayoría [[Musulmán|musulmana]]. El Reinu Armeniu de Cilicia teníen estrechos llazos colos Estaos Europeos de les Cruzaes. Más tarde, el deterioru de la situación na rexón, llevó a los obispos de [[Armenia]] pa escoyer un ''[[Catholicos]]'' de [[Echmiadzin]], la see orixinal del Catolicosado. En [[1441]], un nuevu Catholicos de Echmiadzin foi escoyíu na persona de [[Kirakos Virapetsi]], ente que [[Krikor Moussapegiants]] caltuvo'l so títulu como Catholicos de Cilicia. Poro, dende [[1441]], nomáronse dos Catholicos na Ilesia armenia, cola igualdá de derechos y privilexos, y coles sos respectives xurisdicciones. La primacía d'honor del Catolicosado de Echmiadzin, siempres foi reconocida pol Catolicosado de Cilicia.<ref name="Prelacy" />

Ente que la [[Ilesia Apostólica Armenia]] sigui siendo la más destacada y numberosa al interior de les comunidaes armenies de too el mundu, los armenios (especialmente na diáspora) tamién ingresen a otres denominaciones cristianes. Estes inclúin la [[Ilesia católica armenia]] (que sigue'l so propiu [[ritu armeniu|ritu]], pero ta en comunión cola [[Ilesia católica]]), la [[Ilesia Evanxélica Armenia]], qu'empezó como una reforma na ilesia madre y más tarde dixebróse, y l'Ilesia de la hermandá armenia, que nació de la Evanxélica, pero más tarde rompió con ella. Hai otres ilesies armenies pertenecientes a diverses denominaciones [[protestantismu|protestantes]].

=== Música ===
{{AP|Música d'Armenia}}

La mayor representación de la música armenia folclrórica na so forma de cantares y dances, música espiritual y música épica antigua d'Armenia ta concentráu na obra de [[Komitas Vardapet|Komitas]] que concentra la milenaria música de los armenios d'Armenia Oriental y Occidental, nos sos Casi 3000 obres recoyíes de los cualos caltiénense cerca de 1700 pieces. De tal manera, que música armenia y Komitas aportaron a sinónimos.

La música armenia ye un amiestu de música popular indíxena, seique meyor representáu na actualidá por [[Djivan Gasparyan]] y la conocida música ''[[duduk]]'', según música ''pop'' y la música cristiana debida a la condición d'Armenia, la nación cristiana más antigua del mundu. Cuidao que los armenios son llamaos cristianos-gregorianos por cuenta de San Gregorio'l Iluminador, son mundialmente conocíos los cantares gregorianos, procedentes d'Armenia.

Preseos como'l ''[[duduk]]'', el ''[[dhol]]'', el ''[[zurna]]'' y el ''[[kanun]]'' atópense comúnmente na [[música folklórica]] armenia. Artistes como [[Sayat Nova]] son famosos pola so influencia nel desenvolvimientu de la música folclórica armenia. Unu de los tipos más antiguos de música armenia ye'l Cantar Armenio, que ye'l tipu más común de la música relixosa en [[Armenia]]. Munchos d'estos cantares son d'antiguos oríxenes, previos al cristianismu,  ente qu'otros son relativamente modernos, incluyíos dellos compuestu por [[San Mesrop Mashtots]], l'inventor del alfabetu armeniu. Mientres el dominiu soviéticu, la música clásica del compositor armeniu [[Aram Jachaturián]], fíxose internacionalmente conocida, por diversu ballets y el Sabre Dancie de la so composición pal ballet [[Gayaneh]].

El [[Xenocidiu Armeniu]] causó la emigración xeneralizada que condució a la lliquidación de los armenios en diversos países del mundu. A los armenios caltienen les sos tradiciones y ciertes diáspores xubieron a la fama cola so música. Nel puestu de Genocidio comunidad armenia de los Estaos Xuníos, el llamáu estilu ''"kef"'' de música de baille armeniu, utilizando preseos populares d'Oriente Mediu (de cutiu eléctricos y amplificaos) y dellos preseos occidentales, yera bien popular. Esti estilu caltienes los cantares y los bailles de [[Armenia occidental]], y munchos artistes tamién toquen cantares populares contemporanees de [[Turquía]] y d'otros países del Oriente Mediu a partir de la cual los armenios emigraron. [[Richard Hagopian]] ye quiciabes el más famosu artista del tradicional "estilu ''kef''" y la Banda ''Vosbikian'' destacar nos años 40 y 50 por desenvolver el so propiu estilu de "música kef", fuertemente influyíu pol popular American [[Big Band]] Jazz de la dómina.

Darréu, derivar na diáspora armenia del Mediu Oriente y so la influencia de la [[música pop]] de [[Europa]] continental (especialmente francesa), la música pop armenia, xéneru consiguió la fama nos años 60 y 70, con artistes como [[Adiss Harmandian]] y [[Harout Pamboukjian]]. Otros armenios de la diáspores qu'alzaron a la fama internacional na música clásica o círculos son sonadía mundial francés - los cantantes y compositores francu-armenios [[Charles Aznavour]], [[Hasmik Papian]] y más apocayá, [[Isabel Bayrakdarian]]. Dellos artistes armenios dedicar a cantar cantares non armenios, como la banda de ''[[heavy metal]]'' [[System of a Down]] (la cual sicasí, de cutiu incorpora preseos y estilos tradicionales armenios nos sos cantares) o la estrella del pop [[Cher (cantante)|Cher]]. Na diáspora armenia, cantares revolucionarios armenies son bien populares ente los mozos. Estos cantares armenios fomenten el patriotismu y, polo xeneral traten alrodiu de la hestoria armenia y los héroes nacionales.

