Difference between revisions 482774 and 504749 on bawiki

{{Историческое государство
 |название                 = Алтын Урҙа</br>(Жуси улусы)
 |статус                   = 
 |флаг                     = Golden_Horde_flag_1339.svg
 |ширина                   = 
 |описание_флага           = 
 |герб                     = 
 |карта                    = Golden Horde 1389.svg
 |описание                 = Алтын Урҙа [[1389]] йыл
 |p1      = Монгол империяһы
 |flag_p1                  = Flag of the Mongol Empire.svg
 |s1      = Оло Урҙа
 |flag_s1                  =
 |s2      = Ҡазан ханлығы
 |flag_s2                  = Flag of the Kazan Khanate.svg
 |s3      = Касим ханлығы
 |flag_s3                  =
 |s4      = Ҡырым ханлығы
 |flag_s4                  = Gerae-tamga.svg
 |s5      = АӘстрахан ханлығы
 |flag_s5                  =
 |s6      = Себер ханлығы
 |flag_s6                  =
 |s7      = Нуғай Урҙаһы
 |flag_s7                  = 
 |s8      = Ҡаҙаҡ ханлығы
 |flag_s8                  = Kazakh Khanate.svg
 |s9      = Үзбәк ханлығы
 |flag_s9                  =
 |образовано               = 1224
 |столица                  = [[Һарай-Батыу]] <br />[[Һарай-Бәрәкә]] <br /> 
 |города                   = [[Һарай-Батыу]],  [[Ҡаҙзан]], [[АӘстерахань]], Узак, Башҡорт, Болғар, Дәрбәнт, Көфә, Мажар, Мухша, Үргәнч, Чинк-Тура һәм башҡа
 |площадь                  = яҡ. 6 млн км² (1310)
 |религия                  = [[ислам]], [[тенгрианлыҡ]], [[христианлыҡ]]  
 |население                = [[төрки]], [[славяндар]], [[фин-уйғур]] ғыр
 |язык                     = [[монгол теле]], [[Төрки (тел)|төрки теле]]

XIII—XIV бб. — [[Ҡыпсаҡ телдәре]]<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Zolotoord/XIV/1380-1400/Pisma_zol_chanov/text.phtml?id=3955 ДОКУМЕНТЫ-&gt;ЗОЛОТАЯ ОРДА-&gt;ПИСЬМА ЗОЛОТООРДЫНСКИХ ХАНОВ (1393-1477)-&gt;ТЕКСТ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> <ref>''Григорьев А. П.'' Официальный язык Золотой Орды XIII-XIV вв.//Тюркологический сборник 1977. — М, 1981. — С. 81—89.</ref>

XIV б.: [[Төрки (тел)|төрки теле]]<ref>«Кыпчакские языки Урало-Поволжья: опыт синхронической диахронической характеристики» [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Т. М. Гарипов]]. М.: Наука, 1979</ref>
 |ликвидировано            = 1483
 }}

'''Алтын Урҙа, Жуси улусы''' — боронғо төрки [[дәүләт]]. [[Төньяҡ]]-[[көнбайыш]] [[Монгол империяһы]] ярсығы. XIII быуатта булдырылған, XVI быуатта тиклем булған.

== Тарих ==
[[Файл:Batu.png|thumb|left|120px|Бату хан]]
[[Файл:Golden Horde Uzbek.png|thumb|left|Алтын Урҙа картаһы]]
Алтын Урҙа шулай уҡ Жуси улусы XIII быуат 2‑се сиреге — XV быуат уртаһында көнбайышта Түбәнге Дунайҙан алып көнсығышта Иртыш йылға бассейн тиклем, көньяҡта [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий диңгеҙҙәренән]] һәм Балхаш күленән алып төньяҡта Новгород ерҙәренә тиклем территориялағы дәүләт. Монголдарҙың яулап алыу походтары һөҙөмтәһендә Батый хан тарафынан төҙөлә (Монгол империяһы). Баш ҡалалары: [[Болғар]], XIII быуат 2‑се яртыһында алып — Һарай әл‑Мәхрүсә ([[Һарай-Батыу]]), XIV быуат 1‑се яртыһында — Һарай әл‑Йәдит ([[Һарай-Бәрәкә]]). Дәүләт менән [[Сыңғыҙхан]] нәҫеле ырыуынан ҡоролтай һайлап ҡуйған хан (юғары власҡа эйә була, бөтә ерҙәрҙең милексеһе һәм хужаһы һанала) идара итә.  ⏎
⏎
⏎
⏎
Дәүләт дине — [[ислам]]. Рәсми теле — төрки. [[Төрки (тел)|төрки]].⏎
⏎
Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа була. Территория уң ([[Аҡ Урҙа]]) һәм һул ([[Күк Урҙа]]) ҡанаттарға, шулай уҡ улустарға һәм уделдарға (төмәндәр, меңдәр, йөҙҙәр һәм башҡалар) бүленә. Улустар башында әмирҙәр тора, уделдарҙыҡында — төмәндәр, мең баштары, йөҙ баштары һәм башҡа. Мөһим вазифаларҙы идара итеүсе династия ағзалары һәм уделдарға эйә булған, ғәскәр башында торған Алтын Урҙа аҡһөйәктәренең эре вәкилдәре (бәктәр, нойондар, әмирҙәр) биләй. Ҡалаларға һәм өлкәләргә төп бурыстары һалым һәм яһаҡ йыйыу (contracted; show full)ырыуҙарының А. У. составына инеү осоро башҡ. фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында — «Бөрйәндәр хан замандарында», «Биксура», «Бошман-Ҡыпсаҡ батыр» һ.б. легенда һәм риүәйәттәрҙә — сағыла. Алтын Урҙа айырыуса билдәле хандары: Батый (1236—1243), Мәңгү-Тимур (1266—1282), Үзбәк (1313—42), Йәнебәк (1342—1357), Туҡтамыш (1380—1390), Иҙеүкәй (1399—1410/12). XV быуат уртаһында Алтын Урҙа тарҡала, Башҡортостан [[Нуғай Урҙаһы]], [[Себер ханлығы]] һәм [[Ҡазан ханлығы]] араһында бүлгеләнә.

== Алтын Урҙа хандары ==
* [[
ДжучЖуси]], [[Сыңғыҙхан]]дың улы, ([[1224]]—[[1227]])
* [[Батуый]] ([[1208]]—[[1255]]), [[ДжучЖуси]]ҙеың улы
* [[Сартак]] ([[1255]]—[[1256]])
* [[Улаксы]] ([[1256]]—[[1257]])
* [[Бәркә]] ([[1257]]—[[1266]])
* [[Нуғай (хан)|Нуғай]] ([[1261]]—[[1299]]) — [[төмән]]
* [[Мәңгү-Тимур]] ([[1269]]—[[1282]])
* [[Туда-Мәңгү]] ([[1282]]—[[1287]])
* [[Түлә-Буга]] ([[1287]]—[[1291]])
(contracted; show full)[[Категория:Үҙәк Азия тарихы]]
[[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]]
[[Категория:Үзбәкстан тарихы]]
[[Категория:Тажикстан тарихы]]
[[Категория:Монгол дәүләттәр]]
[[Категория:Монгол империяһы]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Татарстан тарихы]]