Difference between revisions 1178716 and 1178718 on bewiki

{{Узброены канфлікт
|назва           = Арабска-ізраільскі канфлікт
|частка          =
|выява           = Arab Israeli Conflict 6.png
|подпіс да выявы = <div style="background-color:#f0f0f0; text-align:left;">
{{Легенда|#99CC33|Ліга арабскіх дзяржаў}}
{{Легенда|#99CCFF|Ізраіль}}
{{Легенда|#669933|Дзяржавы, якія ваявалі супраць Ізраілю}}
{{Легенда|#CC0000|Заходні бераг ракі Іардан і Сектар Газа}}
</div>
|дата            = [[1920]]/[[1948]] — па сённяшні дзень
|месца           = [[Блізкі Усход]]
|прычына         = 
|вынік           = Працягваецца
|тэрытарыяльныя змены = 
|супернік1       = {{Сцяг Ізраілю}} [[Ізраіль]]
|супернік2       = [[Выява:Flag of the Arab League.svg|23px]] [[Ліга арабскіх дзяржаў]]
|камандуючыя1    = 
|сілы1           = 
|сілы2           = 
}}
'''Арабска-ізраільскі канфлікт''' ({{lang-ar|الصراع العربي الإسرائيلي}}, {{lang-he|הסכסוך הישראלי-ערבי}}) — супрацьстаянне паміж шэрагам [[арабы|арабскіх]] краін, а таксама арабскімі ваенізаванымі радыкальнымі групоўкамі, якія маюць падтрымку з боку часткі карэннага арабскага насельніцтва акупаваных [[Ізраіль|Ізраілем]] палесцінскіх тэрыторыяўй, з аднаго боку, і [[сіянісцкі рух|сіянісцкім рухам]], а затым і дзяржавай Ізраіль, з другога. Нягледзячы на тое, што дзяржава Ізраіль была створана толькі ў [[1948]] годзе, фактычна гісторыя канфлікту ахоплівае каля стагоддзя, пачынаючы з канца [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], калі быў закладзены палітычны сіянісцкі рух, які паклаў пачатак барацьбе яўрэяў за стварэнне ўласнай дзяржавы.

Пасля распаду [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў выніку яейнай паразы ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] канфлікт паміж яўрэямі-сіяністамі і арабскім насельніцтвам [[Палесціна|Палесціны]] зводзіўся, галоўным чынам, да дамаганняў да тэрытарыяльнага кантролю падмандатнай Палесціны. У ходзе напаленай сітуацыі ў другой чвэрці [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] да геапалітычнага складніку дадаліся таксама рэлігійны і культурны аспекты, якія ўзмацняюць міжнацыянальную розніцу. У [[1948]] годзе суседнія арабскія краіны абвясцілі вайну створанай яўрэйскай дзяржаве(contracted; show full)Палесціну]], быў пад кантролем [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] амаль 500 гадоў. У апошнія гады сваёй імперыі [[туркі]] пачалі падтрымліваць ідэю пра турэцкую этнічную ідэнтычнасць, сцвярджаючы пра прывіліяванае становішча туркаў у межах імперыі, што прывяло ў выніку да дыскрымінацыі ў дачыненні да [[арабы|арабаў]]<ref>Fraser, T.G. «The Middle East: 1914-1979». St. Martin’s Press, New York. (1980) Pg. 2</ref>. Абяцанне вызвалення ад асманаў прымусіла шматлікіх яўрэяў і арабаў падтрымаць 
хаўруссаюзніцкія дзяржавы падчас Першай сусветнай вайны, што прывяло да з'яўлення шырокага арабскага нацыяналізму.

