Difference between revisions 205128 and 213737 on diqwiki

{{Nuskari
| ResımName =  Jean-Paul Sartre FP.JPG
| Name⏎
| Resım =  Jean-Paul Sartre FP.JPG
| Dewlete = {{Desmala  |Fransa}} [[Fransa]]
| Biyayış =  {{B|1905|6|21}}<br>  [[Paris]]
| Merdış =  {{M|1980|4|15}}
| Felsefe =
| Wezifa =  [[Nuskar]]⏎
| Bınnoti, [[Şaır]]
| Xelati =
| İmza =
}}  
'''Jean-Paul Sartre''', ser 1905 dı, [[Fransa]] dı ameyo [[dınya]] u ser 1980 dı zi şiyo héqeyda xü ser. Ser 1965 da Sartre [[Xelatê Nobeli]] gıroto.

== Sartre u Estbiyayenı (Existentialism) ==
Sartre, ser 1905 dı, [[Fransa]] dı ameyo dınya u ser 1980 dı zi şiyo héqeyda xo ser. Çı wext Sartre beno hirê sere piyê cı şıno réhmet. Dıma merdenda piyê Sartre maya cı newedera zewêcêna. Pilıxê Sartre, Sartre kêy xü dı nêwazeno u xalê Sartre kêy xalê xü dı gırd beno. Xalê Sartre profesorê [[zıwan|zıwandê]] [[Almanki]] biyo. Xalê cı Sartre rıseno qolej. Mektebo kı Sartre [[Paris]] dı şıno, qolêjê do bol qaliteli u [[mekteb|mektebê]] do zaf mühim biyo. No Qolêj zeydê mektebê [[Britanya Gırde|İngilizan]] [[Oxford]] biyo u tenya qeçekê [[brokrat]] u qandê qeçekê dewlemendan biyo. Sartre mektebê xü bı dereceda jewemina qedeyneno. Eger merdım wazeno héyatê Sartre bızano gerek merdım kıtabıciyê "Word" (Qıse, Vate) bıwano.

[[kıtabi|Kıtabê]] cı "La Nausée" (Qıcıx) 1938 dı [[Paris]] dı Éditinos Gallîmard dı neşır biyo. Kıtabê cı yê kı cı kerdo gırd u [[felsefe|filosofê]] [[Estbiyayenı]] (existentialism) noyo; "L’être et le Néant 1943" (Estbiyayenı u nêbiyayenı) o.

1964 dı [[Xelatê Nobeli|Müjganeya Nobeli]] danê cı. Labırê o neşıno [[İsveç|Swêd]] (İsveç) u [[Xelatê Nobeli|Müjganeya Nobeli]] nêgino. Semedê nêgırotenda müjaganeyda Nobeli zi wuna vano; "[[Xelatê Nobeli|Müjganeya Nobeli]] zeydê kaydê qeçekano u na müjganey nuştoxi pêra abırneno. Yanim [[nuştoxi]] rındi u nuştoxi nerındi/xırabi" Fıkrê J.P.Sartre noyo; "Héme [[nuştoxi]] tenya çiyê ser nênuşnenê u merdım nêşeno héme nuştoxan u nuştoxi bıyaro pêhetö ayni ju cıxızer/xeti ser."

Nuştox J.P.Sartre wextê xu dı [[siyaset|politik]] nêbiyo, lejê cihanê dıdını dı ey rışenê éskerey/lejkarey o no wuca dı beno metrolog. Rojê lejkarê/éskerê [[Hitler]]i xü erzenê éskeranê [[Fransa|Fransızan]] ser u wuca dı J.P.Sartre esir kewno. İntrese/ilgiyê cı bı [[siyaset|politika/siyaset]] qampê esiran dı beno u çı wext [[Hitler]] lej cihanê dıdını vıni keno tepya, J.P.Sartre werzeno peydı şıno [[Fransa]] u beno ézayê [[Partiyê Komünistê Fransa]]. J.P.Sartre parti dı bol aktiv beno u bol gürwezi gêno xü ser u kewno barê gıranan bın. Éyni wext dı zi bol bol nusneno u o demı zi kıtabê xü yê "[[Estbiyayenı]] u [[Marksizım]]" nuşneno. J.P.Sartre komünist o u fıkrê [[Marksizımi]] paweno. Semed fıkrandê J.P.Sartre êy parti ra erzenê/ixrac kenê. Semedê eştenda cı zi vanê J.P.Sartre zaf radiqal o. Yanim embazê cıyê parti wuni vanê. Embazê cı vanê kı "Fıkrê J.P.Sartre vırayayo". Hélbiki J.P.Sartre [[fıkri|fıkrê]] xü re qet taviz nêdayo u [[fıkri|fıkrê]] xü yê [[Marksizım]] her tım pawuto u êy rê wahêr vıcyayo u vato; "Ez ideoloji (fıkrê siyaysi) yê xü yê [[Marksizım]] ra taviz nêdana u xü nêvırnena". Nuşteyê J.P.Sartre her çendı [[Estbiyayenı]] seroyo zi o her hal u kar dı [[felsefe|felsefeyê]] [[Marksizımi]] pawuto u o [[ideolociy|ideoloji]] kar ardo. Tenya gıraneya xü dayo [[psikoloji]] (ilmê nefsi), [[sosyoloji]] (ilmê şarı), mantıq u [[felsefe]]y serı. [[Kıtabê|kıtabi]] kı nuşnayo ina zi ekolê (rayada newe) akerdo. La merdım şeno vaco kı ekolê "[[Estbiyayenı]] yanim existentialism".

