Difference between revisions 4835514 and 4845184 on azwiki

'''Noqay Orda''' ({{lang-tt|Nuğay urdası, Нугай урдасы}}; {{dil-kk|Ноғай ордасы}}), [[Qızıl Orda]] yıxıldıqtan sonra XIX yüzilin sonlarında [[Qafqaz]] və [[Dəşt-i Qıpçaq]] bölgəsində [[Çingiz xan]]ın sülaləsindən olmayan [[Türk xalqları|Türk]] [[Manqıt (Noqay)|Manqıt]] boyunun əfsanəvi lideri [[Yedigey]] tərəfindən qurulan [[Türk xalqları|Türk]] dövləti.

== Tarixi ==

Edigey liderliyindəki boyların konfederasyasına Manqıt xaricində Konqirat başda olmaqla müxtəlif boylar qatılmaqdaydı.

Edigey öncə [[Əmir Teymur]]un dəstəyini alan [[Cuçi xan]] ulusunun xanı [[Toxtamış]] ilə mücadilə etmiş ancaq Toxtamışın Əmir Teymura qarşı meydan oxumasından sonra Əmir Teymur ilə ittifaq qurub Toxtamışı  məğlub etmişdir.

Ancaq Edigeu, Çingiz xanın soyundan gəlmədiyi üçün dönəmin ənənəsinə görə [[xan]] ola bilməmişdir. 1398-ci ildə [[Cuçi xan]] ulusunun [[Toğa Teymur xan]] sülaləsindən [[Timur Qutluq]]u xan olaraq seçmiş və özü tərəfindən əmirlərin başına təyin edilmişdir. Edigeyin nəvələri də "Biy" ([[Bəy]]) ya da "[[Əmir]]" ünvanlarını işlətmişdilər.

[[İdil çayı|İdil]] və [[Ural çayı|Ural]] çayları arasındaki bölgede hakimiyeti kuran Edige 1419-cu ildə öldürülmüş ve konfederasiya Nurəddin liderliyində davam etmişdir. Nurəddin [[Azov dənizi]]ndən [[Aral gölü]]nə qədər torpağını genişlətmişdir. Bu konfederasiyanın dəstəyiylə [[Həştərxan xanlığı]] qurulmuşdur.

XV yüzildə bu konfederasyona [[Noqay]] olaraq xitab edilmeye başlamıştır. Nogay adının [[Çingiz xan]]ın oğullarından Boalın oğlu [[Qara Noqay xan|Nogay xan]]dan gəldiyi düşünülir.

Şərqdən gələn [[Oyratlar|Oyrat]] ve [[Turqut (Oyrat)|Turqut]] boylarının (günümüzdəki [[Kalmıklar]]) Noqay ovasına yerləşmesiylə ordan qovulmuş olan Noqaylar, [[1642]]-ci ildə Rusiyaya itaət etmişlər ve Noqay Orda ortadan qalxmışdır.

Yusufun sülalesi [[Yusupovlar|Yusupov]] (Юсупов), Urus'un sülalesi [[Urusovlar|Urusov]] (Урусов) adlı [[Çar Rusiyası]]nın [[qraf]], [[baron]], [[knyaz]] ailələri olmuşdur.

Nogay Orda yıkıldıktan sonra da Kuban Nogay, Cedisikul Nogay, Bucak Nogay, Canboyluk Nogay, Yedisan Nogay adıyla bilinen [[Noqaylar]] varlığını korumuştur. Bunlardan bir kısmı [[Krım xanlığı]]nın askeri gücü olarak kullanılmışlardır. Geri kalanlar ise bir müddet aşağı İdil boyunda yaşamışlardır.

Günümüzde Nogay adını kullanan etnik grup sadece [[Dağıstan]]daki sülaləden olanlardır.

=== Noqay Orda hökmdarları ===

==== Noqay Orda ====
* Edigey Biy, Biy [[1392]]-[[1412]], ö. [[1419]]
* Nureddin Batur Biy, Edigeynin oğlu, Biy [[1412]]-[[1419]]
* Mansur Biy, Edige'nin oğlu, Biy [[1419]]-[[1427]]
* Gazi Biy, Edige'nin oğlu, Biy [[1427]]-[[1428]]
* Vakkas Biy, Nureddin'in oğlu, Biy [[1428]]-[[1447]]
* Horazmi Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy [[1447]]-[[1473]]
* Abbas Biy, Nureddin'in oğlu, Biy [[1473]]-[[1491]]
* Musa Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy [[1491]]-[[1502]]
* Yağmurçi Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy [[1502]]-[[1504]]
* Hasan Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy [[1504]]-[[1508]]
* Şeyh Muhammed Biy, Musa'nın oğlu, Biy [[1508]]-[[1510]], [[1516]]-[[1519]]
* Alçagir Biy, Musa'nın oğlu, Biy [[1508]]-[[1516]]
* Agiş Biy, Yağmurçi'nin oğlu, Biy [[1521]]-[[1524]]
* Sayid Ahmed Biy, Musa'nın oğlu, Biy [[1524]]-[[1541]]
* Hacı Muhammed Mirza, Musa'nın oğlu, Nuraddin [[1537]]-[[1541]]
* Şeyh Mamai Biy, Musa'nın oğlu, Kekobat [[1537]]-[[1541]], Biy [[1541]]-[[1549]]
* Yusuf Biy, Musa'nın oğlu, Biy [[1549]]-[[1554]], ö. [[1556]]
* Uras Ali Mirza, Şeyh Muhammed'in oğlu, Kekobat [[1549]]-[[1554]]

