Difference between revisions 2261291 and 2261301 on azwiki

{{İş gedir}}
{{Rtl}}

'''جیلولوق فاجیعه‌سی'''؛ 1918-جی ایلین مارت آییندا، مین‌لرجه [[آزربایجان تورک لری]]‌، اوزل‌لیک‌له [[اورمیه]]، [[خوی]] و [[سالماس]] شهرلرینده یاشایان‌لارین [[ائرمنی‌لر]] و جیلولار (آسوری‌لار) طرفیندن سوی‌قیریما معروض قالدیق‌لاری حادیثه.

بو سوی‌قیریم ‌دا 200 مین الی 500 مینه یاخین آزربایجان‌لی [[شیعه]] [[موسلمان]] اولدورولموش‌دور. <ref name="دیلمقانی">آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق، دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی، انتشارات هاشمی سودمند و اختر،۱۳۸۵، صص 82، 182</ref>
قتله یئتیشنلر او زامان‌لار [[گونئی آزربایجان]]‌دا یاشایان‌لارین یوزده 15 ین شامیل اولور<ref>مجله بلژیکی و ستوک (خاور نزدیک) منتشره ۱۹۳۰</ref>.
 
== تاریخی زمینه‌لر ==
[[Şəkil:290720122485.jpg|left|250px|thumb|تجدد روزنامه‌سی‌نین متنی ائرمنی‌لرین و آسوری‌لرین حامی‌لری و مشوویق‌لرینه عایید]]

[[آزربایجان تورکجه‌سی]]نده و [[عثمانلی‌دیلی|عثمانی تورکجه‌سینده]] '''جیلو''' آدلانان ائرمنی‌لر و [[تورکییه]] آسوری‌لاری، بیرینجی دونیا موحاریبه‌سینده عوثمانی حوکومتینه ضربه وورماق قصدی‌له روس‌لارلا ال بیر اولوب عوثمانی حکومتینه قارشی چیخدیلار. عوثمانی حکومتی بو توطئه‌دن خبربیلیب فیتنه‌نی سوندروب و قالان آسوری‌لر و ائرمنی‌لر [[باتی آزربایجان ایالتی]]‌نده اولان [[اورمیه]] و [[سالماس]] شهرلرینده یئرلشیب‌لر. اونلار مسیحی بیر حوکومت یاراتماق نییت‌ایله بو منطقه‌ده ساکین اولان زمان نیظامی قووه‌لر تشکیل ائدیب موسللح اولوب، ایلک اونجه [[روسییا]] و سونرالار (روسییا آزربایجان تورپاق‌لارین ترک ائدن‌دن سونرا) [[بریتانییا]] کومک‌لیک‌‌لری‌نن 10 مین نفری ارتئش ساهمان ائدیب و ایران حوکومتین ضعیف‌لیگیندن ایستفاده ائدیب و 1396 جی شمسی ایلینده اورمیه شهری‌نی ایشقال ائدیرلر. <ref name="سرداری نیا">قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس - صمد سرداری نیا – نشر اختر – ۱۳۸۵ – صفحه ۶۲</ref> <ref> مجموعه مجلدات میراث اسلامی، به کوشش رسول جعفریان، جلد دهم،(بخش تاریخ تهاجمات و جنایات ائرامنی، اسماعیل‌ سیمیتقو و سردار [[ماکی]] در آزربایجان، تالیف میرزا ابوالقاسم امین الشرع خویی، به کوشش علی صدرایی خویی)، قم، کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ق)، از صفحه ۱۳ تا صفحه ۸۰</ref>

[[Şəkil:روسها و اعدام مردم اورمیه.jpg|left|250px|thumb|اورمیه‌ده عسگرخان دروازه‌سی‌نین قاباغی - آسیلان مشروطچی لر و بالو کندینین حاجی لاری]]
اورمو شهری‌نین مسیحی‌لری روس‌لارین بو شهره گیریشیندن اوزلرینی اونلار ساری یاخینلادیب و کوردلرین ائتدیگی اذییت جوروندان موسلمان‌لاری شهرده و کندلرده اذییت وئریب و بو مساله موسلمان لار آراسیندا بیر بویوک کودورت باعیث اولدو. موسلمان‌لار روس‌لارین قورخوسونان بو مساله‌نی دیله گتیره بیلمه‌میش‌لر<ref>مویه‌های شهر غریب – غلامخان حشمت – انتشارات یاز – ۱۳۸۷ – صفحه ۹</ref>