Embaza J.P.Sartre, [[Simon de Beauvoir]] biya. Simon u J.P.Sartre qolej piya éyni wext dı wendê u piya zi mektebi qedêynayê. Cüwyayışê/héyatê J.P.Sartre dı rolê Simone zaf gırdo u Simone cayê do hera u gırd gêna. Simone nuşten dı, niqaş (münaqaşe) dı zaf yaremeteyda J.P.Sartre kena. Merdım şeno vaco kı, hıma hıma qıritikê héme [[kıtabi|kıtabandê]] cı Simone kerdê. [[Yewina Ewropa|Ewropa]] dı ézayê héreketê serbest kerdenda cınyan (héreketê pawutenda héqê cınyan) kıtabandê Simone de Beauvoir ze [[İncile|İncilı]] u zeydê Qüréniya wanenê. [[Simon de Beauvoir]] qandê héqê cınyan ([[feminizım]]) bol nuşnayo u rolê do zaf gırd gıroto xü doşi. Héyatê xü yê şexsi dı Sımone de Beauvoir cınêkêda biseksüel/bisexuel biya. Simone héyatê xü yê şexsi dı zaf serbest biya.

== Estbiyaynı ==
J.P.Sartre vano; "İnsani/merdımi miyanê ju kaosê dı cüwenê u insani tenya çiyê zanê o zi merdenda insanan o." La çiyêdo raşt esto kı o zi sebo-senêbo çı wext, wextê insani ame merdım mıreno u tenya o raşto. Her çıçi bıbo u nêbo rojê merdım mıreno u raşteya héyati zi noyo. J.P.Sartre vano; "Héyat dı raşt u çewt çınyo. Merdım nêşeno vaco no çi çewto u no çi raşto. Beno kı çiyêkı qandê mı raşto u qandê jewna çewto, yan zi çiyê kı mırê çewto jewnarê raşto." Qandê [[teori]]yê xü J.P.Sartre nımuneyê dano u vano; "Bıfıkriyê botê/gemiyê/kelek esto u şıma zi qaptanê nêy botiyê. Na botı kompas, [[xarita]], tayfa u gürweyoxi çınyê u şıma tenya bı seredê xü yê u mezgdê ma zi héndı zelal nêbiya u héme çi fınê dı yeno vırnayış u ma gemiyê xü dı tenya bı seredê xü mecburê bıbê qaptanê boti u ma mecburê botê xü bıramê u raya cı raşt kerê. No halı dı merdım nêşeno boti verado u bıremo. Mesuliyetê merdımi esto u wuca dı mesuliyetê merdımi dı (2) qato. No yeno no méne (mana), o çiyê kı ez kena u vırazena mesuleê êy çi zi tenya ez a. Ez wazena nêy çiy bımısna insanan kı inasani zeydê mına bıkerê. Nımune; Çı wext ez merdımê kışena u no yeno no méne; çiyê kı ez kena, bı êya ez wazena insanan rê bımısna ka çiyê kı mı kerd raşto u şıma zi zeydê mına bıkerê."

Merdımi/insani cıwiyayışê/'heyatê xü dı tenyayê. No yeno no méne, héme merdımi gerek bı xü qerer bigirê ka êyê çıçi wazenê u nêwazenê. No zi xü dı poşmaney ano u na poşmaney zi poşmaneya ma yo u gerek ma bı êy poşmaneya xü ya bıcüwê.