[[Выява:Havlagah bus during 1936-1939 Arab revolt-British Mandate of Palestine.jpg|thumb|240px|left|яўрэйскі аўтобус абсталяваны дротам, які абараняе шкло ад камянёў і гранат. Канец [[1930-я|1930-х]].]]
У [[1915]]—[[1916]] гадах, падчас Першай сусветнай вайны, брытанскі вярхоўны камісар у [[Егіпет|ЭЕгіпце]], сэр [[Генры МакМагон]], таемна перапісваўся з [[Хусейн ібн Алі|Хусейнам ібн Алі]], асманскім губернатарам [[Мекка|Меккі]] і [[Медзіна|Медзіны]]. МакМагон пераканаў Хусейна весці арабскае паўстанне супраць Асманскай імперыі, якая ў тыя часы з'яўлялася хаўруссаюзнікам [[Германія|Германіі]]. МакМахон абяцаў, што калі арабы падтрымаюць [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] ў вайне, брытанскі ўрад будзе падтрымліваць стварэнне незалежнай арабскай дзяржавы пад Хашыміцкім панаваннем у арабскіх правінцыях Асманскай імперыі, уключаючы Палесціну. Арабскае паўстанне на чале з [[Томас Эдуард Лоўрэнзс|Томасам Эдуардам Лоўрэнзсам]] і сынам Хусейна Фэейсалам паспяхова скончылася і Брытанія ўзяла пад свой кантроль большую частку арабскіх правінцый Асманскай імперыі.

У [[1917]] годзе брытанскі ўрад выдаў [[Дэкларацыя Бальфура|Дэкларацыю Бальфура]], у якой гаварылася, што ўрад добразычліва разглядае «стварэнне ў Палесціне нацыянальнай дзяржавы для яўрэйскага народа». Дэкларацыя была выпушчана ў выніку веры некаторых членаў урада, у тым ліку прэм’ер-міністра [[Дэйвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]], што яўрэйская падтрымка неабходная для перамогі ў вайне. Тым не менш, заява выклікала вялікі непакой у арабскім свеце<ref>Segev, Tom (2000): «One Palestine, Complete», pp. 48-49, Abacus, ISBN 0-349-11286-X.</ref>. Пасля вайны, тэрыторыя перайшла пад брытанскае праўленне ў якасці брытанскага мандата ў Палесціне. Вобласці, якія былі даручаны Брытаніі, уключала тэрыторыі сённяшніх [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Іарданія|Іарданіі]], [[Заходні бераг ракі Іардан]] і [[сектар Газа]].