[[Şəkil:522.jpg|left|250px|thumb|ماشیمون نان بازیل نیکتین روس کونسول اورمو دا 1915 اونجو ایل ده]]
بازیل نیکتین روسون کونسول اورمو شهرینده ارامنه و جیلولارین عثمانی دن گئلمه لرین من تانیدیغیم ایران کیتابیندا بئله یازیب : آسوری لرین روحانی رئیس لری مارشیمون آدیلا بیر ادام دی بو موقع ده روس ژنرال نی گورمئق اوچون گئلمیشدی اونان همدست اولوب و تورکلر علیه ده اولان جنگلر ده  شرکت ائلیه . نستوری قبایلین روحانی ریاستی مارشیمونونان دیر بونار سانجاق و گیاور و وان ویلایتینده ساکینی دیلر نستوری لرین اجتماعی باخیمینان ائله بیر فرقی لری اوزو قونشولارینان (کوردلر) یوخلاری دیر.سانکی بو تفاوت فقط بون دا گورونور کی هر طایفانین باشیندا بیر کشیش وار و اولارین حکومتی تشکیلالاری تقریبا روحانی دی و عشیره صورتینده یاشییلار هر قبیله نین اوزونه عایید بیر رئیسی وار ملیک آدلانیر بو قبیله لر هئچ بیر زامان ساییلمییب و هئمئشه  تورکیه نین  اقتیدارلی مامورلارینان اوزاق گئزیب و داغلارین چئتین لیک ده اولان دسترسی یئرلرده ساکین دیلر بولارین سایی شایید 30 الی 50 مین نفر اولا . مارشیمون نئچه مین نفری بو قبایل دن یغیب و ایستیردی تورکلرینن ووروشا تورکلرین وئردیگی جهاد بونا عایید کی :مسیحی استعمارگرلرین علیه نه دعوت ائتمیش دیلر کوردلر آزادلیقینان مسیحی لرین اولودور میئک لرینه و غارت ائدمئک لرینه باشوئرسینلر سانکی بولارا باخمیاراق تورکلر مارشیمونی استانبولا دعوت ائدیب اونا اطمینان وئرلر سانکی مارشیمون بو اطمینانا توجه ائتمییب و عوثمانلی دولتینین علیه نه عایید استقلال اعلام ائتدی و فقط بیر یول تاپیب اودا روسلاریلا سازش ائتمکی دیر<ref>  Кто знал, что мои путешествия и воспоминания Василия Nyktyn бывший русский консул в Урмии, Иран и Париже в сентябре 1941 года Страница 199</ref>
عوثمانلی امپراطورلوقوندا ائرمنی لرین درجه لری و حکومت ایشلرینده گیریشلری: آذربایجان دا و آنادولی دا ائرمنی لر تامین ائدیکلری مالی و جانی دان سونرا سئربازلیقا گئتمک دن معافیدیلار . و یاخشی ترین شوغلولاری شهرلرده موسلمان لارین سایاسیندا ائرمنی لر و آسوری لر اوچون وئریلمیشدی حتا ائرمنی لرین بیری بیر دوره عوثمانلی امپراطورلوقیندا صداعظم لیقه منصوب اولوندو امما روس واینگیلیس سیاستی ائرمنی لر و آسوری لر عوثمانلی دولتینین قارشیسینا چیخادی<ref>آذربایجان در جنگ جهانی اول ،فجایع جیلولوق ،– دکتر ملک زاده دیلمقانی، انتشارات اختر ، 1386 صفحه 27 و 28</ref> 
محمد امین رسول زاده ایرانین انقلاب مشرطه گزارشلری کیتابیندا یازیر 1909 اونجو ایل ده پتروس افندی اورمونون شهبندری عوثمانلی رئیسی دیر. پتروس افندی مارشیمونون اولئنن سونرا مسیحی لرین مسلحه قواسینین رئیسی اولدی<ref>سفرنامه‌ای از ارومیه گزارش‌های از انقلاب مشروطیت ایران - محمد امین رسول زاده - با همکاری شرکت نشر و پژوهش شیرازه کتاب - ۱۳۸۷ صفحه ۲۰۱</ref>

