Difference between revisions 231096 and 232070 on diqwiki

{{mizan|Gulane 2010}}

⏎
⏎
[[Image:Torah and jad.jpg|thumb|300px|Zerrey [[Tewrate]] ra]]
'''Tewrate''' ([[İbranki]]: תורה) gorey itıqadi [[Hz. Musa]]y rê ameya u kıtabê do bımbareko. İbranki de menay ''Tewrate'' "qanun" u "zanayış"o.

==Tewrate u tarixê Tewrate==
(contracted; show full) Nê panc kıtabi: [[Afernayış]] (''Tekvin''), [[Veciyayış]] (''Çıkış''), [[Levilıci]], (''Levililer''), [[Amari]], [[Namekerdene]] (''Tesniye''). Be [[İngılızki]] namey nê kıtaban: ''Genesis'', ''Exodus'', ''Leviticus'', ''Numbers'' u ''Deuteromonomy''ê. 

Tewrate, rocakewtena miyanêne (wertêne) de kıtabo [[semawi]]yo verêno ke [[
Hz. Musa|Hz. Musay]] rê ameya. [[Tarix|Tarixê]] Tewrate heta hirê hezar u pancsey (3500) serre hesebiyena. Tewrate be xo sıftekerdena merdumine (insanetiye) ra heta seserra çarıne ''İra'' (İsay ra aver) behsê qewman, [[bacar]]an, medeniyetan, dinan, herban, felaketan uêb. kena. Tewrate jû raye de nênusiyawa, teqriben miyanê 900-1000 serre de ameya pêserarden u nuştene. Nuştışê nê kıtabi 1450 ''İra'' ra dest pê ken u heta seserra dıyıne dewam keno. 

Nuştışê Tewrate sero zi ixtılaf u munaqeşe esto. [[Musewitine / Cuhudine|Yehudiyan]] ê mıhafezekari u taê [[tarix|tarixzan]] u teologi (ilahiyatçi) idia kenê ke "panc kıtabê Tewratê verêni" [[Hz. Musa|Hz. Musay]] be xo çewres serr miyan de nuştê. Tewrat u [[İncil]] de zehf cayan de, heta [[Qurane]] de vaciyeno ke Musay be xo no kıtab (Tewrate) nuşto. [[Tarix|Tarixê]] nuştışê nê panc kıtabanê verênan hınao:

# [[Afernayış]] (''Genesis''): Tarixê nuştışi: 1450-1410 VI, nuştoğ Musa.
# [[Veciyayış]] (''Exudos''): Tarixê nuştışi: 1450-1410 VI, nuştoğ Musa.
# [[Levilıci]] (''Levicus''): Tarixê nuştışi: 1450-1410 VI, nuştoğ Musa.
# [[Amari]] (''Numbers''): Tarixê nuştışi: 1450-1410 VI, nuştoğ Musa.
# [[Namekerdene]] (''Deuteromonomy''): Tarixê nuştışi: ---1410 VI, nuştoğ Musa. (10)

Zehf ilahiyatçi u cıgêraoği (tedqiqatkari) ney ri itiraz keni. No war de zaf cigêyrayişi xori (araştırmalar) esti. Musa heti qal kerdiş u nuştişi ya merdimo ke zaf hunerin nibiyu. O, yani [[Hz Musa]], bi xo zi ney qebul kenu. Wexto Homa tira vunu: "Şue [[Firewn|Firewni]] het u qanuni (dini) Homayi ci ri eşkera bikir", [[Hz Musa]] vunu:" Ez merdimo ke lewbêsunet a". (11) [[Hz Musa]] wazenu vacu ke "Ez wahari yew belaxetiyo (qal kerdişiyo) holi niya." U Musa, Homayi ra niyaz kenu ke birayi ci Harun zi pa şiyeru [[Firewn|Firewni]] het. Homa no waşteyi [[Hz Musa|Hz Musayi]] qebul kenu, [[Hz Harun|Harun]] pa şinu [[Firewn|Firewni]] het. [[Hz Harun|Harun]], xeberdayiş de (xitabet u belaxet de) zaf xurt biyu. 

Tewrat, bi destani zaf kesan a amo nuştiş. A raşt merdim eşkenu vacu ke no yew [[kıtabi|kitabo]] anonim u. Cuweka zi heti [[tarix|tarix]] u melumati ya u tayê nameyê cayan, kesan u [[tarix|tarixan]] de te de zaf xeleti u tezati esti.