Şı wext botı rota vırneno u kewno raya çewtı, êy kı xü bınê boti/keleki dı nımnenê qederê xü qebul kenê u êy zi benê zeydê çiya. J.P.Sartre vano; "İnsani kı héme çirê vanê e- beno u zeydê şımayo vano u kar nêkeno, o merdım tenya leymınêya héyatiyo, barê şariyo." J.P.Sartre [[kıtabi|kıtabê]] xü yê "Qıcıx" (La Nausée) zi qandê coy nuşnayo. J.P.Sartre vano; "Çiyê kı ma kenê u mesulê êy çi zi ma yê u ma nêşenê jewna bıxapeynê u vacê sucdarê nêy çi jewnayo."

== Qarekterê İnsanan ==
1. İhtiyacê [[biyolociye|biyolojik]] (rakewtenı, nan werdenı u ihtiyacê cinsi/sex)

2. Serbesteyda insanan

a) Ma tameşeyê xü kenê u vinenê kı ma 'heyati ra leteyênê.

b) Analoji (ver piya ardenı) tiya dı J.P.Sartre wuni vano; "[[Estbiyayenı]] dı méneyê ez, zeydê çi qebul nêbeno. Merdım nêşeno çiy u insan bıdo pêver"

c) Na qedeme dı J.P.Sartre ver [[Freud]] qısey keno u vano;"Eger ma mezgdê xü çiyê bınımnê no yeno no méne kı, ma bı xü qerer gıroto kı ma êy çi xo mezgdı bınımnê." [[Freud]] vano; "Ma qırbaniyê u ma bı xo nêşenê qerer bigirê."

d) Serbestey = qandê rocê ravêy, qandê wextê newey = imkani, cüwayışê wextê ravey imkanê insanan o.

J.P.Sartre vano; "Merdım nêwaştendê xo dı u mezgdê xo dı [[hépıs]] o u ma nêşenê bıkewê mezgdê 
jewna u mezgdê jewna bıvırnê. Hıma ma şenê fıkrê ina texmin kerê u ma şenê texminê xo vacê. Ma 
nêşenê êkit vacê ka o merdımo çıçi [[fıkri|fıkrêno]]. Bıfıkrê ju kı ma cı dı éyni doşeki serdı zi rakewno, ma nêzanê ka o insano çıçi [[fıkri|fıkrêno]]"

== Héyatêdo raşt ==
Héyatêdo weş, héyatêdo bêzuri u bêqülp. Qandê jewna zuri kerdenı, xapeynayenda xü yo. Yanim merdım bı zurandê xü ya tenya xü xapeyneno u nêşeno kesna bıxapeyno. Gerek merdım raşt bo u bêzuri bo. Zuri qeliteyê medımi vısneno/nızım keno u çımê [[insan]]an, embazan ra, dostan ra merdım kewno. Merdım beno merdımêdo bêqelite u héme çira mühim gerek merdım xü nêxapeyno. Qandê kı bı zuri kerdena merdım tenya xü xapeyneno. Merdım vano belki merdım insani binan xapeynayo, lakim wuni niyo. Qandê kı merdım bı zurandê xü ya tenya xü xapeyneno. Xapeynayenda xü xapeynayenda şari ra dıha zırarliyo. Qandê kı xapeynayen u zurı neweşeyo.

[[İnsan]]i xü peyda kenê. İnsani senin xü peyda kenê? İnsani xü, bı xü peyda kenê. Çı werxt zuriyê ma bın awı dı ma rê ray bımısno, no yeno no méne ma zey insaniya, ma bênameyê, bêcısın-bêasnasê u bı noya zi mısneno kı ma niyameyê mertebedê insanan. Ma o çax insaneya xü veradanê jewna qedema u ma insani kenê zeydê "çi", insani benê zeydê "çi" o çax ma do sekerê, qandê [[insan]]i nêbê zeydê çiya. Gerek ma bı xü qerer bigirê ka o çiyêkı ma kenê u wazenê bıkerê u êy çi zi gerek ma zuran ra bıreynê u raçteya cı cırê bımısnê.

''Nuştoğ:'' [[Faruk İremet]]

== Çımey ==
* 1. [http://f51.parsimony.net/forum204355/messages/3850.htm Forımê Piya]
* 2. Pêserokê Nudem, No 1, ser 1992, per 100 - 102
* 3. Pêserokê Miraz, No 1, ser 2006
                                                                                  
{{Nuskarê Fransızi}}

[[Category:Nuskari]]
[[Category:Nuskarê Fransızi]]

