Difference between revisions 350799 and 480376 on bawiki

next diff >
Алтын Урҙа
[[Рәсем:Golden Horde 1389.svg|thumb|right|Алтын Урҙа]]
'''Алтын Урҙа''' — боронғо төрки [[дәүләт]]. [[Төньяҡ]]-[[көнбайыш]] Монгол империяhы ярсығы. XIII быуатта булдырылған, XVI быуатта тиклем булған.

{{Башланғыс}}

[[Категория:Тарих{{Историческое государство
 |название                 = Алтын Урҙа</br>(Жуси улусы)
 |статус                   = 
 |флаг                     = Golden_Horde_flag_1339.svg
 |ширина                   = 
 |описание_флага           = 
 |герб                     = 
 |карта                    = Golden Horde 1389.svg
 |описание                 = Алтын Урҙа [[1389]] йыл
 |p1      = Монгол империяһы
 |flag_p1                  = Flag of the Mongol Empire.svg
 |s1      = Оло Урҙа
 |flag_s1                  =
 |s2      = Ҡазан ханлығы
 |flag_s2                  = Flag of the Kazan Khanate.svg
 |s3      = Касим ханлығы
 |flag_s3                  =
 |s4      = Ҡырым ханлығы
 |flag_s4                  = Gerae-tamga.svg
 |s5      = Астрахан ханлығы
 |flag_s5                  =
 |s6      = Себер ханлығы
 |flag_s6                  =
 |s7      = Нуғай Урҙаһы
 |flag_s7                  = 
 |s8      = Ҡаҙаҡ ханлығы
 |flag_s8                  = Kazakh Khanate.svg
 |s9      = Үзбәк ханлығы
 |flag_s9                  =
 |образовано               = 1224
 |столица                  = [[Һарай-Батыу]] <br />[[Һарай-Бәрәкә]] <br /> 
 |города                   = [[Һарай-Батыу]],  [[Ҡаҙан]], [[Астрахань]], Узак, Башҡорт, Болғар, Дәрбәнт, Көфә, Мажар, Мухша, Үргәнч, Чинк-Тура һәм башҡа
 |площадь                  = яҡ. 6 млн км² (1310)
 |религия                  = [[ислам]], [[тенгрианлыҡ]], [[христианлыҡ]]  
 |население                = [[төрки]], [[славяндар]], [[фин-уйғур]] 
 |язык                     = [[монгол теле]], [[төрки теле]]

XIII—XIV бб. — [[Ҡыпсаҡ телдәре]]<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Zolotoord/XIV/1380-1400/Pisma_zol_chanov/text.phtml?id=3955 ДОКУМЕНТЫ-&gt;ЗОЛОТАЯ ОРДА-&gt;ПИСЬМА ЗОЛОТООРДЫНСКИХ ХАНОВ (1393-1477)-&gt;ТЕКСТ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> <ref>''Григорьев А. П.'' Официальный язык Золотой Орды XIII-XIV вв.//Тюркологический сборник 1977. М, 1981. С.81-89."</ref>

XIV б.: [[төрки теле]]<ref>«Кыпчакские языки Урало-Поволжья: опыт синхронической диахронической характеристики» [[Гарипов, Талмас Магсумович|Т. М. Гарипов]]. М.: Наука, 1979</ref>
 |ликвидировано            = 1483
 }}

'''Алтын Урҙа, Жуси улусы''' — боронғо төрки [[дәүләт]]. [[Төньяҡ]]-[[көнбайыш]] [[Монгол империяһы]] ярсығы. XIII быуатта булдырылған, XVI быуатта тиклем булған.