==مسیحی‌لر طرفیندن اورمو حاکیمی‌نین تئرور ==
[[Şəkil:مسجد سردار.jpg|left|250px|thumb|اورمیه‌دا سردار آدلانان تاریخی مسجید]]
عظیم‌السلطنه سردار آقاخان‌ین اوغلو [[اورمیه]]‌ شهرین بویوک باشلارینان ساییلیردی. بو کیشی‌نین جددی اورمیه‌ده قولام‌خان راستانین اوولینده عبدالصمدخان مسجیدین دوزلتمیش‌دیر. بو مسجید، اورمیه شهرینده، ایکنجی بویوک مسجید ساییلیر‌دی .سونرا‌لار عظیم‌السلطنه سردار اونو مرمت و ساهمانلادیب سردار مسجیدی آد‌یلا شوهرت تاپمیشدی سردار جیلولوق واختی اورمیه شهری‌نین حاکیمی اولوب و بو انتیصاب و اینتخاب‌دا مسیحی‌لرین اوز طرفیندن اولونموش‌دور رحمت اله توفیق یازدیغی کیتاب تاریخچه اورمیه‌ده سردارین ترور اولدوغونا بئله ایشاره ائدیر: "شعبان آیی‌نین (1336 قمری) آخیرلاریندا بیر نفر فرهاد آدی‌لا [[مسیحی]] وزیر‌آباد کندی‌نین رعایالاری‌نان گوندوز ایشیغی‌لا دارالحکومه‌یه گئدیب سردار و میرزاعلی‌آغا مویدالاسلام اوتاق‌دان چیخیب و اندرونی عمارتی‌نه گئتدیگی زامان‌دا هر ایکی‌سینی اورتاداکی دهلیزده گولله‌له‌ییب و ایکی‌سی‌ده او دقیقه جان وئریرلر. قاتیلین اوزو ده بیر نفر قئیری معروف مسیحی‌دیر اسلحه الینده سردارین ائویندن خارج اولور گئدیب..." <ref name="توفیق">تاریخچه ارومیه- یادداشت‌هایی از سال‌های جنگ اول جهانی و اشوب‌های بعد از آن، رحمت اله توفیق، انتشارات شیرازه کتاب، ۱۳۸۹، (اورمیه تاریخچه سی - رحمت اله توفیق - شیرازه اینتیشاراتی - 1389 جی ایل) صص۲٤ ،۳۳، ۴۲</ref>

== مارشیمونون سیمیتقو الی‌نن تئرورو و اورمو شهری‌نده باش وئرمیش سوی‌قیریم==
[[Şəkil:مسجد حاج خان اورمیه.jpg|left|250px|thumb|(حاج خان مسجیدی - آوشار ائلی‌نین - مارشیمونون اولوموندن سونرا باش وئرن سوی‌قیریمی)]]
دوشنبه گونو اسفند آیی‌نین 27-سی، 1296 شمسی ایل‌ده، مارشیمونون سیمیتقو طرفیندن تئرور خبری اورمو شهرینده یاییلدی. جیلولار بو تئرورون کوردلر طرفیندن اولماغینا باخمایاراق، 24 ساعات موددتینده اورمو موسلمان‌لاری‌نین علئیهینه عومومی قتل عام تورتدی‌لر. بو سوی‌قیریم گون اورتا سینا قئدر دوام ائتدی.<ref name="سرداری نیا"></ref>    
بو تاریخی فاجیعه نتیجه‌سینده 70 مینه یاخین اینسان اورمو شهری‌نده هلاک اولوب‌لار. 

