Revision 343335 of "Башҡорт теле (1-се вариант)" on bawiki

{{Язык
|цвет = алтайские
|имя = Башҡорт теле 			
|самоназвание = Башҡорт теле
|страны = {{RUS}}, {{KAZ}}
|регионы =[[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], [[Төмән өлкәһе]], [[ХМАО]], [[Свердловск өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Һамар өлкәһе]], [[Һарытау өлкәһе]], [[Пермь крайы]], [[Татарстан]], [[Удмуртстан]]
|официальный язык ={{Флаг|Башҡортостан}} [[Башҡортостан]] ([[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]]нда республика)
|регулирующая организация = [http://ijal.anrb.ru/ Рәсәй фәндәр академияһының Өфө тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]
|число носителей = 1 223 744(2010 йылғы төҙәтмә менән)<ref name="bl">{{cite web|author=Lewis, M. Paul (ed.)|year=2009|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bak|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition.|lang=en|publisher=Dallas, Tex.: SIL International.|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/61937ez36|archivedate=2011-08-23}}</ref>
|рейтинг =
|вымер =
|категория = [[Евразия телдәре]]
|классификация =
[[Алтай ғаиләһе]]
: [[Төрки телдәре|Төрки  тармаҡ]]
:: [[Кыпчак телдәр|Ҡыпсаҡ төркөмө]]
:::[[Ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһе]]
|письмо = [[кириллица]] ([[Башҡорт әлифбаһы|башҡорт яҙмаһы]])
|ГОСТ 7.75–97 = баш 086
|ISO1 = ba
|ISO2 = bak
|ISO3 = bak
}}


'''Башҡорт теле'''  ({{Audio|bashqort_tele.ogg|''башҡорт теле''}} {{IPA|[bɑʂ.ˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈlɪ̞]}}) — [[башҡорттар|башҡорт]] халҡының милли теле.  [[Төрки телдәре|Төрки телдәренең]] ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик төрө буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә. [[Башҡорт теленең диалекттары]]: көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш.

Башҡорт теле, [[урыҫ теле]] менән бер рәттән,  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт теле булып тора<ref> [http://www.gsrb.ru/bash/status/konstituciya/ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы, беренсе бүлек, беренсе статья]</ref>. Башҡорт теле дәүләт теле дәрәжәһендә беренсе тапҡыр Башҡорт ҮҒК (ЦИК) 1921 йылдың 6 июль ҡарары менән билдәләнә<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/b_yazyk.htm Башкирский язык в «Башкортостан. Краткая энциклопедия»]</ref>.


2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында башҡорт телен белеүселәр Рәсәй күләмендә 1379727 (бөтә халыҡтың 0,95%), [[Башҡортостан]]да 1056871 (Башҡортостан халҡының 25,8%) кеше булыуы асыҡланды<ref>Башкиры в начале XXI века: Статистический сборник. – Уфа:Башкортостанстат, МСОО ВКБ, 2008. – 194 с.</ref>. Башҡорт телен белеүсе милләт вәкилдәре һаны (2002 йыл): [[башҡорттар]] – 912204, [[татарҙар]] – 109799, [[урыҫтар]] – 14765, [[сыуаштар]] – 9126, [[марыйҙар]] – 3548, [[удмурттар]] – 2921, башҡа халыҡтар – 4449 кеше. Башҡорт телен белеүсе кешеләр күпләп йәшәгән (3 мең кешенән артыҡ) төбәктәр исемлегенә Силәбе – 133389, Ырымбур – 45973, Төмән – 32668, Свердловск – 22451, Ҡурған – 14203, Пермь – 12701, Һамар – 6145, Һарытау өлкәләре – 3038, [[Татарстан Республикаһы]] – 11765, [[Мәскәү]] ҡалаһы – 3264 кеше, инә. 

[[Рәсәй]]ҙә башҡорт телен  1152,4 мең кеше белә ([[2010]]), бөтә донъя буйынса — 1223,74 мең кеше<ref name="bl" />. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата башҡорт телен белеүселәр [[Рәсәй]] күләмендә 1152404 (0,83%) , [[Башҡортостан]]да 935810 (23%) кеше теркәлгән. 2002 йылғы күрһәткестәр менән сағыштырғанда был һандың ил буйынса 227323 кешегә, ә республика буйынса 121061 кешегә кәмеүе күҙәтелә<ref>Ғатауллин Р.Ш. Башҡорт теле XX быуатта – һандар һәм һығымталар,
йәки статистика мәғлүмәттәре был турала нимә һөйләй. Городские башкиры: традиции и современное общество: Материалы VII Межрегиональной научно-практической конференции (г. Учалы, 20 апреля 2012 г.). Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2012, — 296 с. ISBN 978-5-91608-076-6 </ref>. 

[[ЮНЕСКО]] 2009 йылда башҡорт телен «Юғалыу ҡурҡынысы янаған донъя телдәре Атласы»на индерҙе<ref>[http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-334.html ЮНЕСКО сайты мәғлүмәте]</ref>. 

[[Башҡорт алфавиты]] урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән.

== Башҡорт алфавиты ==
{{main|Башҡорт әлифбаһы}}
[[Ислам дине]]н ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар боронғо төрки рун яҙмаһын ҡуллана.<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=1588 Иршат ЙӘНБИРҘИН, «БАШҠОРТ ЯҘМАҺЫ... ете мең йыллыҡ тарихҡа эйә», «Киске Өфө» гәзите, №37, 15 - 21 сентябрь, 2012]</ref> Боронғо төрки халыҡтары руна яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII–ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була. <ref>[http://bashgazet.ru/kajdi-den/3377-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html   Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов. «Башҡорт әҙәби теле нисек барлыҡҡа килде?», «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2012 йыл]</ref>

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай. Ислам менән бергә [[ғәрәп теле|ғәрәп яҙмаһы]] тарала башлай. Үҙ заманының уҡымышлылары ғәрәп яҙмаһын ҡулланып күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар анна шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған.<ref>Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»</ref>

[[1928]] йылда латиница нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. 1928-[[1930]] йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ғәрәп хәрефе менән алып барыла әле.

