Revision 1377794 of "Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны" on bewiki

{{выдаліць}}
{{арфаграфія}}
{{Аб'яднаць|Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944}}
{{Няма аўтарытэтных крыніц}}
'''Саве́цкі партыза́нскі рух у Белару́сі''' — [[партызанскі рух]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] супраць нямецкіх акупантаў і іх саюзнікаў на тэрыторыі [[БССР]] у 1941—1944 гадах. Асноўнымі арганізатарамі партызанскага руху з'яўляліся супрацоўнікі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] з аднаго боку і [[камуністы]], беспартыйныя актывісты, былыя салдаты і камандзіры [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з другога боку.

Партызанскі рух на тэрыторыі Беларусі меў агульнанародны характар. Да канца 1941 года ў радах партызан ваявалі 12 000 чалавек у 230 атрадах<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=109}}</ref>. Колькасць беларускіх народных мсціўцаў да канца вайны перавышала 374 тыс. чалавек. Яны былі аб'яднаны ў 1255 атрадаў, з якіх 997 уваходзілі ў склад 213 брыгад і палкоў, а 258 атрадаў дзейнічалі самастойна<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=114}}</ref>.

Пашырэнню і ўмацаванню партызанскага руху ў Беларусі спрыяла вялікая колькасць лясоў, рэк, азёр і балот. Гэтыя геаграфічныя фактары абцяжарвалі эфектыўнае правядзенне немцамі карных мер супраць партызан.

Адной з першачарговых задач беларускіх партызан было перашкода падвозу нямецкіх падмацаванняў да фронту. Па тэрыторыі Беларусі праходзілі наступныя чыгуначныя магістралі: Беласток-Вільнюс-Пскоў, Седлец-Ваўкавыск-Невель, Брэст-Мінск-Смаленск, Брэст-Пінск-Гомель, Брэст-Ковель, Невель-Орша-Гомель і Вільнюс-Мінск-Гомель, агульнай працягласцю 5700 кіламетраў<ref>{{кніга|аўтар=Брюханаў|загаловак=У штабе партызанскага руху|старонкі=50}}</ref>. За гады барацьбы беларускімі партызанамі было падарвана больш за 300 тыс. рэек і пушчана пад адхон 11 128 нямецкіх эшалонаў з жывой сілай і баявой тэхнікай<ref>{{кніга|аўтар=Брюханаў|загаловак=У штабе партызанскага руху|старонкі=251}}</ref>.

У развіцці беларускага партызанскага руху можна ўмоўна вылучыць некалькі этапаў:

* ''Першы этап'' '''(чэрвень 1941 - лістапад 1942 г.)''' — ''пачатковы перыяд арганізацыі і развіцця партызанскага руху''
* ''Другі этап'' '''(лістапад 1942 г. - снежань 1943 г.)''' — ''перыяд масавага развіцця партызанскага руху''
* ''Трэці этап'' '''(снежань 1943 - ліпень 1944)''' — ''заключны перыяд партызанскага руху''

== Перадумовы ==
На захопленай [[Трэці Рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 млн чалавек, а таксама 900 тыс. савецкіх ваеннапалонных<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=96}}</ref>. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка генацыду, рабавання і гвалту. Усё гэта адбывалася па нямецкаму плане «Ост».

Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва. Было абвешчана надзвычайнае становішча. Усё насельніцтва, якое пражывае на акупаванай тэрыторыі, падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, а таксама правядзенне мітынгаў і сходаў. Уводзіўся прапускны рэжым і дзейнічаў каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны немцы праводзілі масавыя чысткі: забівалі камуністаў, камсамольцаў, актывістаў савецкай улады, прадстаўнікоў інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя.

Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы - айнзацгруппы, якія дзяліліся на спецыяльныя і аператыўныя<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=97}}</ref>.

На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных лагераў смерці, іх філіялаў і аддзяленняў<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=98}}</ref>. Самым буйным з'яўляўся Трасцянецкі лагер смерці, у якім за гады вайны было знішчана 206,5 тыс. чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=99}}</ref>.

У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў - гета. Усяго ў Беларусі было створана, па розных дадзеных, ад 111 да больш чым 200, а па дадзеных доктара гістарычных навук Эмануіла Іофе - 299 гета ў 277 населеных пунктах на даваеннай тэрыторыі БССР, з якіх на сучаснай тэрыторыі Беларусі - 238 гета ў 216 населеных пунктах. Найбольш буйныя гета меліся ў Мінску, Гродне, Бабруйску, Баранавічах, Брэсце, Пінску, Слоніме, Гомелі. яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «канчатковага рашэння яўрэйскага пытання».

