Difference between revisions 1114840 and 1172735 on bewiki

{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Марыупаль
|арыгінальная назва    = Маріуполь
|падначаленне          = 
|краіна                = Украіна
|герб                  = Mariupol gerb.png
|сцяг                  = flag_Mariupol.jpg
(contracted; show full)
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Марыупаль'''<ref name=pr>Напісанне '''Марыупаль''' у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.10. Мн., 2000, С.159</ref>  ({{lang-uk|Маріуполь, Маріюпіль}}) — горад [[Украіна|Украіны]] ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]], на беразе [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] ў вусці рэк Кальміус і Кальчык. Насельніцтва (з улікам паселішчаў, што 
уўваходзяць у склад горада) — 493 245 чалавек
(1 красавіка 2009 года)[1]. Адзін з буйнейшых цэнтраў металургіі і машынабудавання, буйны марскі порт. Кліматычны і 
гразевы курорт. Марыупаль уваходзіць у дзясятку буйнейшых гарадоў Украіны, горад з'яўляецца важнейшым прамысловым і эканамічным цэнтрам краіны. Раён кампактнага пражывання [[грэкі|грэкаў]].

== Пераклад назвы ==
Сучаснае назву «Марыупаль» адбываецца ад слова «полі» (па-грэцчаску «Πόλη» — «горад») і азначае «Горад Марыі» (у гонар Марыі Фёдараўны — спадчынніцы царскага трона).

== Гісторыя ==
Марыупаль быў заснаваны ў шаснаццатым стагоддзі, як казацкі вартавы пост («зымовнык») спачатку пад назвай «Дамаха», а пазней як казацкая крэпасць пад назвай «Кальміус» (па назве размешчанай тут ракі), з 1611 стаўшы адміністрацыйным цэнтрам "Кальміускай Паланкі "- адміністрацыйнай адзінкі ўкраінскіх казакоў. З 1774 тэрыторыя сучаснага горада стала належаць Расійскай Імперыі, згодна з Кючук-Кайнарджійскому мірнаму дагавору. У 1778 годзе тут быў заснаваны першы на тэрыторыі сучаснага Данбаса горад — Паўлаўск, з’явілася першая царква. Праз адзін год расійскае царскі ўрад вырашыла перасяліць сюды 18408 грэкаў, якія прыгняталі, знаходзячыся ў Крыме. Перасяленнем грэкаў з Крыму кіраваў мітрапаліт Ігнат, які затым доўгі час кіраваў горадам. З 29 верасня 1779 года горад мае цяперашняя назва — Марыупаль.

Доўгі час горад з’яўляўся месцам выключнага пражывання грэкаў, развіваўся як буйны цэнтр гандлю і рыбнай лоўлі. У дзевятнаццатым стагоддзі горад стаў цэнтрам Марыупальскія павета — адміністрацыйнай адзінкі Расійскай Імперыі. У канцы дзевятнаццатага стагоддзя тут былі пабудаваны марскі порт (29 Жніўня 1889) і чыгунка (1882 год), якая злучыла Марыупаль з асноўнымі рэгіёнамі краіны, пачала развівацца цяжкая прамысловасць (1 Люты 1897 года пабудаваны завод «Нікапаль-Марыупальскія грамадства», а ў 1899 пабудаваны завод «Рускі Провіданс», цяпер гэтыя два заводы ўваходзяць у склад Марыупальскія металургічнага камбіната імя Ілліча). Да 1920 годуа горад стаў адным з найбуйнейшых металургічных цэнтраў дзяржавы. Савецкая ўлада ў горадзе была ўстаноўлена 30 сьнежня 1917 ў выніку ўзброенага паўстання, але практычна без ахвяр. З 7 Сакавік 1923 года па 27 лютага 1932 г горад стаў цэнтрам Марыупальскія акругі — адміністрацыйнай адзінкі Украінскай ССР, а з 17 ліпеня 1932 г увайшоў у склад Данецкай вобласці (у даваенны час звалася «Сталінская вобласць»). У савецкі перыяд гісторыі горада Марыупаль значна павялічыўся, насельніцтва горада павялічылася больш чым у дзесяць разоў, з’явіліся першыя хмарачоснебаскробы, унутрыгарадскі транспарт (трамваі і тралейбусы), з’явіліся новыя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку металургічны завод «Азовсталь» (11 жніўня года 1933) коксохімічны завод «Маркохім» (27 верасні 1935 г.) і машынабудаўнічы завод «Азовмаш» (28 красавіка 1958). Вялікія страты горад панёс у выніку галадамораў 1921—1922, 1932—1933, 1946—1947 гадоў, сталінскіх рэпрэсій 1933 і 1937 гадоў, генацыду грэцчаскага народа сіламі НКУС у 1937 годзе, а таксама ў часы Другой сусветнай вайны і нямецка-нацысцкай акупацыі горада ў гадах 1941—1943 гг. Аднак жыхары Марыупаля хутка аднавілі разбураныя падчас вайны заводы і жылыя кварталы горада. З 22 кастрычніка 1948 г. па 13 студзені 1989 горад меў назву — Жданаў (у гонар савецкага палітычнага дзеяча).

