Difference between revisions 410057 and 410058 on ckbwiki

< previous diff
بواری موگناتیسی زەوی
بواری موگناتیسی زەوی پارێزگاری لە ژیان دەکات لەسەر زەوی و دەیپارێزێت لە تیشکدانەوەی زیانبەخش و کەش و ھەواکەشمان ڕێک دەخات. کەواتە بیرکردنەوە لەوەی کە دۆخی ئەم بوارە شلۆق ببێت یان بە تەواوی لێکھەڵبوەشێت و لەناوبچێت بە دڵنیایەوە تووشی گومان و دڵەڕواکێمان دەکات، ئایا ئەمە ڕاستە؟ لە ڕاستیدا دەکرێت ئەم پرسیارە بە بەڵێش و بە نەخێریش وەڵام بدرێتەوە.



'''ماگنێتۆسفیر Magnetosphere'''
ماگنێتۆسفیر لە دەرئەنجامی ئەو تەزووە کارەباییانەی کە لە قوڵایی زەویدا بەھۆی کارە دایانمیکیەکانە دروست دەبن پەیدا دەبێت. ماگنێتۆسفیر ھێزێکی شلەیە کە بەردەوام لە بڕ و ئاڕاستەدا دەگۆڕێت.
چەقی زەوی
دڵی ھەرە ناوەوەی ھەسارەکەمان ناوجەرگەیەکی ڕەقە کە بەزۆری لە ئاسن پێکھاتووە و نزیکەی ھێندەی قەبارەی مانگ دەبێت. ھەروەھا زۆر گەرمیشە، گەرمیەکەی نزیکەی 5000 بۆ 7200 پلەی سەدی یە، کە یەکسانە بە پلەی گەرمای ڕووی سەرەوەی خۆر. لەگەڵ ئەم ھەموو گەرمیەشدا ناوجەرگەکە ھەر بە ڕەقی دەمێنێتەوە و ناتوێتەوە، ئەمەش بەھۆی ئەوەوەیە کە بەرئەنجامی ھێزی ھەموو شتەکانی سەرەوەی ناوجەرگەکە بەھۆی ھێزی کێشکردنەوە بەرەو ناوجەرگەکە ڕادەکێشرێن.
لە دەوری ئەم ناوجەرگە ڕەقە چینێکی دووەمی ھەیە کە لە بنچینەدا لە داڕشتەیەکی ئاسنی نیکلاوی دروستبووە. گەرمی ئەم چینە نزیکەی 4000 بۆ 5000 پلەی سەدی یە، بەڵام پەستان لەسەری کەمێک کەمترە ئەم ناوجەرگە دەرەکی یە لە دۆخی شلەدایە.
بەدەوری ناوجەرگەی دەرەکیدا چینێکی گەرمی شاخی چڕوپڕ ھەیە کە پێی دەوترێت مانتڵ Mantle و لە 870 پلەی سەدی (کە تیایدا بە بەرگی دەرەوەی زەوی Crust دەگات) بۆ 2200 پلەی سەدی (کە تیایدا بە ناوجەرگەی دەرەکی دەگات) وەکو قیر لە ژێر کێشی قورسدا پان دەبێتەوە. ئەم چینە لەچاو چینە چڕتر و قوڵترەکانی تەنیشتیدا ساردتر و فێنکترە.
 
[[پەڕگە:چینەکانی زەوی.jpg|thumb|چینەکانی زەوی]]

'''تەزووە کارەباییەکان'''
جیاوازی پلەی گەرمی نێوان ناوجەرگەی ناوەکی و مانتڵ وا لە زەوی دەکات کە ببێتە موگناتیسێکی زەبەلاح. بۆئەوەی بە ھەماھەنگی لەگەڵ خولانەوەی زەویدا ئەو جووڵە گەرماییانە پەیداببن کە بوارە موگناتیسیەکەی زەوی لێوە دروست دەبێت پێویست بەوە دەکات کە جیاوازیەکی پلەی گەرما بە بڕی 1500 پلەی سەدی لە نێوان ناوجەرگەی ناوەکی و مانتڵدا ھەبێت.
ئەم جوڵە گەرماییانەی شلەی جوڵاو (مانتڵ) تەزووی کارەبایی پەیدا دەکات و ئەم تەزووانەش ماگنیتۆسفیر دروست دەکەن:
(contracted; show full)
چەندین گۆڕانی ئاووھەوای کتوپڕ لە دوایین چاخی بەستەڵەکدا لە ھەمان ئەو کاتەدا ڕوویانداوە کە گەورەترین تەقینەوەی بورکانی لە نیوەی باکووری گۆی زەوی لە 100 000 ساڵی ڕابردوودا لە نزیک شاری ناپۆلی لە ئیتالیا و لەکاتی پێچەوانەبوونەوە کورتخایەن و خێراکانی جەمسەرەکانی بواری موگناتیسی زەوی ڕوویانداوە.
شێری بکە
{{Link FA|he}}
{{Link FA|nl}}
{{Link GA|de}}
{{Link GA|en}}