"رحمت اله توفیق" اوز کیتابیندا یازیر: میرزا محمود اصولی مجتهد جیناب‌لاری آللاه خاطیرینه و آللاه ریضاسی‌نا گوره اولولرین دفن ائتمه‌یین ایسته‌دی. من‌ده اورک‌دن قبول ائدرک دوکتور شد موحافیظ‌لری‌نن برابر و 100 نفر یاردیم‌ایله صاحیب‌سیز اولولری ائولردن، کوچه‌لردن ییغیشدیریب، حاج خان مسجیدی‌نین قاباغیندا بویوک یئر قازیب اولولرین هامیسین بیر-بیری‌نین اوستونه ییغیب، توپراغا تاپشیردیق.<ref name="توفیق"></ref>

== اورمیه کندلرین‌ده باش وئرمیش حادیثه‌لر ==
[[Şəkil: داغ عسگرآباد قالاسی.jpg|left|250px|thumb|[[اورمیه بولگه‌سی‌]]نده سوی‌قیریم اولان داغ عسگرآباد کندین دیوارقالاسی ،و ایندی بو شراییط‌ده قالیر]]
اورمو بولگه‌سی‌نین بوتون کندلری اورمونون اوزو کیمی بو حادیثه‌ده آغیر ضربه‌لر گوردو. آسوری‌لر چوخ‌لو کندلری غارت ائدیب ساکین‌لرین اولدورندن سونرا داغ عسگرآباد و قهرمانلو کندلرین هوجوم ائتدیلر. بو کندلر موحکم قالالاری اولدوغو اوچون چتین بیر شراییط‌‌ده جیلولارین الینه کئچدی و داها آغیر تلفات وئردی. 

=== داغ عسگرآباد کندی ===
[[عسگرآباد]] کندی اورمیه بولگه‌سینده یئرلشن کندلردن‌دیرکی اونون جاماعاتی کندین بویوک حیصار و اوجا دیوارلارینا گوره جیلولار و ائرمنی‌لرین قارشی دایانیمیش‌لار، بونا باخمایاراق جیلولار و ائرمنی‌لر 21 شعبان 1336 هجری قمری‌ده (میلادی[[1918]])کندین بویوک دروازه‌سینی توپا باغلایب و کندین ایچینه گیریب و بیر بویوک سوی‌قیریم توره‌دیب‌لر. نقل اولان‌لارا اساسن 200-ه یاخین بالاجا اوشاق، قادین و کیشی کندین مسجیدی‌نه پناه گتیریب‌لر آنجاق اونلارین هامیسی رحم ائدیلمه‌دن اولدورلوب‌لر <ref name="اورمیه در محاربه عالم سوز">اورمیه در محاربه عالم سوز، رحمت اله خان معتمد الوزاره، انتشارات شیرازه، صفحه 138</ref>
بو حادیثه‌دن جان‌لارینی قورتوران‌لارین دئدیک‌لری اساسیندا مسجیدین ایچینده اولولرین سایی‌نین چوخلوغوندان، اولولرین قانی مسجیدین ایچره‌سیندن ائشیگه سوزولورموش. <ref name="دیلمقانی"></ref>

===قهرمانلوکندی=== 
[[Şəkil:Ərməni suy.JPG|left|250px|thumb|اورمیه بولگه‌سینده سوی‌قیریم اولان قهرمانلو کندی - کندین اربابی قالاسی‌، خارابا بورج‌لارینان سونرا بیر شئی قالمیر]]
کندین اهالی‌سی جان و ناموس‌لارین قوروماق اوچون، جیلولار قاباغیندا شوجاعت‌لی دیفاع ائتدی‌لر. جیلولار گوج‌لو قووه‌لر و توپ‌خانا گتیرمه‌یه مجبور اولدولا. جیلولار کندی توپ‌خانایا باغلاییب، قالانین دووارلارین نئچه یئردن پاتلادان‌دان سونرا کندین ایچینه گیریب‌لر. قالانین قوروجولاری‌نین سیلاح‌لاری و موهوممات‌لاری قورتاریب و مسیحی‌لر قالایا گیریب قادین‌لارا، کورپه‌لره رحم ائتمه‌دن بوتون کند ساکین‌لرین اولدوروب، کندی غارت ائدیب‌لر. <ref name="توفیق"></ref>