У цяперашні час Марыупаль — найбуйнейшы прамысловы цэнтр Данбаса, тут вырабляецца найбольшая колькасць чыгуну і сталі ў краіне, працуе найбуйнейшы машынабудаўнічы завод Украіны. Маюцца тэатр, 3 музея, два уўніверсітэта, газеты і тэлебачанне. Марыупаль ў апошнія дзесяцігоддзі пастаянна сутыкаецца з экалагічнымі і эканамічнымі праблемамі.

== Насельніцтва ==
Насельніцтва Марыупаля складае чалавек 486856 (2011) з улікам прыгарадаў. Нацыянальны склад: украінцы складаюць каля 48 %, рускія — 43 %, грэкі — 7 %, а таксама беларусы, габяўрэі, армяне, балгары і іншыя народы. Максімальная колькасць насельніцтва — 550,000 каля чалавек назіралася ў годзе 1992. Абсалютная большасць насельніцтва (каля 87 %) кажа на рускай мове, украінскім мовай карыстаецца менш за 10 % насельніцтва (амаль усе з іх гавораць на «суржык» — сумесі рускай мовы і ўкраінскага мовы). Адметнай асаблівасцю горада з’яўляюцца мясцовыя грэцчаскія мовы (мовы «грэкаў Прыазоўя»): румейскай мова (грэка-элінскай) і уўрумскай мова (грэка-татарскай). На мясцовых грэцчаскіх мовах кажуць насельніцтва на 2 %.

== Прамысловасць ==
У горадзе маецца вялікая колькасць буйных прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку найбуйнейшае прадпрыемства Данбаса — Марыупальскія металургічны камбінат імя Ілліча, а таксама металургічны завод «Азовсталь», машынабудаўнічы завод-гігант «Азовмаш» суднарамонтны завод, прадпрыемствы хімічнай, коксохімічны, харчовай і лёгкай прамысловасці  . Найбуйнейшыя транспартныя прадпрыемствы: гандлёвы марскі порт, аэрапорт, чыгуначны вакзал, аўтавакзалы і уўнутрыгарадскі транспарт (трамвай, тралейбус, аўтобус, маршрутныя таксі).

== Адміністрацыйны падзел ==
Марыупаль падзяляецца на чатыры адміністрацыйных раёна з колькасцю насельніцтва больш за 100 000 чалавек «Жовтневі» (цэнтральны, самы вялікі па насельніцтву), «Ільічоўскі», «Арджанікідзаўскі», «Прыморскі». Акрамя таго гарадскім уладам падпарадкаваныя побач размешчаныя пасёлкі: Сартана, Стары Крым і Талакоўка.

== Упраўленне ==
(contracted; show full)

== Адукацыя ==
У Марыўпалі знаходзяцца два дзяржаўных універсітэта (Марыупальскія і Пріазовскія тэхнічны) Азоўскі марскі інстытут, каля шасцідзесяці школ, некалькі тэхнікумаў, каледжаў, ліцэяў.

== Культура ==
У горадзе маецца рускі драматычны тэатр, мноства кінатэатраў, забаўляльных цэнтраў, тры музея і выставачныя залы. Выпускаюцца дзясяткі газет, маецца 4 тэлекампаніі. Марыупаль з’яўляецца спарт
овыўным цэнтрам рэгіёну: моцная школа бокса, грэка-рымскай барацьбы, маюцца футбольныя, ватерпольные і баскетбольныя каманды, якія ўдзельнічаюць у чэмпіянатах краіны.