[[1940]] йылда иһә латин алфавиты урынына кириллица ҡабул ителә. [[1950]] алфавитҡа Ёё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла. Шулай итеп, ғәмәлдәге башҡорт алфавитында 42 хәреф, шуларҙың туғыҙа телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй – Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре. Шуныһы тағы ла иғтибарға лайыҡ –  Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.<ref>[http://lingtown.ru/blog/linguistic/28.html Юлия Филиппова «Письменность башкирского народа», lingtown.ru сайты]</ref><ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/y-artyu-ar/8-statya/805-fkafdbn Башҡорт энциклопедияһы]</ref>

'''Башҡорт алфавиты'''
{| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ғ ғ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҙ ҙ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҡ ҡ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ң ң
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҫ ҫ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Һ һ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ә ә
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|
|
|
|
|
|
|-
|}

=== Алфавиттағы хәрефтәрҙең бүленеше ===

Һуҙынҡылар: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я. 

Тартынҡылар: а) яңғырау: б, в, г, ғ, д, ҙ, ж, з, й, л, м, н, ң, р;  б) һаңғырау: к, ҡ, п, с, ҫ, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ. 

Махсус билдәләр: ъ, ь.

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://blang.ru/index.php Туған тел – башҡорт теле буйынса белешмә һәм мәғлүмәт порталы] 
* [http://tel.bashqort.com Башҡорт телен өйрәнеүселәр өсөн махсус сайт]
=== Башҡорт телендәге сайттар ===
* [http://www.ufacity.info/bash/link.php Башҡорт сайттарынa һылтанмалар]
* [http://www.bashinform.ru/bash/ "Башинформ" мәғлүмәт агентлығы]
* [http://bashgazet.ru "Башҡортостан" гәзите]
* [http://bash.bashkortostan450.ru Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына арналған сайт]
* [http://www.ufacity.info/bash/ Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең рәсми сайты]
* [http://www.uralbatir.narod.ru "Урал батыр" эпосы]
* [http://yir.atspace.com Башҡорт халыҡ йырҙарының яҙмалары]
* [http://www.journal-amanat.ru Республика балалар һәм үҫмерҙәр журналы "Аманат" сайты]
* [http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/ Башҡортостан йәштәре журналы "Шоңҡар" сайты]

== Иҫкәрмәләр ==
<references/>

[[Категория:Тел|Тел]]
[[Категория:Башҡорт теле|*]]

[[af:Basjkiries]]
[[ar:لغة باشقير]]
[[az:Başqırd dili]]
[[bat-smg:Baškėru kalba]]
[[be:Башкірская мова]]
[[be-x-old:Башкірская мова]]
[[bg:Башкирски език]]
[[br:Bachkireg]]
[[bxr:Бажигид хэлэн]]
[[ca:Baixkir]]
[[crh:Başqırt tili]]
[[cs:Baškirština]]
[[cu:Башкортьскъ ѩꙁꙑкъ]]
[[cv:Пушкăрт чĕлхи]]
[[da:Basjkirsk (sprog)]]
[[de:Baschkirische Sprache]]
[[dsb:Baškiršćina]]
[[en:Bashkir language]]
[[eo:Baŝkira lingvo]]
[[es:Idioma baskir]]
[[et:Baškiiri keel]]
[[fa:زبان باشقیری]]
[[fi:Baškiirin kieli]]
[[fr:Bachkir]]
[[gag:Başkir dili]]
[[gl:Lingua baskir]]
[[hi:बाश्किर भाषा]]
[[hr:Baškirski jezik]]
[[hsb:Baškiršćina]]
[[hu:Baskír nyelv]]
[[id:Bahasa Bashkir]]
[[it:Lingua baschira]]
[[ja:バシキール語]]
[[kk:Башқұрт тілі]]
[[ko:바시키르어]]
[[koi:Башкыр кыв]]
[[kv:Башкир кыв]]
[[lt:Baškirų kalba]]
[[lv:Baškīru valoda]]
[[mhr:Пошкырт йылме]]
[[mk:Башкирски јазик]]
[[mr:बाश्किर भाषा]]
[[ms:Bahasa Bashkir]]
[[myv:Башкирэнь кель]]
[[new:बाश्किर भाषा]]
[[nl:Basjkiers]]
[[nn:Basjkirsk]]
[[no:Basjkirsk]]
[[os:Башкираг æвзаг]]
[[pl:Język baszkirski]]
[[pms:Lenga bashkir]]
[[pnb:بشکیر بولی]]
[[pt:Língua bashkir]]
[[ro:Limba bașchiră]]
[[ru:Башкирский язык]]
[[sah:Башкиир тыла]]
[[simple:Bashkir language]]
[[sk:Baškirčina]]
[[sl:Baškirščina]]
[[sr:Башкирски језик]]
[[sv:Basjkiriska]]
[[ta:பசுகிர மொழி]]
[[th:ภาษาบัชคีร์]]
[[tr:Başkurtça]]
[[tt:Başqort tele]]
[[udm:Башкир кыл]]
[[ug:باشقۇرتچە]]
[[uk:Башкирська мова]]
[[uz:Boshqird tili]]
[[vep:Baškiran kel']]
[[vi:Tiếng Bashkir]]
[[zh:巴什基尔语]]