=== Cocina ===
{{AP|Gastronomía d'Armenia }}
Los armenios esfruten de distintos alimentos nativos y estranxeros. El ''[[Lavash]]'' ye un pan plano nidiu, delgáu, de farina, agua, sal y ye un regalu especial. Otros alimentos famosos inclúin los ''[[kebab]]'' (carne a la parrilla marinada), ''[[t'pov dolma]]'' (carne de corderu picada y arroz envuelto en fueyes de vide), ''[[kaghambi dolma]]'' (carne picao y arroz envuelto en repollu), ''[[amarayin dolma]]'' (núcleu de tomates, berenxenes y pimientos verdes rellenes con carne picao y arroz entemecíu), y Plav, un sabrosu platu d'arroz. Les frutes desempeñen una parte importante na dieta d'Armenia. Albaricoques (tamién conocíos como duraznos armenios) vienen de esta zona y tienen un sabor único, los piescos, les uves y les granaes son nativos y tamién son bien populares. Tamién son comunes los figos, sandíes y melones.

=== Deportes ===
{{AP|Deportes d'Armenia}}
[[Archivu:Kasparow001.jpg|thumb|350px|right|Garry Kasparov, "Axedrez clásicu", en 1999, en [[Frankfurt del Meno|Frankfurt]], [[Alemaña]]]]
Munchos tipos de deportes practicar n'Armenia, ente los que destaquen el [[fútbol]], el [[axedrez]], el [[boxéu]], el [[baloncestu]], el [[ḥoquei]] y [[voleibol]].<ref name="Sport">{{cita web | url= http://www.worldinfozone.com/country.php?country=Armenia&page=2 |títulu= Sport in Armenia|fechaacceso=27 de febreru de 2007}}</ref>

Los armenios tuvieron gran ésitu nel [[axedrez]], que ye'l deporte más popular n'Armenia. Dalgunos de los más destacaos xugadores d'axedrez nel mundu son armenios: [[Tigran Petrosian]], [[Levon Aronian]] y [[Rafael Vaganian]].

Mientres la era soviética, los atletes de [[Armenia]] pasaron a ganar prominencia y munches medayes y a ayudar a la [[URSS]] a ganar la medaya de la clasificación nes [[Olimpiaes]] en numberoses ocasiones. La primer medaya ganada por un armeniu modernu na hestoria olímpica foi por [[Hrant Shahinian]], que ganó dos oros y dos de plata en ximnasia nos [[Xuegos Olímpicos de Helsinki 1952]]. Nel fútbol, el más esitosu del so equipu foi'l [[FC Ararat Yerevan]], que s'hai llevó la mayoría de los campeonatos de la Xunión Soviética nos años 70 y tamién llogró vencer a clubes como'l [[Bayern Múnich]] na [[Eurocopa]]. Los armenios tamién tuvieron ésitos na [[halterofilia]] y [[Llucha llibre profesional|llucha llibre]], na que ganaron medayes en cada deporte nes Olimpiaes.

Dende la independencia, el Gobiernu armeniu foi viviegamente la reconstrucción del so programa deportivu nel país.

=== Instituciones ===
La República, l'Estáu Nacional Armeniu, ye la principal institución armenia güei. Otres instituciones importantes son:
* La [[Ilesia Apostólica Armenia]]
* La [[Ilesia católica armenia]]
* La [[Ilesia Evanxélica Armenia]] La comunidá foi reconocida oficialmente en [[1846]] pol Imperiu otomanu.
* La ''Armenian Xeneral Benevolent Union'' (AGBU) fundada en 1906 y la más grande de les organización armenies ensin fines d'arriquecimientu nel mundu, con instituciones educatives, culturales y proyectos humanitarios en seis continentes.
* La [[Federación Revolucionaria Armenia]] foi fundada en [[1890]]. Suel denominase la ''[[Dashnak]]'', que significa [[Federación]] en [[idioma armeniu|armeniu]]. El Foru ye la mayor organización [[política]] armenia de too el mundu y l'única organización de la diáspora con una importante presencia política na [[Armenia|República d'Armenia]].
* La ''Armenian Relief Society'' (Sociedá del Socorru Armeniu), fundada en [[1910]].
* Hamazgayin, una sociedá cultural y educativo armenia fundada en [[El Cairo]] en [[1928]], y responsable de la fundación d'escueles secundaries ya instituciones de [[enseñanza cimera]] de dellos países.
* Homenetmen, una organización armenia deportiva y de [[escultismo]], fundada en [[1910]] con una membresía d'alredor de 25.000 persones.

== Ver tamién ==
* [[Diáspora armenia]]
* [[Xenocidiu armeniu]]

== Referencies ==
<references />

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20080216031248/http://un.cti.depaul.edu/Countries/Armenia/1133483520.pdf Historia d'Armenia]
* [http://www.armenianhighland.com/main.html Historial armeniu]
* [http://www.faces-foundation.org/component/option, com_dbquery / Itemid, 82/task, ExecuteQuery / qid, 2/previousTask, PrepareQuery / CARES Proxecto - población armenia de too el mundu]






{{Tradubot|Pueblo armenio}}

[[Categoría:Pueblu armeniu| ]]

[[ba:Армянка]]
[[es:Pueblo armenio]]
[[Categoría:Tradubot 2018]]