(contracted; show full)welat de tayê ceyan ra zaf behs benu. Tayê cayan de zi herindê [[Medya]] de nameyi [[Mezopotamya]] vêrenu. Tewrat de medi u persi ge-ge piya, ge-ge zi ciya yeni behs kerdiş. Wexto ke [[Koreş]] (Cyrus) qiral bi medi u persi sey yew imparatoriyeti piya bi u nameyi welati ninan sey "[[Medo-Persia]]" amên zanayiş. (13) Nameyi [[Heran]]i, [[Dicle]]yi, [[Firat]]i, [[Ararat]]i, [[Şuşan]]i ([[Susa]]) zaf munasebetan a u zaf cayan de vêrenu.

[[Ararat]] yew cayo (koyo) muqaddes u. Goreyê Tewrati gemiyê [[
Hz Nuh]]i, [[Ararat]]i ser o nişta. [[Qewmê Nuhi]] benu fasiq u [[Homa]] wazenu no qewmi helak bikiru. [[Homa]], [[Hz Nuh]]i ri emir kenu. Nuh [[Darê Goferi]] ra yew gemi (keşti) virazenu. Her mexluqo ke riyi hardi (erdi) sero estu tira yew nêr u yew maki (tayê cayan de u Incil de 7 çutan) genu. Nuh u aileyê xo nişini gemi, çores roj tufan werzenu, sed u pancas roj her cayi dunya bini awki de munenu, heme mexluqato ke hardi (erdi) ser o yo helak benu. [[Gemi]] bena berz, badi (baci) awk nişena u "Gemi aşmê hewtin de, rojê hewtêsin ay na aşmi de seri [[Ararat]]i yo nişena rue." (14) Tewrato tirki, ingilizki u swêdki de cayo ke gemiyê [[Hz Nuh]]i ruenişta koyi [[Ararat]]i yo. La goreyê nushaya aramki gemiyê Nuhi [[Koyi Cudi]] ser o nişta. Qur’an zi vunu gemiyê Nuhi Cudi ser o nişta. Qur’an de:" 'Ey erd awkê xo banc! U ey asmiyen [awkê] xo tepiş!' vaciya. Awk anciyê; gure ame qedênayiş; [gemi zi] seri [[Koyi Cudi]] ya ruenişt. U: 'Guni nê zaliman wa cehenem ri bu' vaciya." (15) [[Tufan]]i dim a Nuh u efradi ey heti rocayan de deştê Şinari de ca bini. (16) Tewrat de, [[Ararat]], yew ca yo saxlem u ke zaf rey merdumi şin(contracted; show full)abetan gore xo miyan de qisim qisimi yo. Heti edebiyati ya Tewrat hem nesir, hem zi manzum u. Tewrat de yew edebiyato rind u weş estu. Goreyi ey wexti (4000 serri cuwa ver) bi yew ziwano edebiyo weş a nusiyo. Qismo manzum de şiiri, qesideyi, mersiyeyi, neşideyi, duayi esti. Qismo manzum hinya zaf bi tewiro (şeklo) lirik, didaktik u mistik a nusiyo. Nê qisman de bi tewro nazm a "neşideyi", "mersiyeyi" (axiti), "mezmuri" (ilahiyê ke pê zel (luli) vaciyeni, Sureyê Zeburi yê ke [[
Hz Dawıd]]i vatiyen) babeti tewr (en) edebi yê. Tewrat de "erotizm" zi zaf xurt u. Hetta, ma caverdi yew kitabo dini, "[[Sosyal realist]]" yew roman de bile, belki end (ehend) "erotizm" tolerans niveynenu. Bilxesa Neşideyê Neşidan de, ke [[Hz Suleyman]]i nuşta, sere ra heya peyni keynan, rindey, fantazi, eşq u meşq, erotizm sero ya. Nê neşidan de qet qalê [[Homa]]yi, dini, pêxamberan u çiyani manawiyan nibena. (58) Bes "erotizm" tinya Tewrat de çiniyu. [[İncile|İncil]] u [[Qurane|Qur'an]] (bilxesa Qur’an de) zi "erotizm" estu. Sey numuneyi: "Xizmeti ninan de, xorti sey inciyan [ê ke qafikani xo de nimite yi] [xilmani] dormarey ninan de çerixêni u geyrini." (59) Sewbina sureyan de zi no tewir ayeti esti. (60) 
(contracted; show full)[[uk:Тора]]
[[ur:توریت]]
[[vi:Ngũ Kinh (Môi-se)]]
[[war:Torah]]
[[xmf:თორა]]
[[yi:תורה]]
[[zh:摩西五经]]
[[zh-min-nan:Mô͘-se Gō͘ Keng]]