Difference between revisions 3819413 and 3907220 on azwiki

{{Takson
| adı                       = 
| aləmi                     = Bitkilər
| şəkil                     = Mexmeri germewov.jpg
| şəkil məlumat             = 
| şəkilaltı yazı            = 
| yuxarı takson             = Taxus
| ranqı                     = Növ
| latınca adı               = Taxus baccata
| müəllif                   = [[L.]]
| sinonim                   = 
| tipik nümayəndə           = 
| aşağı takson adı          = 
| aşağı takson              = 
| arealın xəritəsi          = 
| arealın xəritəsi haqqında = 
| arealın xəritəsinin eni   = 
| legend sərhədi            = 
| mühafizə                  = 
| vikinövlər                = Taxus baccata
| vikianbar                 = Category:Taxus baccata
| bttsmb                    = 
| ütmx                      = 194883
| mbmm                      = 25629
| he                        = 
| geiş1                     = taxon
| geiş2                     = 80070
| beabs                      = 
}}Məxməri gərməşov (Euonymus velutina Fisch.et C.A. Mey.) - gərməşovkimilər fəsiləsinə aid bitki növüdür.<ref>Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri. II nəşr. Bakı-2013.</ref>

Qısa morfoloji təsviri: 1,5-4 m hündürlüyündə koldur. Tumurcuqları yumurtavari, 3-5 mm uzunluğundadır. Yarpaqları uzunsov-ellipsvari və ya tərs –yumurtavari, 2-8 mm uzunluğunda və 1-3,5 sm enindədir; küt və ya itiucludur, kənarlarından xırdadişlidir, damarlar boyu xırda tükcüklüdür; saplağı qısa (1-6 mm) və tükcüklüdür. Çiçək qrupu bəsit və ya çətirvari, qısa qoltuq çiçək oxunda yerləşir. Çiçəkləri dördüzvlü, yaşılımtıl, xırdadır; ləçəkləri 4, uzunsovdur, uc tərəfdən dəyirmi, uzunluğu 3 mm-ə yaxındır; yumurtalığı konusvari, tükcüklüdür. Qozası dərin, 4 dilimli, uc tərəfdən çökəkdir, qanadsızdır, dilimləri dəyirmidir. Toxumu yumurtavari, qonur tamamilə örtüklə əhatə olunmuşdur [2, 4]. 

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri: May – iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri avqustda yetişir. Tozlanması entomofildir. Mikrofanerofitdir. Toxum vasitəsilə və vegetativ üsulla çoxalır. Dəniz səviyyəsindən 1800 m yüksəkliyə kimi olan işıqlı meşələrdə, dağ yamaclarında və dərələr boyunca bitir, orta dağ qurşaqlarınadək qalxır. Seyrədilmiş meşələrdə, meşə kənarında, kollar arasında, dağ yamaclarında və vadilərdə dağınıq halda bitir[1, 2]. Dekorativ bitkidir. Yaşıllaşdırmada istifadə olunur. Yarpaqlarında alkalloidlər vardır. Kök qabığındakı kauçukabənzər maddələrin miqdarı 5-7%-dir[1]. 

Yayılması: Kür –Araz ovalığı, Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub hissəsi (Xocavənd), Böyük Qafqazın qərb (Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğu) və şərq hissəsi (İsmayıllı rayonu-Talıstan kəndi), Lənkəran Muğanı, Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lənkəran rayonu – Bürcəli və Rvo kəndləri ətrafı; Lerik rayonu –Hamarat kəndi ətrafı) [1, 3]. 

Sayı və tendensiyası: Antropogen amillər populyasiyanın azalmasını sürətləndirir [5]. 

Məhdudlaşdırıcı amillər: Yanğınlar və ağacların qırılması nəticəsində bitmə şəraitinin pozulması, təbii bərpanın zəifliyi. 

Mühafizə tədbirləri: Hirkan Milli Parkında və Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunda mühafizə olunur. 

'''Ümumi yayılması:''' İran və Оrta Asiyada təbii yayılma sahəsi vardır.  Azərbaycanda yayılması: Ismayıllı-Zaqatala, Lənkəran-Astara, Gədəbəy bölgələrində yayılmışdır.

'''Statusu:''' Azərbaycanın nadir, relikt bitki növüdür. VU A1ac; B1b(i,ii).