== Тарих ==
[[File:Batu.png|thumb|left|120px|Бату хан]]
[[File:Golden Horde Uzbek.png|thumb|left|Алтын Урҙа картаһы]]
Алтын Урҙа шулай уҡ Жуси улусы XIII быуат 2‑се сиреге — XV быуат уртаһында көнбайышта Түбәнге Дунайҙан алып көнсығышта Иртыш йылға бассейн тиклем, көньяҡта [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий диңгеҙҙәренән]] һәм Балхаш күленән алып төньяҡта Новгород ерҙәренә тиклем территориялағы дәүләт. Монголдарҙың яулап алыу походтары һөҙөмтәһендә Батый хан тарафынан төҙөлә (Монгол империяһы). Баш ҡалалары: [[Болғар]], XIII быуат 2‑се яртыһында алып — Һарай әл‑Мәхрүсә ([[Һарай-Батыу]]), XIV быуат 1‑се яртыһында — Һарай әл‑Йәдит ([[Һарай-Бәрәкә]]). Дәүләт менән [[Сыңғыҙхан]] нәҫеле ырыуынан ҡоролтай һайлап ҡуйған хан (юғары власҡа эйә була, бөтә ерҙәрҙең милексеһе һәм хужаһы һанала) идара итә. Дәүләт дине — [[ислам]]. Рәсми теле — төрки. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа була. Территория уң ([[Аҡ Урҙа]]) һәм һул ([[Күк Урҙа]]) ҡанаттарға, шулай уҡ улустарға һәм уделдарға (төмәндәр, меңдәр, йөҙҙәр һәм башҡалар) бүленә. Улустар башында әмирҙәр тора, уделдарҙыҡында — төмәндәр, мең баштары, йөҙ баштары һәм башҡа. Мөһим вазифаларҙы идара итеүсе династия ағзалары һәм уделдарға эйә булған, ғәскәр башында торған Алтын Урҙа аҡһөйәктәренең эре вәкилдәре (бәктәр, нойондар, әмирҙәр) биләй. Ҡалаларға һәм өлкәләргә төп бурыстары һалым һәм яһаҡ йыйыу булған даруғалар һәм хәрби отрядтар башында тороусы баҫҡаҡтар ебәрелә. Күсмә малсылыҡ, игенселек, балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ төп хужалыҡ тармаҡтары була. Балсыҡтан әйберҙәр яһау һәм зәргәрлек һөнәрселеге, ағас эшкәртеү, тимер металлургияһы, быяла эшләү үҫешә. Европа, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре менән сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр тота (Каруан сауҙа юлдары). Алтын Урҙа иген, тире, күн әйберҙәр, мал сығарыла, зиннәтле әйберҙәр, туҡымалар, тәмләткестәр һәм башҡалар индерелә. 

== Архитектура ==
[[File:Хусаинбак.jpg|thumb|left|150px|[[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]]]]
[[File:Турахан.jpg|thumb|Тура-хан кәшәнәһе]]
[[File:Keçe manara.JPG|thumb|Keçe manara|Кесе манара]]
Архитектура үҫешә: ҡалаларҙа таш һәм кирбес йорттар, мәсеттәр һ.б. төҙөлә. Алтын Урҙала 150‑нән ашыу ҡала (иң ҙурҙары — Узак, Башҡорт, Болғар, Дәрбәнт, Көфә, Мажар, Мухша, Үргәнч, Чинк-Тура) иҫәпләнә. Алтын Урҙа халҡы ҡалдырған археологик ҡомартҡыларға Аҙнай ҡәберлеге, Байғусҡар ҡурғаны II, Берек-Алға торағы, шулай уҡ Оло Әбеш хазинаһы, Түбәнге Хәжәт хазинаһы һ.б. ҡарай.

== Башҡортостан Алтын Урҙа составында ==

[[Башҡорттар]] Алтын Урҙа 2 улусы (улар араһындағы сик [[Яйыҡ]] йылға буйлап үтә) составына инә. Урал буйы башҡорттары Батый хан, Урал аръяғыныҡы — Шибани хан улусында була. Башҡорттарға яһаҡ һалына, улар хәрби (Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте), юл, почта, күпер төҙөү һ.б. йөкләмәләр үтәй. XIV быуат 2‑се яртыһында [[Башҡортостан]]да бер нисә һуғыш була, уларҙың иң ҙурҙарының береһе булып [[1391]] йылда июнендә Ҡондорса й. ([[Иҙел]] йылға бассейн) буйында Туҡтамыш һәм Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре араһындағы һуғыш иҫәпләнә. Башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙарының А.У. составына инеү осоро башҡ. фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында — «Бөрйәндәр хан замандарында», «Биксура», «Бошман-Ҡыпсаҡ батыр» һ.б. легенда һәм риүәйәттәрҙә — сағыла. Алтын Урҙа айырыуса билдәле хандары: Батый (1236—1243), Мәңгү-Тимур (1266—1282), Үзбәк (1313—42), Йәнебәк (1342—1357), Туҡтамыш (1380—1390), Иҙеүкәй (1399—1410/12). XV быуат уртаһында Алтын Урҙа тарҡала, Башҡортостан [[Нуғай Урҙаһы]], [[Себер ханлығы]] һәм [[Ҡазан ханлығы]] араһында бүлгеләнә.