==== Mənsurun ordası ====
* Din Sufi Biy, Mansurun oğlu, Biy
* Timur Biy, Mansur'un oğlu, Biy [[1440]]-[[1486]]
* Can Kubad Biy, Din Sufi'nin oğlu, Biy [[1486]]-[[1490]]
* Hacı Ahmed Biy, Din Sufi'nin oğlu, Biy [[1490]]-
* Baki Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy [[1532]]-[[1535]], [[1540]]-[[1542]]
* Hoca Ahmed Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy [[1535]]-[[1540]]
* Divey Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy [[1542]]-[[1573]]
* İsanay Biy, Divey'ın oğlu, Biy [[1573]]-[[1588]]
* Arclanay Biy, Divey'in oğlu, Biy [[1588]]-[[1595]]
* Muhammed Biy, Arslanay'ın oğlu, Biy [[1595]]-

==== Altülisin ordası ====
* Kasım Biy, Şeyh Mamai'nin oğlu, Kekobat [[1541]]-[[1549]], Biy [[1549]]-[[1555]]

==== Büyük Noqay Orda ====
* İsmail Biy, Musa'nın oğlu, Nuraddin [[1541]]—[[1554]], Biy [[1554]]-[[1557]], [[1557]]-[[1563]]
* Yunus Biy,Yusuf'un oğlu, Nuraddin [[1556]]-[[1557]], Biy [[1557]], ö. [[1561]]
* Ali Ekrem Mirza, Yusuf'un oğlu, Nuraddin [[1557]]
* Muhammed Mirza, İsmail'in oğlu, Nuraddin [[1557]]-[[1562]]
* Din Ahmed Biy, İsmail'in oğlu, Nuraddin [[1562]]-[[1563]], Biy [[1563]]-[[1578]]
* Urus Biy, İsmail'in oğlu, Nuraddin [[1563]]-[[1578]], Biy [[1578]]-[[1590]]
* Dinbay Mirza, İsmail'in oğlu, Nuraddin [[1578]]-[[1584]]
* Said Ahmed Mirza, Muhammed Mirza'nın oğlu, Nuraddin [[1584]]-[[1587]]
* Uraz Muhammed Biy, Din Ahmed'in oğlu, Taybuga [[1584]]-[[1590]], Biy [[1590]]-[[1598]]
* Din Muhammed Biy, Din Ahmed'in oğlu, Nuraddin [[1590]]-[[1598]], Biy [[1598]]-[[1600]]
* Yaş Tarak Biy, Din Ahmed'in oğlu, Biy [[1600]]-[[1619]]
* Küçük Mirza, Din Ahmed'in oğlu, Buraddin [[1600]]-[[1604]]
* Yaş Tarak Mirza, Küçük Mirza'nın oğlu, Kekobat [[1600]]-[[1619]]
* Şay Tarak Mirza, Küçük Mirza'nın oğlu, Nuraddin [[1604]]-[[1619]]
* Karakuli Muhammed Mirza, Uraz Muhammed'in oğlu, Taybuga [[1604]]-[[1622]], Nuraddin [[1622]]-[[1631]]
* Kanay Biy, Dinbay Mirza'nın oğlu, Biy [[1622]]-[[1634]]

==== Küçük Nogay Orda (Azak Denizi tarafı) ====
* Gazi Biy, Urak Mirza'nın oğlu, Mirza [[1554]]-[[1569]], Biy [[1569]]-[[1576]]
* Yahşisaad Biy, Mamai Mirza'nın oğlu, Biy [[1576]]-[[1590]]
* Bapan Gazi Biy, Said Ahmed Mirza'nın oğlu, Biy [[1600]]-[[1621]]
* Kasım Biy, İslam Mirza'nın oğlu, Biy [[1621]]-[[1639]]

=== Həmçinin bax ===⏎
* [[Qızıl Ordu]]
* [[Yusupovlar]]

[[Kateqoriya:Türk dövlətləri]]
[[Kateqoriya:Türk tarixi]]
[[Kateqoriya:Mərkəzi Asiya tarixi]]
[[Kateqoriya:Ural tarixi]]