Revision 2314478 of "علی‌شیر نوایی" on azwiki

{{Rtl}}

'''نیظام‌الددین امیر علی‌شیر نوایی''' ۸۴۴اونجو هیجری ایلین‌ده [[اوروج‌لوق]] آیی‌نین ۱۷اینجی گونون‌ده [[هرات]] شهرین‌ده [[تورک]] [[اویغورلار|اویغور]] عاییله‌سین‌ده آنادان اولدی. آتاسی غیاث‌الددین کیجکینه باهادور -[[خوراسان]] حاکیمی- ابوالقاسیم باهادورون یاخین‌لارین‌دان‌ایدی. آناسی‌نین آتاسی -ابوالسعید چیچک- میرزا بایقارانین بیگ‌لربیگی‌لرین‌دن‌ایدی.

آتاسی اونو آلتی یاشین‌دا [[شاهروخ]]ون اولومون‌دن سونرا، [[عیراق]]ا آپاردی. یول اوستونده تفت شهری‌نین خانقاهین‌دا شرف‌الددین علی یزدی -تئیموری‌لر تاریخ‌چی‌سی-ایله گوروش‌دو.<ref>مجالس‌النفایس، ۱۹۶۱، تاشکنت، سویمه غنیوا، ۳۴، ۳۵ و ۳۶اینجی صحیفه‌لر.</ref>

نئچه ایل بون‌دان سونرا، سولطان ظهیرالددین ابوالقاسیم محممد بابور خوراسانین حاکیم‌لیغینا چاتیب، نوایی‌نین آتاسین سبزه‌وار حاکیم‌لیغینا قوی‌دو. نوایی اوشاق‌لیق‌دان [[سولطان حوسئین بایقارا]] (میرزا بایقارانین نوه‌سی و امیر غیاث‌الددین منصورون اوغلو)ایله بویودو. بو ایکی کیشی‌نین یولداش‌لیق آندی اولوم چاغیناجا دیری قالدی.<ref>محاکمه‌اللغتین موقددمه‌سی، محممدزاده صدیق، ۱۲اینجی صحیفه.</ref>

نوایی ۶۰ یاشین‌دا [[هرات]]دا وفات ائدیب، اوزو قوردوغو قودسییه مسجیدین‌ده اوزو اونجه‌دن حاضیرلایان قبیرده قویلاندی. بوگون دونیا بیلیم یوردلاری‌نین چوخون‌دا «نوایی‌تانیماق» آدیله ادبییات شاخه‌سی واردیر.<ref>http://www.uyghurlar.tv/?p=355</ref>

== سییاست ==
نوایی‌نین شاعیرلیق یانین‌دا، بیر سییاست‌چیلی‌دیر. [[سولطان حوسئین بایقارا]] نوایی‌نی اوز نیشان‌چی‌سی ائدیب، اونا «دیوان‌بیگی» منسبین وئردی. نوایی امارتین بویوک دیوانی‌نین امیری و مالییه دیوانی‌نین باش‌چی‌سی‌ایدی. او سولطان حوسئین بایقارایا یاخین‌لیق اوچون، ایچیگی‌لیک مقامین‌دا کسب ائدمیش‌دی. نوایی ۱۵ آی آستارآوا (قورقان) ولایتی‌نین والی‌سی اولوب‌دور.<ref>محاکمةاللغتین موقددمه‌سی، محممدزاده صیددیق، ۱۳اونجو صحیفه.</ref>

== اوستادلار ==
نوایی چوخ‌لو شاعیرلر و عاریف‌لر یانین‌دا اویرنه مشغول اولوب و چوخ‌لولاردان تأثیر آلیب‌دیر. بو آرادا نوایی‌نین اوستادلاری‌نین بیری، [[آزربایجان]]‌لی عاریف و شاعیر -امیر قاسیم انوار-دیر. نوایی مجالس‌النفایس آدلی اثرین‌ده بو اوستادا گوره بئله یازیر:

{{Sitatın əvvəli}}
اول جمله‌دین سالک اطوار و کاشف اسرار امیر قاسم اطوار قدس‌سره دور هر نیچه الارنینگ روتبه‌سی شاعرلیق پایه‌سی‌دین یوقاری‌راق دور و ولایت اهلی زمره‌سی‌دا وصف‌دن تاشقاری‌راق اما چون حقایق و معارف اداسی‌دا نظم لباسی دلپذیرراق اوچون التفات قیلورا یگانه‌دورلار، همین جهتی‌دین بو مختصرنی الارنینگ شریف اسملری بیله ابتدا قیلیلدی. میرنینگ اصلی آزربایجان‌دین دور مولودی سراب آتلیق کنت‌دین دور. یگیت‌لیک‌لاری‌دا شیخ صدرالدین اردبیلی قدس‌سره‌غه مرید بولدی‌لار و صوفیه آداب و طریقین آندین تکمیل قیلیپ، شیخ اشارتی بیله خراسانغه کیلدی‌لار.<ref>مجالس‌النفایس، سویما غنیوا، 5اینجی صحیفه، اوزبکیستان س‌س‌رفنلر آکادئمییاسی.</ref>
{{Sitatın sonu}}