У мэтах барацьбы з анцігерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся карныя экспедыцыі (антыпартызанскія аперацыі). Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 карных экспедыцый. Першая з іх - «Прыпяцкія балоты» - адбылася ў ліпені - жніўні 1941 на тэрыторыі Брэсцкай, Мінскай, Пінскай і Палескай абласцей. За час аперацыі нямецкімі карнымі атрадамі было расстраляна 13788 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=100}}</ref>. За ўвесь час нямецкай акупацыі было знішчана 628 населеных пунктаў разам з жыхарамі, 5295 населеных пунктаў знішчаныя з часткай жыхароў<ref name="ReferenceA">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=101}}</ref>.

Найбольш буйнымі карнымі аперацыямі з'яўляліся «Арол», «Трыкутнік», «Чароўная флейта», «Котбус», «Герман». У справаздачы аб выніках экспедыцыі «Герман» (ліпень - жнівень 1943), праведзенай на тэрыторыі Валожынскага, Івянецкага, Любчанскага, Навагрудскага і Юрацішкаўскі раёнаў, К. фолн Готтберг паведамляў у Берлін, што забіта 4280 чалавек, ўзята ў палон 20944 чалавек, у тым ліку 4180 дзяцей. Нямецкімі салдатамі было рэквізавана 3145 курэй, 6776 кароў, 499 цялят, 9571 авечак, 1517 свіней і звыш 100 сельскагаспадарчых машын<ref name="ReferenceA"/>.

Нямецкія акупацыйныя ўлады часта выкарыстоўвалі дзяцей у якасці донараў крыві. Мясцовае насельніцтва прыцягвалася да расчыстцы замініраваных участкаў, было жывым шчытом у баявых аперацыях супраць партызан і войскаў Чырвонай Арміі. Нямецкай адміністрацыяй ужывалася дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы ў Германію, Аўстрыю, Францыю, Чэхію. Такіх «добраахвотных» работнікаў называлі остарбайтары. З Беларусі было вывезена каля 400 тыс. чалавек. 186 тыс. беларусаў загінула на працах<ref name="ReferenceB">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=102}}</ref>.

Усе эканамічныя і прыродныя рэсурсы захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Уводзілася абавязковая працоўная павіннасць. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе (уключаючы Беларусь) можна меркаваць па патрабаванням рейхсмаршала Г. Герынга да рейхскомісараў у жніўні 1942<ref name="ReferenceB"/>.

{{пачатак цытаты}}Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.{{канец цытаты}}

Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя плацяжы: 3-4 ц збожжа з гектара, 350 л малака з кожнай каровы, 100 кг свініны з аднаго двара, 35 яек ад кожнай курыцы, 6 кг птушкі з двара, 1,5 кг воўны з кожнай авечкі і ў сярэднім 100 рублёў на чалавека<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=103}}</ref>.

Усе гэтыя мерапрыемствы, якія праводзяцца нямецкай адміністрацыяй на тэрыторыі Беларусі, спрыялі ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны беларусы пачалі аказваць супраціўленне нямецкім акупацыйным уладам. Пасля ўвядзення розных абмежаванняў і падаткаў незадаволенасць сярод мірнага насельніцтва нарастала ў геаметрычнай прагрэсіі, што дазволіла паспяхова арганізаваць партызанскі рух на Беларусі.

== Партызанскі рух ==
[[29 чэрвеня]] [[1941]] г. Савет Народных Камісараў СССР і ЦК УКП(б)выдалі дырэктыву, у якой заклікалі партыйныя арганізацыі распачаць падпольную і партызанскую барацьбу ў раёнах, пакінутых ЧЫрвонай арміяй пры адступленні<ref>Гісторыя Беларускай ССР. Т. 4. - Мн., 1975. - С. 161.</ref>. [[3 ліпеня]] [[1941]] г. [[І. Сталін]] паўтарыў гэіае заданне па радыё. Было загадана ўзрываць масты і дарогі, псаваць тэлеграфную і тэлефоную сувязь, паліць лясы, склады і абозы, на кожным кроку праследаваць і нішчыць ворага і яго памагатых, зрываць любыя іхныя мерапрыемствы<ref>Сталин, И. О Великой Отечественной войне Советского Союз. - М., 1947. - С. 15.</ref>.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар= Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа (у кантэксце Другой сусветнай вайны)|адказны=Пад рад. А. А. Кавалені, Н. С. Сташкевіча, пер. с бел. мовы А. В. Скарахода |месца=Мн. |выдавецтва=Изд. цэнтр БГУ |год=2004|страніц=231 |isbn=985-476-239-4 |тыраж=107600}}

[[Катэгорыя:Партызанскія рухі Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]]

[[ru:Партизанское движение в Белоруссии во время Великой Отечественной войны]]
[[uk:Партизанський рух у Білорусі часів Другої світової війни]]