Revision 3752940 of "Lidiya" on azwiki

{{qaralama-az}}
[[Şəkil:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|300px|Croesus'un Lidya haritası, MÖ 6. yüzyıl]]
[[Şəkil:Lydia original area of lydia.jpg|thumb|left|300px|Lidya'nın konumu.]]

'''Lidiya''' —[[Anadolu]]da [[Tunc dövrü]]nün sonlarından başlayaraq e.ə. 6 əsrə qədər hökm sürən Lidiya sivilizasiyasının beşiyini və mərkəzini əhatə edən bölgə. Əsas olaraq [[Qediz çayı]] ([[Yunanca]]daki adı ''Hermos'') və [[Kiçik Menderes]] (''Kaistos'') çayı vadilərini əhatə edən və günümüzdə təqribən [[Manisa (il)|Manisa]] və [[Uşak (il)|Uşak]] illərinə bərabər gələn bölgədir. Lidiya sivilizasiyasının tarix səhnəsindən çəkilməsindən sonra da, [[Roma imperiyası]] döneminədək bu adla anılmışdır. Şimalında [[Miziya]], cənubunda [[Kariya]], şərqində [[Friqiya]], qərbində isə [[İyoniya]] bölgələri yerləşirdi.

== [[Lidiyalılar]] ==
[[Şəkil:Map Anatolia ancient regions-en.svg|300px|thumb|Anadolu'daki '''Lidya''' Bölgesi'nin konumu]]
[[Lidiyalılar]]ın eyni bölgədə yaşadıqları qayda keçmiş İonyalılarla hələ dəqiqləşdirilməmiş bir ilişkisi var. [[Homer]] bu bölgəni anarkən Lidiyalılardan deyil Tmolos dağı ''(Bozdağ, Ödemiş – İzmir)'' ətəklərində yaşayan Meonyalılardan söz edir. Amma [[antik çağ]] boyunca Lidiyada Meonia adlı bir şəhər varlıq göstərmişdir. Bu ad [[Kula, Manisa|Kulaya]] bağlı olan və hal-hazırdaki adı ''Gökçeören'' olan kəndin yaxın keçmişə qədar keçərli qalmış adı olaraq [[Salihli]] yolu ile günümüzə qədər da çatmışdır. Meonialıların, Lidiyalılar üçün kullanılmış daha eski isim olduğu, veya Lidyalılardan önce bu bölgede yaşamış, daha sonra da [[Friqiyalılar]]ın bir uç qolu olaraq tarixdə beliren Lidiya xalqı ile ya kısmen qaynaşmış, ya da güneydeki dağlık bölgeye sürülmüş bir kavim oldukları öne sürülen teoriler arasındadır. Lidya ismi [[Assuriya]] qeydlərinə Lud-du şəklində keçmişdir.

== Lidiya ölkəsi ==
Lidiya [[fauna]], [[flora]] və mədəni qaynaqlar açısından çok zengin bir bölgede yer almaktaydı. Dağları sık ormanlarla kaplıydı, vadilerinde buğday yetiştirilmekte, büyük hayvan sürüleri otlatılmaktaydı. Nitekim Lidyalılar sonradan süvari birlikleri ile ün kazanmışlardır. Ayrıca başkent Sardes'in içinden geçen Pactolos Nehri'nin getirdiği [[qızıl]] tozu Lidya'nın zenginliğine katkıda bulunmaktaydı.

== Lidiya dövləti ==
[[Şəkil:SardisGymnasium1February2003.JPG|thumb|left|300px|[[Sard]], Lidiya dövlətinin paytaxtı]]
Lidiyada üç kral sülaləsi hökm sürmüşdür: Sırasıyla "Atyadlar", "Heraklidler" və "Mermnadlar". İlk iki sülalə və bunların kralları haqqında çox bir bilgi yoxdur. Sadəcə bu iki xanədanın e.ə. 2. min ilin son yüzyıllarında hüküm sürdükleri, efsanevi kral Lid'in ismine dayanarak halkın Lidyalılar diye anılmaya başlandığı bilinmektedir. Bu anlamda Lidya isminin ortaya çıkışıyla, cənub qonşuları ve akrabaları [[Karyalılar]]ın (efsanevi kral Kar'a dayalı) ve [[Kariya]] isminin ortaya çıkışı benzerlik göstermektedir.