== اورمیه شهری‌نین بازاری‌نین اودتوتماسی ==
[[Şəkil:کتیبه بازار اورمیه.jpg|left|250px|thumb|اورمیه شهری‌نین بازاری‌نین اودتوتما کتیبه‌سی 16 جی رمضان ۱۳۳۵ فمری]]
15 جی گونون تیر آیی‌نین 1335 جی قمری ایل‌ده اورمیه شهری‌نین ساکین‌لری بازارین اودتوتماغینا شاهید اولورلار. بیر سیرا مردم داوطلب اولوب وساییل‌لرین ائشیگه چیخارتماسینا بازارین اودون سوندورمه‌یه چالیشیرلار. بو ایشی هئچ فایداسی اولمادان بازارین اونملی یئرلری اود ایچینده یانیب‌دیر. بویوک تاجیرلرین، صرراف‌لارین ،زرگرلرین حوجره‌لری هامیسی اود ایچینده یانمیش دیر، قالان موختصر بازارین آشاغی قیسمتیندن و بازارلرین موتوسسیط کسبه‌لرین حوجره‌لری اود توتمادان اوزاق قالمیش دیر. بازارین یانماسی خبری اوزامان "تجدد" روزنامه‌سی‌نده درج اولونوب‌دور. <ref name="دیلمقانی"></ref>

==کوردلر الی‌نن سوی‌قیریم اولان ائرمنی‌لر و جیلولار و عوثمانی تورکلری‌له ایلگی‌سیز ایددیعالار==
اورمیه در محاربه عالم سوز کیتابین (ایران‌ین خاریجی‌ایش‌لر ناضیرلیگی سندلری) رحمت‌اله‌خان معتمدالوزاره (اورمیه دا اولان ویزارتین کارگزاری‌نین یازدیغینا گوره: 1336‌جی ایل، شعبان آیی‌نین 11-ینده، بیر هئیت دولت علییه‌دن (ایران دوولتی) و آزربایجان‌دا  خلیفه‌گری کل [[ائرمنی‌لر]] بو موضوع‌یا عایید ایداره ائتمک اوچون اورمیه‌یه گلیرلر. موسلمان و مسیحی خالقی‌نین حوضورون‌دا مجلیس تشکیل تاپیلیر بو مجلیس‌ده کی اولان میللت بیر قطع‌نامه صادیر ائدیرلر. اونلارین بیریسی موسلمان‌لارین و اوبیرسی مسیحی‌لرین الینده قالیر و اونون 3-اونجو بندی بوندان عبارت‌ایمیش : شمشه‌یوسف جیناب‌لاری مارشیمون پاتیریاک جیناب‌لاری وکیلی طرفینن ایظهار ائدیر بیز [[کوردوستان ایالتی|کوردوستان]] موهاجیرلری کوردلرین طرفیندن اولان تعددی و ظولمون الیندن اولان داوا‌دان قاباغجا و اوندان سونرا ایرانا گلمیشیک و سیزین اوچون‌ده معلوم اولدو بونلار بیزیم پناه گترین یئرده‌ده بیزدن ال چکمه‌دی‌لر و مارشیمون خلیفه‌سی‌نی اولدورب‌لر و اوزلری‌نین هدف‌لرینه و آرزولارینا یئتیریب‌لر و ایندی‌ده ایران دولتینن چوخ تشکوور ائدیریک اوز مملکتینده بیزیم اوچون امان وئریب و اونلارین ائولرینده یاشاییش ائدیریک و بوندان سونرا الله بیر یولو نیشان وئرسه و بیزی سلامت یئره هیدایت ائدسه بو فرق‌دن کی بیز ایران رعیتی دئییریک آمما حاضیریق ایران رعیتی کیمین ایرانین موطیع و امرینی قبول ائدک و دونیادا صولح برقرار اولانان سونرا وطنیمیزه قاییداجاییق یادا [[ایران]]‌دا رعیت‌لیگی قبول ائدیب قالاجاییق. ایران دولتی بیزی قبول ائتمزسه، بیزلری بیر سلامت یئره کوچوردوب ساکین ائدسین <ref name="اورمیه در محاربه عالم سوز"></ref>