'''Bitdiyi yer:''' Meşə kənarlarında, dağ yamaclarında işıq düşən yerlərdə rast gəlinir. Dəniz səviyyəsindən 1500–1800 m  arasında  hündürlüklərədək bitə  bilir.

'''Təbii ehtiyatı:''' Təbii halda Azərbaycanda arealı çox geniş deyildir

''''''Biоlоji хüsusiyyətləri:'''''' Təbiətdə 2–5 m-ə qədər bоyata bilən nadir bitki növüdür. Cavan zоğları yaşılımtıl rəngdədir, dörd künclüdür. Bu bitkinin gənc zоğları üzərində məхməri tüklər vardır. Yaşlı budaqlarının rəngi yaşılımtıl-qоnurudur. Yarpaqları uzunsоv ellipsvarı və ya tərs yumur¬tavarıdır. Yarpaqlarının ucu küt və ya iti ucludur. Yarpaqlarının kənarları хırda mişardişlidir. Çiçəkləri, çiçək qrupunda birləşmişdir. Çiçək qrupu çətirvarıdır. İşıqsevən bitkidir. 
'''Çохalması:''' Generativ  yolla çoxalır.

'''Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri:''' Başlıca оlaraq insan fəaliy¬yətidir.

'''Becərilməsi:''' Azərbaycanda mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.

'''Qəbul edilmiş qоruma tədbirləri:''' Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir.

'''Zəruri qоruma tədbirləri:''' Bitkinin təbii yayıldığı ərazilərdə yasaq¬lıqların yaradılması zəruridir.

'''Məlumat mənbələri:''' Деревья и кус¬тар¬¬ники СССР, т.5. 1960; Azər¬bay¬canın “Qırmızı kitabı”. 1989; Azər¬bay¬canın “Qırmızı” və “Yaşıl ki¬tab¬ları”na tövsiyyə olunan bitki və bitki for¬masi¬ya¬ları. 1989; Azərbaycan flo¬ra¬sı¬¬nın kons¬pekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008; Azərbaycanın nadir və nəsli kəsil¬məkdə olan oduncaqlı bitki¬lərinin in situ və ex situ şəraitində bio¬ekoloji xüsusiyyətlərinin repro¬duksi¬ya¬sının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərə¬cəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı. 2011.

== Məlumat mənbələri ==
"Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri" kitabında<ref>"Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.</ref> Azərbaycan florasında təbii halda yayılmış 42 fəsilə 71 cinsə aid 198 növ  nadir və nəsli kəsilməkdə olan ağac və kol bitkiləri haqda məlumat verilmişdir. Əsər ərsəyə gəlməmişdən öncə coxillik ekispedisiyalar, ezamiyyələr və təqdimatlar nəticəsində təqdiqat materiallarına aid növlərin təbii yayıldıqları areallarda  monitorinqlər aparılmış və populyasiyalarda fərdlərin yayılışı öyrənilmişdir. Aparılan birbaşa  müşahidələr nəticəsində məlum olmuşdur ki, kitabda verilən növlərin  əksəriyyətinin  arealları əvvəlki illərə nisbətən cox kicilmiş və bəzilərinin genefondu  təhlükə ilə üz- üzə gəlmişdir. Bu baxımdan öyrənilən bitkilərin areallarının  kicilmə səbəbi öyrənilmiş, həmin bitkilərin ƏMBMİ- nın (İUCN) 3.1 versiyasına əsasən onların təhlükə meyarları müəyyən edilmişdirşdir. Bundan  əlavə kitabda verilmiş  növlərin  arealları, bioloji xüsusiyyətləri, ehtiyatı, təbii ehtiyatın dəyişmə səbəbləri və qoruma tədbirləri haqda məlumatlar verilmişdir.Əsərdə Azərbaycanın “Qırmızı kitabı”na salınması tövsiyyə edilmişdir. Fikrimizə oxuculara təqdim olunan bu kitab, az da olsa vətəndaşlarımıza  ölkəmizdə ekoloji tarzlığın  saxlanılması və nadir incilərimizin  tanınması və mühafizə edilməsi baxımdan öz töhvəsini verəcək və marifləndirəcəkdir.

== İstinadlar ==
 {{İstinad siyahısı}}

*[[Tofiq Məmmədov (botanik)|Tofiq Məmmədov]], Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.