[[Şəkil:Jug from Lydian Treasure Usak.jpg|thumb|300px|Uşak yakınlarında bulunan [[Qarun xəzinəsi|Qarun xəzinəlerind]]ən bir su testisi]]

[[Lidiyalılar]]ın bilinen en parlak dönemi M.Ö. 700-550 yılları arasıdır. Bu dönem Mermnadlar Hanedanı dönemidir. Lidya adı Mermnadlar Hanedanının ilk kralı olan Gyges'ten itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Gyges hakkında bilinenler eski Yunan tarixçisi [[Herodot]]a dayalıdır. Herodot, Gyges'in [[Milet]], [[Smirna]] ve [[Kolofon]]a qarşı saldırgan bir politika izlediğini söyləmiştir. Gyges'ten sonra sırasıyla Ardys, Sadyattes, Alyattes ve Kroisos hüküm sürmüşlerdir. Yene Herodotos, Alyattes'in Smirna ve [[Klazomenai]] ([[Urla]]) kent devletlerine saldırdığını söylemiştir. Fakat Herodot'a göre Alyattes, Klazomenaililer'le yaptığı savaşta yenilmiştir. Lidiyalıar açısından Anadolu'nun batı kıyılarındaki eski Yunan kolonileri Lidya dövləti ile dəniz arasında bir engel oluşturmuşlardır. Oysa Lidya tarihinin henüz əfsanələrlə karışık olduğu çağlarda [[İzmir Körfezi]] kıyılarından hərəkətlə yurdlarından ayrılan Tirenyalıların Akdeniz'de bir süre ciddi bir güc oluşturdukları bilinmekte, bu dənizçilər daha sonra günümüzdeki kuzey [[İtaliya]]da qurulan [[Etrusklar|Etrusk]] mədəniyyəti ilə ilişkilendirilmektedir.

[[Lidiyalılar]]'ın [[Yunanlar]]la en çox ilişki qurdukları dönem [[Qarun xəzinəsi|Karun ''(Kroisos)'']] (560-547) dönemidir. Kroisos da İyonya kent devletlerine karşı saldırgan bir politika izlemiş, fakat adalarda oturanlarla iyi ilişkiler içine girmiştir. Lidya devletini gücünün doruğuna ulaştıran [[Karun Hazinesi|Kroisos ''(Karun)'']]'un adı şaşaalı zenginlik ifade eder tarzda, hem Batı kültürlerinde hem de [[Karun Hazinesi|''Karun'']] şeklinde Doğu kültürlerinde efsaneleşmiştir.

Yenə Lidyalıların doğudaki [[Midiyalılar]] ilə [[Kızılırmak]] (əski Yunancada ''Halys'') yöresinde yaptıkları savaş Alyattes döneminde olmuşdur. Lidiyalıların yenildikleri bu savaş əsnasında [[Milet]]'li [[Thales]] ilk güneş tutulmasını doğru olarak tahmin etmişdir (M.Ö. 28.05.585).

E.ə.546-cı ildə [[Əhəməni imperiyası]], Lidiya krallığının paytaxtı [[Sardes]]'i ele geçirip Lidiya krallığına son vermişlerdir. Beləliklə [[Anadolu]] 200 illik Fars egemenliği dönemine girmiştir.

== [[Lidiyalılar]] və pul zərbi ==
Lidya'nın insanlıq tarixinə en böyük katkısı [[para]]yı icat etmiş olmalarıdır. Başkent Sardes'in içinden geçen Paktalos Irmağı'nın alüvyonlarında doğal olarak bulanan altın-gümüş karışımı "elektron" madeninden basılan ilk sikkelerin üzerinde Lidya Krallığının arması olan aslan başı bulunuyordu. İlk Lidya sikkeleri muhtemelen Alyattes döneminde basılmıştır. Sikke basımının daha iyi bir duruma gelmesi ve elektron yerine altın ve gümüşten ayrı olarak sikke basımı Kral [[Karun Hazinesi|Kroisos ''(Karun)'']] zamanında ortaya çıkmıştır. 
 
Seramik kapların özelliğinden Lidyalıların batıdaki komşuları [[İyonya]] ile çok öncelere giden bir ilişkileri olduğu saptanmıştır. Yine Lidyalılar'ın Yunanlılar'la ticari ilişkilerinin yanı sıra dinsel ilişkileri de vardı. Lidya dininde ən önəmli kültler ana tanrıçası-Artimu ([[Artemis]]) ve ya [[Kybele]], [[Luvi]] tanrıçası-Kuvava, tarım tanrısı-Baki ([[Dionysos]]), yağış tanrısı-Leus ([[Zeus]]) ve mezarların koruyucusu-Santas'dır.

== [[Lidiya dili]] ==
[[Lidiya dili]] Hind-Avropa dil ailəsinə aiddir və Friq ve daha öncesinde [[Hitit]] dilleri ile, ayrıca komşuları [[Karyalılar]]ın ve [[Misyalılar]]ın konuştuğu dille benzerlikler göstermektedir.

== Mənbələr ==
*Aegean Turkey: An archaeological guide, ISBN 978-0-510-03200-5, 1967, George E. Bean, Ernest Benn, İngiliscə

== Xarici keçidlər ==
{{Anadolunun qədim əyalətləri}}

[[Kateqoriya:Lidiya| ]]