اورمو نامه‌لری، دانشیق و سندلر اورمو حکومتیندن، یازان اورمو حاکیمی محمد صادق میرزا معزالدوله:
آزربایجان ایالتی یئتیشن نامه عایید آزربایجان ارامنه‌سی‌نین خلیفه‌گری‌سی‌ندن تاریخ : 1333 قمری ايل، شوال آیی‌نین 3-اونجو گونو نومره 203 اوجامان مقام ایالتین جلیله کبری دامت شوکته العالی حوضورویوز اوچون عرض ائدیرم. معلوم اولان قرار دان [[اورمو]] و [[سلماس]] شهرینده موسلمان‌لار و مسحیی‌لر آراسیندا بویوک ایختیلاف و داوا یارانیب و هرگون بیر بویوک فیساد و شوریش دوشور. سابیق دوست‌لوق کومک‌لیک بو ایکی میللت‌ین آراسیندا حاکیم‌ایدی ائله‌بیل ایندی بو دوست‌لوق بوتون‌لوک‌له هامیسی داوا و ووروشماغا دونوب و اونون عیللتی بونان عبارت‌دیر :اورمو شهرینه کوردلر وارید اولان زامان بو اشرار اورمو شهرینده مسیحی‌لر اموال‌لارینا ال اوزادیب و جنگ و غارت ائتمک‌دن موضاییقه‌لری یوخ‌دور و شهرین اطرافیندا بعضی مسیحی قیزلاری و قادینلاری زورلا توتوب آپاریپ موسلمان ائتمیش‌دیلر .و اوندان سونرا [[کوردلر]] قاییددیغی زامان [[اورمو]]نون داغ‌لاریندا یاشییان نصرانی جیلولار اونلاری تلافی ائتمک اوچون چیخیب و غارت و جنگ ائدیب‌لر. بو ایش باعیث اولوب موسلمان‌لار و مسیحی‌لر آراسیندا ایندی بویوک بیر عداوت اولا. هر حال‌دا اونلار [[ائرمنی‌لر]] و جیلولار آراسیندا هئچ بیر فرق قویماییب‌لار. [[ائرمنی‌لر]] و موسلمان‌لار آرسیندادا بیر فرق قویماییب هر واخت حضرت اشرف دامت شوکته العالی بنده‌لری بو تزییقده قاباق‌لاری‌نی آلمایاراق سونرالار جلیله ایالتی دردی‌سره (دردسر) دوشوب و مملکت‌ده خارابالیق دوشه‌جک . سون عرضیم بودور: هر واخت حضرت اشرف بنده‌لری تعیین ائدسه‌لر موقررر اولسون بیر کومیسیون موسلمان‌لار و [[ائرمنی‌لر]] و [[مسیحی‌لر]] طرفینن تشکیل تاپیب و [[اورمو]] شهرینه گئدیب ایش‌لرین ایصلاح اولدوغونا عایید تلاش ائدیب و هر واخت بیر موسلمان و مسیحی اوز حددیندن چیخسا اونو تنبیه ائدیب تا اوبیری‌لر اوچون عیبرت مشقی اولا، هر حال‌دا حضرت اشرف بنده‌لری اوزلری اوز ایش‌لرینه موختاردیرلار.
الا مر لامجد مطاع،  آزربایجان ارامنه‌سی‌نین ناییب خلیفه‌سی <ref>نامه‌های اورمیه - اسناد و مکاتبات محمد صادق میرزا معزالدوله از حکومت اورمیه شوال ۱۳۳۳ تا ربیع الاول ۱۳۳۴ قمری – کاوه بیات – انتشارات فرزان – ۱۳۸۰ – صفحه ۱ - ۲</ref>