Менавіта ў гэты момант яўрэйская іміграцыя ў Палесціну значна павялічылася. Да [[1931]] года 17% насельніцтва Палесціны былі яўрэямі, павялічыўшыся на шэсць адсоткпрацэнтаў з [[1922]] года<ref>Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan. «Origins and Development of the Arab-Israeli Conflict». Greenwood Press: West Port, Connecticut. (1998). Pg. 47</ref>. яўрэйская іміграцыя павялічылася неўзабаве пасля прыходу да ўлады [[нацысты|нацыстаў]] у [[Трэці Рэйх|Германіі]], у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва ў Палесціне павялічылася ў два разы<ref>Smith, Charles D. «Palestine and the Arab Israeli Conflict: A History With Documents». Bedford/St. Martin’s: Boston. (2004). Pg. 129</ref>. Палесцінскыя арабы палічылі гэта хуткі прыток яўрэйскіх імігрантаў як пагрозу сваёй радзіме і сваёй ідэнтычнасці як народа. Больш за тое, яўрэйская палітыка была накіравана на выкуп зямлі і забарону занятасці арабаў на аб’ектах прамысловасці і фермах, якія належалі яўрэям, што вельмі абурыла палесцінскую арабскую абшчыну<ref>Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan. «Origins and Development of the Arab-Israeli Conflict». Greenwood Press: West Port, Connecticut. (1998). Pg.47,51</ref>. Дэманстрацыі з пратэстамі да існай сітуацыі былі праведзены яшчэ ў [[1920]] годзе. Пратэстуючыя выступалі супраць таго, што для яўрэйскіх імігрантаў былі ўстаноўлены прэфэрэнцыі брытанскім мандатам. Гэтае абурэнне прывяло да выбухаў гвалту. У сакавіку [[1920]] годуа першы гвалтоўны інцыдэнт адбыўся ў [[Тэль-Хай]], і ў тым жа годзе пачаліся беспарадкі ў [[Іерусалім]]е. У [[1922]] годзе [[Уінстан Чэрчыль]] у сваёй «[[Белая кніга Чэрчыля 1922 года|Белай кнізе]]» паспрабаваў супакоіць арабскае насельніцтва, адмаўляючы, што стварэнне яўрэйскай дзяржавы было намерам Дэкларацыі Бальфура. У [[1929]] годзе пасля дэманстрацыі палітычнай партыі [[Бейтар]], якая была узначоалена [[Уладзімір Жабацінскі|Уладзімеірім Жабацінскім]] ў [[Сцяна Плачу|Сцяны Плачу]], у Іерусаліме пачаліся масавыя беспарадкі, якія пашырыліся на ўсю Палесціну. У выніку 67 яўрэяў былі забіты ў горадзе [[Хеўрон]], што стала вядома як [[Гвалт у Хеўроне 1929 года|Гвалт у Хеўроне]]. На працягу тыдня гвалтаў, па меншай меры 116 арабаў і 133 яўрэяў<ref>San Francisco Chronicle, Aug. 9, 2005, «A Time of Change; Israelis, Palestinians and the Disengagement»</ref> былі забітыя і 339 параненыя<ref>NA 59/8/353/84/867n, 404 Wailing Wall(contracted; show full)
У адказ на арабскі ціск<ref>[http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-53356391/struggle-against-jewish-immigration.html «The Struggle against Jewish Immigration to Palestine»]. Middle Eastern Studies. July 1, 1998.</ref>, Брытанскія ўлады значна скарацілі лік яўрэйскіх імігрантаў у Палесціну. Гэтыя абмежаванні засталіся ў сіле да заканчэння тэрміну дзеяння мандата, у перыяд, які супаў з уцёкамі яўрэяў з [[Еўропа|Еўропы]] ад нацыстаў. Як след
зства, большасць яўрэйскіх перасяленцаў прыязджалі ў Палесціну незаконна, што прывяло да далейшага павілічэння напружанасці ў рэгіёне. Пасля некалькіх няўдалых спроб вырашыць праблему дыпламатычным шляхам, брытанскія ўлады звярнуліся да створанай [[Арганізацыя Аб’'яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’'яднаных Нацый]] за дапамогай. [[15 мая]] [[1947]] года ААН прызначыў камітэт, які складаўся з прадстаўнікоў адзінаццаці дзяржаў. Для таго, каб камітэт меў больш нэўейтральную пазіцыю, ні адна з вялікіх дзяржаў у ім прадстаўлена не была<ref>Smith, Charles D. «Palestine and the Arab Israeli Conflict: A History With Documents». Bedford/St. Martin’s: Boston. (2004). Pg. 186</ref>. Пасля пяці тыдняў даследаванняў сітуацыі ў Палесціне, камісія рэкамендавала стварыць дзяржавы для яўрэяў і арабаў у Палесціне. Гэтае рашэнне пра стварэнне «дзвюх дзяржаў» было прынята [[План ААН па падзелу Палесціны|181-й рэзалюцыяй]] [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]] у лістападзе [[1947]] годуа 33 галасамі «за» і 13 «супраць», пры гэтым 10 членаў устрымаліся. Арабскія дзяржавы, якія складалі [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігу арабскіх дзяржаў]], прагаласавалі супраць. У той жа час, у Палесціне арабы і яўрэі пачалі адктырую барацьбу за кантроль пад стратэгічнымі пазіцыямі ў рэгіёне. Паводле дадзеных гвалты назіраліся з абедзвюх бакоў<ref>Fraser, T.G. «The Middle East: 1914-1979». St. Martin’s Press, New York. (1980). Pg. 41</ref>.

За некалькі месяцаў да заканчэння тэрміну дзеяння мандата ізраільская арганізацыя самаабароны [[Хагана]] распачала шэраг наступаў, у выніку якіх яны атрымалі кантроль над усёй тэрыторыяй, якая прызначалася ААН для яўрэйскай дзяржавы. Але разам з тым значна павялічыўся лік уцекачоў з захопленых гарадоў, як то [[Тверыя]], [[Хайфа]], [[Цфат]], [[Бэйт-Шыан]] і [[Яфа]]. У пачатку [[1948]] годуа Вялікабрытанія абвясціла пра свой цвёрды намер спыніць дзеянне свайго мандата ў Палесціне [[14 мая]]<ref>Stefan Brooks (2008). «Palestine, British Mandate for». In Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict. 3. Santa Barbara, California: ABC- CLIO. pp. 770. ISBN 978-1-85109-842-2.</ref>. У адказ на гэта [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Гары Трумэн]] выступіў з заявай [[25 сакавіка]] і прапанаваў узяць апеку над тэрыторыяй ААН, заявіўшы, што вырашыць сітуацыю мірным шл(contracted; show full)кінулі свае паселішчы і сталіся ўцекачамі, у прыватнасці, з-за абяцання ад арабскіх лідараў, што яны змогуць вярнуцца, калі вайна ўжо пераможана. Многія палесцінцы беглі з раёнаў бо былі напалоханы гвалтамі, якія праводзіліся ізраільскімі ваенізаванымі атрадамі, як то [[Іргун]] і [[Лехі]], у дачыненні да цывільнага арабскага насельніцтва. Вайна скончылася складаннем мірнай дамовы ў [[1949]] годзе паміж Ізраілем і кожным з яго арабскім суседам.