== محاکمةاللغتین ==
نوایی محاکمةاللغتین آدلی کیتاب‌دا فارس‌جاایله تورکجه‌نی اوزله‌ندیریب، بو ایکی دیلین اوستون‌لیک‌له‌رینی ساییب، تورک دیلی فارس‌جادان گوج‌لو اولماق نتیجه‌سینه یئتیشیر. نوایی بو اثرده تورک ایگیت‌لرین دانلاییب و اون‌لاری تورک‌جه یازماغا چاغیریب‌دیر.

محاکمةاللغتین‌دن قیساجا:
{{Sitatın əvvəli}}
چون عربی تیل و مقال بیله کلام و هیندی الفاظ بیله مزخزفاتی نافرجام بیری غایت شرف و علوو منزلت و بیری نهایت نحوست و دنوو مرتبطدین آرادان چیقتی‌لار، قالدی تورکی الفاظ بیله مقصود اداسی و فارسی عبارت بیله کلام معناسی. آنداق معلوم بولور کی تورک سارتدین تیزفهم‌راق و بلندادراک‌راق و خلقتی صاف‌راق و پاک‌راق مخلوق بولوپ‌دور.
{{Sitatın sonu}}

محاکمةاللغتین‌دن قیساجا:
{{Sitatın əvvəli}}
و هونرسیز ستم‌ظریف تورک‌نینگ ییگیت‌لری آسانلیقغا بولا، فارسی الفاظ بیله نظم آیتورغا مشغول بولوپ‌تورلار و فی‌الحقیقه اگر کیشی یاخشی ملاحضه و تامل قیلسا، چون بو لفظ‌ده مون‌چا وسعت و میدانیا مون‌چا فصاحت تاپیلور، گه‌ره‌ک کیم موندا هر سخن گذارلیغ و فصیح گفتارلیغ و نظم سازلیغ و فسانه پردازلیغ آسان‌راق بولغای و واقع آسان‌راق‌دور. آندین سونغرا کیم تورک تیلی‌نینگ جامعیت مون‌چا دلیل بیله ثابت بولدی، کیره‌ک ایردی کیم بو خلق آراسی‌دا پیدا بولغان طبع اهلی صلاحیت و طبع‌لرین اوز تیل‌لری تورغاچ اوزگه تیل بیله ظاهیر قیل‌ماسا ایردی و عشق بویورماسالار ایردی. و اگر ایککلسی تیل بیله آیتور قابلیت‌لری بولسا، اوز تیل‌لری بیله کوپره‌ک آیتسالار ایردی و یانا بیر تیل بیله آزراق آیتسالار ایردی. و اگر مبالغه قیلسالار ایککلسی تیل بیله تینگ آیتسالار ایردی.
{{Sitatın sonu}}

== اثرلر ==
[[Şəkil:File-0111Navoii.jpeg|thumb|left|نیظام‌الددین امیر علی‌شیر نوایی مینیاتوری؛ هرات مکتبی.]]
[[Şəkil:Navaisuleyman11.JPG|thumb|left|امیر علی‌شیر نوایی‌نین دیوانین‌دان بیر صحیفه‌سی سولئیمان قانونی کیتاب ائوین‌د‌ه.]]
=== مذهبی ===
:#قیرخ حدیث (جامی اربعی‌نین ترجومه‌سی‌دیر. [[محممد فوضولی]] [[آزربایجان تورکجه‌سی]]نه چئویریب‌دیر).
:#نظم‌الجواهر ([[سولطان حوسئین بایقارا]] نوایی‌یه یازان رساله‌نین یانوتودور. نوایی بو اثری ۸۹۰اینجی هیجری ایلین‌ده یازیب‌دیر).
:#لسان‌الطیر (نئیشابورلو عططارین منطق‌الطیر [[مثنوی]]‌سی‌نین قارشی‌لاماسی‌دیر).
:#سراج‌المسلمین (بو منظومه [[ایسلام]] دینینه گوره یازیلیب و [[ایسلام]] حوکم‌لریله عقیده‌لرین آچیق‌لاییب‌دیر).
:#محبوب‌القلوب (بو اثر یازیچی چاغی‌نین بویوک جامیعه‌تانیماق قایناق‌لارین‌دان بیری‌دیر. نوایی بو اثرین‌ده جامیعه‌نین قات‌لارین آرالی‌ییب. بو قات‌لاردا یاشاییشین طرزین آچیق‌لاییب‌دیر).