== Даведнік ==
Асноўныя славутасці горада: краязнаўчы і мастацкія музеі (адрас: вул Георгіеўская). Парк «Гарадскі сад» месяц-парк «Экстрым-Парк» (адрас: праспект Металургав), плавальны басейн «Няптун» (адрас: праспект Металургав) лядовы комплекс «Айсберг» (адрас: парк імя Пятроўскага), гарналыжны спуск «Аляска» (штучны) гарадскія марскія пляжы, старая воданапорная вежа (адрас: вуліца Варганова) жылыя дамы са шпілямі і будынак тэатра (адрас: Тэатральная плошча) палац культуры «Маладзёжны» (адрас: вуліца Харлампіевская) корпус Індустрыяльнага тэхнікума (адрас: вуліца Георгіеўская) стадыёны «Ільічовец», «Азовсталь» і іншыя, помнікі Уладзімір Высоцкі, Архіп Куінджы (нарадзіўся ў Марыўпалі), мітрапаліт Ігнат, Тарас Шаўчэнка і іншыя, а таксама праваслаўныя і мусульманскія храмы. Побач з горадам размешчаны запаведнікі «Каменныя магілы» і «Хамутоўскі стэп» з унікальнай мясцовай флорай і фауўнай.

Тэлефонны код горада — +380629

Тэлефон паліцыі — 102, тэлефон медыцынскай дапамогі — 103 тэлефон выратавання — 101, тэлефон гарадской адміністрацыі — 332240, грэцчаскага консульства — 345384, чыгуначнага вакзала — 334217, аўтавакзала — 331168 гасцініцы «Спартак» — 331088, гасцініцы «Еўрапейская» — 530373.

== Вонкавыя сСпасылкі ==
{{Commons|Category:Mariupol|выгляд=міні}}
* [http://www.mariupol.com.ua Афіцыйная старонка]

{{зноскі}}⏎
⏎
{{DEFAULTSORT:Марыупаль}}
{{зноскі}}⏎
[[Катэгорыя:Гарады Украіны]]

{{Link FA|uk}}
⏎
⏎
[[am:ማሪኡፖል]]
[[ar:ماريوبول]]
[[az:Mariupol]]
[[be-x-old:Марыюпаль]]
[[bg:Мариупол]]
[[ca:Mariupol]]
[[ce:Мариуполь]]
[[crh:Mariupol]]
[[cs:Mariupol]]
[[cu:Марїоуполь]]
[[cv:Мариуполь]]
[[cy:Mariupol]]
[[da:Mariupol]]
[[de:Mariupol]]
[[el:Μαριούπολη]]
[[en:Mariupol]]
[[eo:Mariupol]]
[[es:Mariupol]]
[[et:Mariupol]]
[[eu:Mariupol]]
[[fa:ماریوپول]]
[[fi:Mariupol]]
[[fr:Marioupol]]
[[ga:Mariupol]]
[[gl:Mariupol]]
[[he:מריאופול]]
[[hi:मरिउपल]]
[[hr:Mariupolj]]
[[hsb:Mariupol]]
[[hu:Mariupol]]
[[hy:Մարիուպոլ]]
[[id:Mariupol]]
[[it:Mariupol']]
[[ja:マリウポリ]]
[[ka:მარიუპოლი]]
[[kbd:Мариупол]]
[[kk:Мариуполь]]
[[kl:Mariupol]]
[[kn:ಮರಿಉಪೊಲ್]]
[[ko:마리우폴]]
[[kv:Мариуполь]]
[[ky:Мариуполь]]
[[la:Mariupolis]]
[[lt:Mariupolis]]
[[lv:Mariupole]]
[[mdf:Мариуполь]]
[[mk:Мариупол]]
[[mn:Мариуполь]]
[[mr:मरिउपोल]]
[[mrj:Мариуполь]]
[[ms:Mariupol]]
[[mt:Mariupol]]
[[nl:Marioepol]]
[[nn:Mariupol]]
[[no:Mariupol]]
[[os:Мариуполь]]
[[pl:Mariupol]]
[[pt:Mariupol]]
[[ro:Mariupol]]
[[ru:Мариуполь]]
[[rue:Маріуполь]]
[[sk:Mariupoľ]]
[[sq:Mariupol]]
[[sr:Маријупољ]]
[[sv:Mariupol]]
[[sw:Mariupol]]
[[te:మరిఉపొల్]]
[[tg:Мариуполь]]
[[th:มารีอูปัล]]
[[tk:Mariupol]]
[[tl:Mariupol]]
[[tr:Mariupol]]
[[uk:Маріуполь]]
[[ur:مروپل]]
[[vep:Mariupol']]
[[vi:Mariupol]]
[[vo:Mariupol]]
[[war:Mariupol]]
[[yi:מאריופאל]]
[[zh:马里乌波尔]]