=== Перыяд з 1948 па 1967 гады ===
Да прыняцця Арганізацыяй Аб
’'яднаных Нацый рэзалюцыі нумар 181 у лістападзе [[1947]] годуа і абвяшчэння дзяржавы Ізраіль у траўнмаі [[1948]] году, у шэрагу арабскіх краін былі прыняты дыскрымінацыйныя меры ў дачыненні да мясцовага яўрэйскага насельніцтва. Статус яўрэйскіх грамадзянаў у арабскіх дзяржавах рэзка пагоршыўся з цягам арабска-ізраільскага канфлікту 1948 года. Асноўныя антыяўрэйскія беспарадкі ўспыхнулі ўва ўсім арабскім свеце ў снежні [[1947]] годуа, яўрэйскія абшчыны асабліва моцна пацярпелі ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Адэн]]е, дзе было зафіксавана сотні забітых і параненых. Да сярэдзіны [[1948]] году, амаль усе яўрэйскія абшчыны ў арабскіх краінах пацярпелі ад нападаў і іхны стан рэзка пагоршыўся. яўрэі ў адпаведнасці з [[іслам]]скімі рэжымамі былі адарваныя ад свайго даўняга жыхарства альбо сталі палітычнымі закладнікамі арабска-ізраільскага канфлікту. У выніку, вялікая колькасць яўрэяў беглі альбо былі вымушаныя эміграваць з арабскіх краін і некаторых мусульманскіх краін. Антыяўрэйскі гвалт і пераслед стаў ініцыятарам першай хвалі зыходу і многіх наступных. У [[Лібвія|Лібвіі]] яўрэі былі пазбаўленыя грамадзянства, а таксама ў [[Ірак]]у, дзе іхняя маёмасць была канфіскавана<ref>Aharoni, Ada (Volume 15, Number 1/March 2003). [http://taylorandfrancis.metapress.com/content/w91udxrhc7cf5a86 «The Forced Migration of Jews from Arab Countries»]. Routledge, part of the Taylor & Francis Group.</ref>. Егіпет выгнаў вялікую частку сваёй яўрэйскай абшчыны ў [[1956]] годзе, у той час як [[Алжыр]] пазбавіў сваіх яўрэяў грамадзянства толькі пасля здабыцця незалежнасці ў [[1962]] годзе. Большасць з іх бегла ў сувязі з пагаршэннем палітычнага становішча, аднак некаторыя эмігравалі па ідэалагічных чынніках<ref>[http://repec.iza.org/RePEc/Discussionpaper/dp89.pdf «Aliyeh to Israel: Immigration under Conditions of Adversity»] - Shoshana Neumann, Bar-Ilan University, page 10.</ref>.