=== تاریخی ===
:#تاریخ انبیا و حکما (نوایی بو کیتابین‌دا سابچی‌لارین تاریخینی آدم‌دن محممده‌جه یازیب‌دیر).
:#تاریخ ملوک عجم (دورد قات‌دا عجم شاه‌لاری‌نین تاریخی بو کیتاب‌دا گلیب‌دیر).
:#زبدةالتواریخ (دونیادا یازیچی چاغیناجا دوشن ایتتیفاق‌لاردان نئچه‌سی بو کیتاب‌دا ییغیشیب‌دیر).

=== بییوگرافی ===
:#حالات سید حسن اردشیر.
:#خمسةالمتحیرین (جامی‌یه گؤره یازیلان کیتاب‌دیر. بو کیتاب جامی‌نین اولومون‌دن سونرا یازیلیب‌دیر).
:#حالات پهلوان محمد (نوایی چاغین‌دا یاشایان پهلوان محممد بویوک صوفی، طبیب، موسیقی‌چی و ادبییات‌چی‌یه گوره‌دیر).

=== تذکره ===
:#مجالس‌النفایس (نوایی بو کیتابی اون ایل اولومون‌دن اونجه ۳۸۰ بویوک شاعیر و ادبییات‌چی ذیکرین‌ده یازیب‌دیر).
:#نسایم‌المحبه من شمایم‌الفتوه (جامی‌نین نفحات‌الانس کیتابی‌نین آزجا ده‌ییشیک‌لریله تورکجه‌یه چئوریلمه‌سی‌دیر).

=== ادبییات ===
:#محاکمةاللغتین (تورک و فارس دیلی‌نین توتوشدورماسین‌دا بیر کیتاب‌دیر).
:#میزان‌الاوزان (بو کیتاب‌دا شئعرچی‌لیغین عروض فنی آچیق‌لانیب‌دیر. عرب عروض‌لاری یانین‌دا تورک‌لره مخصوص اولان شعر قالیب‌لرینه گوره چوخ‌لو بیلگی بو کیتاب‌دا وئریلیب‌دیر).
:#رساله معما (بو ریساله فارس دیلینده جامی دیله‌گی اوچون یازیلیبدیر).
:#منشآت.

=== دیوان‌لار ===
:#غرایب‌الصغر (نوایی ۸دن ۲۰ یاشی‌نین آراسین‌دا دییه‌ن شعرلری).
:#[[نوادرالشباب]] (نوایی ۲۰دن ۳۵ یاشی‌نین آراسین‌دا دییه‌ن شعرلری).
:#بدایع‌الوسط (نوایی ۳۵دن ۴۵ یاشی‌نین آراسین‌دا دییه‌ن شعرلری).
:#فوایدالکبر (نوایی ۴۵دن ۶۰ یاشی‌نین آراسین‌دا دییه‌ن شعرلری).

=== خمسه ===
:#حیرةالابرار (نیظامی‌نین مخزن‌الاسرار آدلی اثری‌نین قارشی‌لیغی‌دیر).
:#شیرین و فرهاد (کئچمیش‌لردن قالان فارس ادبییاتین‌دا اولان خوسرویله شیرین اوتوکونون بیر بولوگودور).
:#لیلی و مجنون (نیظامی‌نین لیلی‌ایله مجنونونون قارشی‌لیغی‌دیر).
:#سبعه سیار (نیظامی‌نین هفت‌پیکر اثری‌نین قارشی‌لیغی‌دیر).
:#سد اسکندری (نیظامی‌نین اسکندرنامه آدلی اثری‌نین قارشی‌لیغی‌دیر).

=== سندلر ===
:#وقفییه (فارس دیلین‌ده دیوان).

== شئعرلر ==

=== لئیلی و مجنون ===
باشلانیشی:
{{Sitatın əvvəli}}
:#ای یاخشی آتینگ بیله سرآغاز، انجامیغا کیم یئتر هر آغاز؛
:#ای سندن اولوس خجسته فرجام، آغازینغا عقل تاپمای انجام؛
:#ای عقلغه فائض معانی، باقی‌سن و باچا خلق فانی؛
:#ای ائلگه عدم بقانی ائیلپ، ذاتینغا فنانی فانی ائیلپ.
{{Sitatın sonu}}

سونو:
{{Sitatın əvvəli}}
:#چون فارسی ایردی نکته شوقی، آزراق ایدی آندا تورکی ذوقی؛
:#اول تیل بیله نظم بولدی محفوظ، کیم فارسی آن‌لار اولدی محظوظ؛
:#مین تورکی‌جه باش ابان ریوایت، قیل‌دیم بو فیسانه‌نی حیکایت؛
:#کیم شهرتی چون جهانه تولغای، تورک اهلیغه داغی بهره بولغای؛
:#نئو چون کی بوگون جهان‌دا اتراک، کوپتور خوش‌طبع و صافی ادراک.
{{Sitatın sonu}}