[[af:Jean-Paul Sartre]]
[[am:ዥን-ፖል ሳትራ]]
[[an:Jean-Paul Sartre]]
[[ar:جان بول سارتر]]
[[arz:جان بول سارتر]]
[[ay:Jean-Paul Sartre]]
[[az:Jan Pol Sartr]]
[[bat-smg:Žans Puolės Sartros]]
[[be:Жан-Поль Сартр]]
[[be-x-old:Жан-Поль Сартр]]
[[bg:Жан-Пол Сартр]]
[[bn:জঁ-পল সার্ত্র্‌]]
[[br:Jean-Paul Sartre]]
[[bs:Jean-Paul Sartre]]
[[ca:Jean-Paul Sartre]]
[[ckb:ژان پۆڵ سارتەر]]
[[cs:Jean-Paul Sartre]]
[[cy:Jean-Paul Sartre]]
[[da:Jean-Paul Sartre]]
[[de:Jean-Paul Sartre]]
[[el:Ζαν-Πωλ Σαρτρ]]
[[en:Jean-Paul Sartre]]
[[eo:Jean-Paul Sartre]]
[[es:Jean-Paul Sartre]]
[[et:Jean-Paul Sartre]]
[[eu:Jean-Paul Sartre]]
[[ext:Jean-Paul Sartre]]
[[fa:ژان-پل سارتر]]
[[fi:Jean-Paul Sartre]]
[[fr:Jean-Paul Sartre]]
[[fy:Jean-Paul Sartre]]
[[ga:Jean Paul Sartre]]
[[gd:Jean-Paul Sartre]]
[[gl:Jean-Paul Sartre]]
[[he:ז'אן-פול סארטר]]
[[hi:ज्यां-पाल सार्त्र]]
[[hif:Jean-Paul Sartre]]
[[hr:Jean-Paul Sartre]]
[[hu:Jean-Paul Sartre]]
[[hy:Ժան Պոլ Սարտր]]
[[id:Jean-Paul Sartre]]
[[ilo:Jean-Paul Sartre]]
[[io:Jean-Paul Sartre]]
[[is:Jean-Paul Sartre]]
[[it:Jean-Paul Sartre]]
[[ja:ジャン＝ポール・サルトル]]
[[jv:Jean-Paul Sartre]]
[[ka:ჟან-პოლ სარტრი]]
[[kk:Сартр Жан-Поль]]
[[ko:장폴 사르트르]]
[[ku:Jean-Paul Sartre]]
[[ky:Сартр, Жан-Поль]]
[[la:Ioannes Paulus Sartre]]
[[lb:Jean-Paul Sartre]]
[[lmo:Jean-Paul Sartre]]
[[lt:Jean-Paul Sartre]]
[[lv:Žans Pols Sartrs]]
[[mk:Жан-Пол Сартр]]
[[ml:ഷാൺ-പോൾ സാർത്ര്]]
[[mn:Жан Пол Сартр]]
[[mr:ज्याँ-पॉल सार्त्र]]
[[ms:Jean-Paul Sartre]]
[[mwl:Jean-Paul Sartre]]
[[my:ယန်းပေါလ်ဆတ်]]
[[mzn:ژان‌پل سارتر]]
[[nl:Jean-Paul Sartre]]
[[nn:Jean-Paul Sartre]]
[[no:Jean-Paul Sartre]]
[[oc:Jean-Paul Sartre]]
[[pl:Jean-Paul Sartre]]
[[pnb:ژاں پال سارتر]]
[[pt:Jean-Paul Sartre]]
[[qu:Jean-Paul Sartre]]
[[ro:Jean-Paul Sartre]]
[[ru:Сартр, Жан-Поль]]
[[rue:Жан-Пол Сартр]]
[[sh:Jean-Paul Sartre]]
[[simple:Jean-Paul Sartre]]
[[sk:Jean-Paul Sartre]]
[[sl:Jean-Paul Sartre]]
[[sq:Jean-Paul Sartre]]
[[sr:Жан Пол Сартр]]
[[sv:Jean-Paul Sartre]]
[[sw:Jean-Paul Sartre]]
[[ta:ஜான் பவுல் சாட்டர்]]
[[th:ฌ็อง-ปอล ซาทร์]]
[[tr:Jean-Paul Sartre]]
[[tt:Жан-Поль Сартр]]
[[uk:Жан-Поль Сартр]]
[[ur:ژاں پال سارتر]]
[[uz:Jean-Paul Sartre]]
[[vi:Jean-Paul Sartre]]
[[vo:Jean-Paul Sartre]]
[[war:Jean-Paul Sartre]]
[[yi:זשאן-פאל סארטרע]]
[[yo:Jean-Paul Sartre]]
[[za:Jean-Paul Sartre]]
[[zh:让-保罗·萨特]]
[[zh-min-nan:Jean-Paul Sartre]]
[[zh-yue:薩特]]