Звыш за 700 тысячаў яўрэяў эмігравала ў Ізраіль паміж [[1948]] і [[1952]] гадамі і прыкладна 285 тысячаў з іх прыехалі з арабскіх краін<ref>[http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Jewish+History/Zionist+History/Zionist+Aliyot/1940s.htm «Jewish History. 1940s»]. Jewish Agency for Israel.</ref>. Да канца [[1960-я|1960-х]] гадоў, звыш за 850 тысячаў яўрэяў пакінулі родныя мясціны прыкладна з дзесяці арабскіх краін. Сёння, менш за 7 тысячаў яўрэяў застаюцца ў гэтых краінах на сталым жыхарстве. Індывідуальная і камунальная маёмасць была канфіскавана без кампэенсацыі<ref>Irwin Cotler: [http://spme.net/cgi-bin/articles.cgi?ID=3471 «Jewish refugees from Arab countries: The case for rights and redress»]</ref><ref>[http://www.meforum.org/article/263 «Why Jews Fled the Arab Countries»]. Ya'akov Meron. Middle East Quarterly, September 1995</ref><ref>[http://www.jimena.org/faq/faq.htm#3 «Jews in Grave Danger in All Moslem Lands»]. The New York Times, May 16, 1948</ref>. У цяперашні час гэтыя яўрэі-імігратны і іхныя нашчадкаў, скл(contracted; show full)ў кампанію [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] і зачыніў канал для ізраільскіх суднаў<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm «1956: Egypt Seizes Suez Canal»]. British Broadcasting Service.</ref>. Ізраіль адказаў [[29 кастрычніка]] [[1956]] года, уварваўшыся на [[Сінайскі паўвостраў]] пры брытанскай і французскай падтрымцы. Падчас крызы Суэцкага канала, Ізраіль захапіў сектар Газы і Сінайскі паўвостраў, але з-за ціску з боку [[ЗША]] і Арганізацыі Аб
’'яднаных Нацый быў вымушаны спыніць далейшы наступ<ref>[http://www.mideastweb.org/ga997.htm «UN GA Resolution 997»]. Mideast Web.</ref>. Ізраіль пагадзіўся вывесці войскі з тэрыторыі Егіпта, які пагадзіўся свабоду суднаходства ў рэгіёне і дэмілітарызацыі Сіная, дзеля кантралю за якой ААН разгарнула спецыяльную камісію<ref>[http://www.webcitation.org/5kwKackbs «Israel - MSN Encarta»].</ref>. Аднак камісія працавала толькі з боку Егіпецкай мяжы у той час, калі Ізраіль адмовіўся дазволіц(contracted; show full)* [http://www.cnn.com/SPECIALS/2003/mideast/ Mideast: Land of Conflict]. CNN.com

{{Стаб|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Арабска-ізраільскі канфлікт]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Ізраілю]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Палесціны]]
[[Катэгорыя:Вікіп
эедыя:Істотныя артыкулы]]

{{Link FA|hr}}
[[ar:الصراع العربي الإسرائيلي]]
[[bg:Арабско-израелски конфликт]]
[[bs:Bliskoistočni sukob]]
[[ca:Conflicte araboisraelià]]
[[de:Nahostkonflikt]]
[[en:Arab–Israeli conflict]]
[[eo:Araba-israela konflikto]]
[[es:Conflicto árabe-israelí]]
[[et:Araabia-Iisraeli konflikt]]
[[fa:نزاع عرب‌ها و اسرائیل]]
[[fi:Arabien–Israelin konflikti]]
[[fr:Conflit israélo-arabe]]
[[gl:Conflito árabe-israelí]]
[[he:הסכסוך הישראלי-ערבי]]
[[hr:Bliskoistočni sukob]]
[[hu:Arab–izraeli konfliktus]]
[[hy:Արաբա-իսրայելական հակամարտություն]]
[[id:Konflik Arab-Israel]]
[[it:Conflitti arabo-israeliani]]
[[ja:中東戦争]]
[[jv:Konflik Arab-Israel]]
[[ko:중동 전쟁]]
[[mk:Арапско-израелските конфликти]]
[[ml:അറബ് - ഇസ്രയേൽ സംഘർഷം]]
[[ms:Konflik Arab-Israel]]
[[nl:Arabisch-Israëlisch conflict]]
[[no:Midtøsten-konflikten]]
[[pl:Konflikt izraelsko-arabski]]
[[pt:Conflito árabe-israelense]]
[[ru:Арабо-израильский конфликт]]
[[sh:Bliskoistočni sukob]]
[[sk:Arabsko-izraelský konflikt]]
[[sl:Arabsko-izraelski konflikt]]
[[sr:Израелско-арапски сукоб]]
[[sv:Mellanösternkonflikten]]
[[tr:Arap-İsrail savaşları]]
[[uk:Арабо-ізраїльський конфлікт]]
[[uz:Arab-Isroil ziddiyati]]
[[vi:Xung đột Ả Rập-Israel]]
[[zh:中东战争]]