=== مجالیس‌الننفاییس ===
ایکینجی مجلیس:
{{Sitatın əvvəli}}
اول جماعت عزیرلار ذکری‌دا کیم فقیر الاردین بعضی نینک ملازمتی‌غه کیچیک‌لیکده یئتیپ‌مین و بعضی نینک صحبتیغه یگیت‌لیک‌دا مشرف بولوب‌مین و حالا سنه سته و تسعین و ثمانانه تاریخی‌دا کیم بو مختصر بیتی‌لادور الار بو فنا دامکاهی دین بقا آرامگاهی‌کا باریب‌دورلار. اول جمله‌دین مولانا شرف‌الددین علی یزدی دور. مولانینگ صاحب کمال‌لیغی عالم اهلی قارشی‌دا مسلم‌دور شاه‌رخ سلطان بوزوغلیغی‌دا فقیرنینگ والدی جماعت کثیر بیله روزگار حوادثی فتنه‌سی‌دین خراسان‌دین قاچیب عراق‌قه باروردا تفت‌غه کیم مولانینگ مولدی‌دور یاریم گئجه یئتیب توشتی‌لار اتفاقا منزل الارنینگ خانقاهی ایشیکی‌دا واقع ایردی تانگ اتقندا انداق کیم اویون اطفال دابی بولور اول جماعت‌نینگ اطفالی اول خانقاه‌غه اویناغالی گیردی‌لار فقیر هم الار بیله‌ایدیم تخمینا آلتی یاشیم‌دا بولغای ایردیم.
{{Sitatın sonu}}

=== لیسان‌الططئیر ===
باشلانیشی:
{{Sitatın əvvəli}}
:#جان قوشی چون منطق راز آیلاغای، تنگری حمدی بیرله آغاز آیلاغای؛
:#اول کی مخلوقات خلاقی دیر اول، اوندان اوزگه فانی و باقی دیر اول؛
:#صانعی کیم چکدی چون صنع قلم، آفرینش طرحینی قیلدی رقم؛
:#آیلاغاچ داییر توقوز افلاکنی، قاصر ائت‌دی فهم‌دن ادراکینی.
{{Sitatın sonu}}

=== سبعه سییار ===
باشلانیشی:
{{Sitatın əvvəli}}
:#ای سپاسینگ دئمک‌ده ائل تیلی لال، ائلگه تیل سندین اولدی تیلگه مقال؛
:#سندین انسانغا تار و پود و جسد، جسد ایچره کونگول، کونگول ایچره خرد.
{{Sitatın sonu}}

=== قیرخ‌حدیث ===
باشلانیشی:
{{Sitatın əvvəli}}
:#حمد آنغا کیم کلامی خیر معال، قیل‌دی ائلگه رسولی‌دین ارسال؛
:#اول رسول کی هم کلامی فصیح، ائلگه ته‌گوردی هم حدیثی صحیح؛
:#تا اولوس جهل‌دین خلاص بولوپ، علم خلوتگاهیگه خاص بولوپ؛
:#چون تاموقدین نجات تاپقای‌لار، اوچماق ایچره حیات تاپقای‌لار؛
:#جل ذکره زهی اله رفیع، عز قدره زهی رسول شفیع.
{{Sitatın sonu}}

=== منشآت ===
باشلانیشی:
{{Sitatın əvvəli}}
حمدی مه‌وفور اول صانعگه کیم عیلم مونشی‌سی صونع قلمی بیله کلامی مجید اینشاسین آفرینیش اوراقیغه رقم قیل‌دی تا آفرینیش اهلی آنین احکامی بیله اعمال قیلغای‌لار و یاخشینی یامان‌دان و قیلورنی قیلمازدان بیلگه‌یله‌ر.
:#اول حاکیم کیم اومدورور احسانی، شاه‌لار باشیغا نافیذ آنین فرمانی؛
:#فرمانیغا اینشا صور قرآنی، اینشاسیغا اعجاز گلیب ارزانی.
{{Sitatın sonu}}
<ref>http://navoi.natlib.uz/uz</ref>

== شکیل‌لر ==
<gallery>
Şəkil:Əlişir Nəvai 01.jpg|نوایی‌نین قبری؛ هرات.
Şəkil:Əlişir Nəvai 03.jpg|هرات.

Şəkil:Navoiozbek.jpg|[[اوزبکیستان]].
Şəkil:Əlişir Nəvai Divanından səhifə.JPG|نوایی‌نین دیوانین‌دان بیر یاپراق.
</gallery>

== قایناق‌لار ==
<references/>

{{-Rtl}}
{{Latın|Əlişir Nəvai}}

[[Kateqoriya:Ərəb əlifbalı məqalələr]]
[[Kateqoriya:Şairlər]]