[[محممدامین رسول‌زاده]] بیرینجی دئموکراتیک آزربایجان‌ین پرئزیدئنتی– ایرانین انقلاب مشروطیت گوزاریش‌لری کیتابیندا بئله یازیر: بیزی ساخلایالار روس لارین گلمک خبرینی ائشیدیب‌لر بونا عایید بیزدن سوروشورلار. جواب وئریریک صاباح گلجک‌لر .سئویملیک نشانه‌لری آسوری‌لارین اوزلرینده گورونور. بیلله‌نیر چوخ‌دان‌دان گوزلری یولداایمیش .اونلارین بیری او لحضه‌ده آروادینا طرف، کی باش‌دان آیاغا آغ پالتار گئییب، گئدیر و اوز دیل‌لرینه بیر سوز دئییر. سئوینج آروادین اوزونده بیلله‌نیر . روس سالدات‌لاری گلیر مسیحییت ائنئرژی و قووت تاپیر کوردلر داها غارت ائده‌بیلمزلر<ref>گزارش‌های از انقلاب مشروطیت ایران، محمد امین رسول زاده، با همکاری شرکت نشر و پژوهش شیرازه کتاب، ۱۳۸۷ صفحه۲۱۹</ref>

==مراجع‌ین فیتواسی ==
موجتهد [[میرزا فضل اله]] دونیا موحاریبه‌سی زامانیندا اورمیه‌ده عوثمانلی‌امپیراسی‌نین دستک ائتدی و روس‌لار وآندرانیک، [[ائرمنی‌لر]] باشچی‌سی و آسوری‌لر علئیهینه جیهاد اعلان ائتدی. <ref>نام آوران اورمیه – انتشارات تکدرخت – علی بابایی – 1389 – صفحه 290</ref>

==کوردلر طرفیندن دیگر بیر  نومونه آشوری‌لر سوی‌قیریمی==
ایکی و یا اوچ گون اورمیه سوی‌قیریمی دان سونرا آسان‌لیق‌لا بیر‌ بؤیوک شهری اله آلدیلار. مارشیمون اوزده دئیردی کی بو سوی‌قیرم‌یله مووافیق دئییل وایسته‌ییر بو موضوع‌دان اوزاق دورا آمما دریندن فیکری سالماسی توتماق و سیمیتقولا گوروشمک وبیرلشمک‌ایدی.

==ائرمنی آندرانیک‌ین ایروان‌دان خوی شهری‌نه هوجوم ائتمه‌سی ==
داشناک ائرمنی‌لر [[ایروان]] شهری‌نین موسلمان‌لاری‌نی سوی‌قرریم ائدندن سونرا 1918-اینجی ایلین ژانویه‌سین‌ده و ائرمنیستان آدی‌لا جمهوری تشکیل ائدندن سونرا 1297 شمسی ایلی‌نین خوردادینین 7-اینجی گونونده [[بویوک ائرمنیستان]]ی یاراتماق اوچون [[وان]] – [[ایروان]] - [[نخجوان]] یولونو بیربیرنه وصل ائتمه‌گی لازیم گوروب و هر يول‌ایله اولسون، [[خوی]]و آلماغی قصد ائتدی<ref>قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس - صمد سرداری نیا – نشر اختر – ۱۳۸۵ – صفحه ۹۰</ref>   بونا گوره 1297 ایلینده صوبح شفق‌دن ائرمنی‌لرین ایزلری [[خوی]]‌ون اطرافیندا گورونور و گون اورتاسینا قدر شهرین یاری‌سین موحاصیره ائدیرلر. [[خوی]] اهالی‌سی‌نین موقاویمت ائتمه‌سی‌ندن اوگو‌ن‌لرده چالیشان‌لار یادلاریندا بئله آدلار قالیب: شیخ فصل‌اله حجت الاسلام، آغا ابراهیم، حاج ابراهیم، حسن علی میر پنجه، حاج محمد رضا خان پارسا و ...<ref>محمد امین ریاحی – تاریخ خوی – صفحه ۵۰۸ و ۵۰۱</ref>