== Алтын Урҙа хандары ==
* [[Джучи]], [[Сыңғыҙхан]]дың улы, ([[1224]] — [[1227]])
* [[Бату]] ([[1208]] — [[1255]]), [[Джучи]]ҙең улы
* [[Сартак]] ([[1255]]–[[1256]])
* [[Улаксы]] ([[1256]]–[[1257]])
* [[Бәркә]] ([[1257]]–[[1266]])
* [[Нуғай (хан)|Нуғай]] ([[1261]]–[[1299]]) – [[төмән]]
* [[Мәңгү-Тимур]] ([[1269]]–[[1282]])
* [[Туда-Мәңгү]] ([[1282]]–[[1287]])
* [[Түлә-Буга]] ([[1287]]–[[1291]])
* [[Туктай]] ([[1291]]–[[1312]])
* [[Үзбәк (хан)|Үзбәк]] ([[1312]]–[[1342]])
* [[Тәнибәк]] ([[1342]])
* [[Йәнебәк]] ([[1342]]–[[1357]])
* [[Бәрдибәк]] ([[1357]]–[[1359]])
* [[Көлпә]] ([[1359]]–[[1360]])
* [[Нәүрүзбәк]] ([[1360]])
* [[Хыҙыр]] ([[1360]]–[[1361]])
* [[Тимер Хужа]] ([[1361]])
* [[Орҙу Мәлик]] ([[1361]])
* [[Хажи Мурат]] ([[1360]]–[[1363]])
* [[Килдебәк]] ([[1361]]–[[1362]])
* [[Тимур Абдурахман]] ([[1364]]–[[1367]])
* [[Уруҫ-хан]] ([[1374]]–[[1375]])
* [[Ғәрәпшах]] ([[1377]]–[[1378]])
* [[Мамай]] ([[1361]]–[[1380]]) – [[төмән]]
* [[Мир Пулад]]  [[1362]] — [[1363]]
* [[Ғәзиз шәйех]]  [[1365]] — [[1367]]
* [[Ғәбдуллаһ хан]] ([[1361]]–[[1370]])
* [[Хәсән хан]] (1368 — 1369)
* [[Мөхәммәт Булак]] ([[1370]]–[[1377]])
* [[Туләк]] ([[1377]]–[[1380]])
* [[Туҡтамыш]] ([[1375]]–[[1378]])
* [[Иҙеүкәй]]([[1376]]–[[1389]]), ([[1391]]–[[1409]]) 
* [[Тимур Котлык]] ([[1395]]–[[1399]])
* [[Шәйбәк]] ([[1399]]–[[1407]])
* [[Булат]] ([[1409]]–[[1411]])
* [[Тимур]] ([[1411]]–[[1412]])
* [[Джәләл әд-Дин]] ([[1412]]–[[1413]])
* [[Кәрим Берди]] ([[1413]]–[[1414]])
* [[Йәббар Ғирәй Берди]] ([[1414]]–[[1418]])
* [[Ҡәҙир Берди]] ([[1418]]–[[1421]])
* [[Оло Мөхәммәт]] ([[1419]]–[[1420]]), ([[1421]]–[[1423]]), ([[1426]]–[[1437]])
* [[Дәүләт Берди]] ([[1420]]–[[1421]])
* [[Барак]] ([[1423]]–[[1426]])
* [[Көсек Мөхәммәт]] ([[1428]]–[[1459]])
* [[Мәхмүт]] ([[1459]]–[[1465]])
* [[Әхмәт хан]] ([[1465]]–[[1481]])
* [[Мортаза]] ([[1481]]–[[1485]]), ([[1487]]–[[1491]])
* [[Сәйет Әхмәт]] ([[1485]]–[[1487]])
* [[Шәйех Әхмәт]] ([[1491]]–[[1502]])
* [[Хажи Мөхәммәт]] ([[1514]]–[[1516]])

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар. Өфө, 1980; 
* Фёдоров‑Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. М., 1973; 
* Егоров В.Е. Историческая география Золотой Орды в XIII — XIV вв. М., 1985.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/799-altyn-ur-a/ Алтын Урҙа]

[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]

{{Link FA|tt}}