== خوی شهری‌نین مراجع تقلیدین فتواسی ائرمنی آندرانیکین چئکدیگی هوجومون قارشی‌سیندا==
بو زامان‌دا ایکی نفر [[خوی]] شهری‌نین روحانی‌لرین‌دن ، حجت الاسلام و آغا ابراهیم مجتهد بیر ایشه بئله ال ووروب و غیرتی و دیره‌نیشی [[خوی]]‌ون جاوان‌لارین‌دا جوشا گتیریب و اولاردا سلحشورلوق روحیه‌سین اویاندیردی. بو معنی‌ده اوول حجت الاسلام اوروجلوق آیی‌ندا خوی اهالی‌سی‌نه دئییب ایها الناس بو گون هرکس اوروج اولسا گوناه ائله‌ییب بوگون کی گون‌ده اوروج توتماق حارام‌دیر ایفطار ائدیب و دوشمن‌لرینیزدن ووروشماغا باشلایین . <ref>محمد امین ریاحی – تاریخ خوی – صفحه ۵۰۸ و ۵۰۱</ref>

== خوی شهری‌نین نیجاتیندا عوثمان‌لی قووه‌لری‌نین رولو==
[[خوی]]‌ون اهالی‌سی‌نین موقاویمت ائتدیگی  و [[عوثمانلی]] قووه‌لری یئتیشمک‌له ائرمنی‌لرین هوجومو سینیب و دالا قاییدیب عقب نیشینی ائتدی‌لر<ref>محمد امین ریاحی. تاریخ خوی. ۲۰۱۲. صفحه۵۱۱.</ref>

==موضوع‌لا باغلی قایناق‌لار==
[[Şəkil:کتاب اورمیه در محاربه عالم سوز.jpg|left|170px|thumb|اورمیه یاندیرنجی موحاریبه سینده]]اورمیه یاندیرنجی موحاریبه‌سی‌نین کیتابی – یازاری رحمت اله خان معتمدالوزاره – اورمودان اولان خاریجی‌ایش‌لر ناظیرلیگی کارقوزاری  اورمو شهری‌نین بو قضایاسیندا عینی ناظیر اولوب و تامام اوز گوردوک‌لرینی ایکی دفترچه صورتینده ییغیب و بونلاردا خاریجی‌ایش‌لر ناظیرلیگی آرخیوینده قالیر. ایندی کی یازیلان نوسخه آیری بیر نوسخه او کیتاب‌دان‌دیر .قاباغ‌جا کیتاب معتمدی خاندانین الینده‌ایدی سونرا کیتاب کاوه بیات الیله چاپ اولوب

[[Şəkil:تحولات غرب آذربایجان 1.jpg|left|170px|thumb|آزربایجان‌ین قرب‌ينده تحوولات؛ شورای میللی مجلیسی‌نین سندلری اساسی‌ندا]]
"آزربایجان‌ین قرب‌ينده تحوولات؛ شورای میللی مجلیسی‌نین سندلری اساسی‌ندا" کیتابی‌‌نین اصلی موحتواسی جیلولوق و سیمیتقو فیتنه‌سینه عاییددیر.

==قایناق==
<references/>
#تهران: جمشید محبوبی، ‭۱۳۷۰‬. کیتاب نگاهی به تاریخ و جغرافیای میاندوآب و تکاب و شاهین دژ/ نگارش و تحقیق محبوبی
# کیتاب تاریخ سلماس،نشر تبریز، یازان توحید ملك زاده دیلمقانی

== همچین باخ==
#[[Qarabağ müharibəsi|قاراباغ موحاریبه‌سی]]
[[خوجالی سوی قیریمی]]

== خاریجی کئچیدلر ==
*[http://www.binesheno.com/Files/books.php?idVeiw=1074&level=4&subid=1074 بینش نو]
*[http://www.asriran.com/fa/news/163466/%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D9%83%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D9%84%D8%A3-%D8%B4%D9%83%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA سایت تحلیلی عصر ایران]
*[http://www.aparat.com/v/3707683e1b428db11aa97b12df8fdc1d88663 جنایات ارامنه در اورمیه و سلماس+ویدیو ]
{{latın|Cilovluq}}
{{-Rtl}}
[[Kateqoriya:Ərəb əlifbalı məqalələr]]
[[Kateqoriya:Erməni terrorizmi]]