Difference between revisions 6043092 and 6043154 on elwiki

{{ουδετερότητα|@=ως δημιουργός του λήμματος φέρεται ο χρηματοδότης της ανασκαφής}}
{{επιμέλεια|παρουσίαση σε γλωσσικό ύφος και δομή επιστημονικής ανακοίνωσης, ακατάλληλο για εγκυκλοπ. λήμμα}}
{{χωρίς παραπομπές|29|09|2016}}
{{μορφοποίηση}}⏎
⏎
=Περίληψη=
Το 1992 στο πλαίσιο προγράμματος εντοπισμού αρχαιολογικών θέσεων υπό την αιγίδα της Αρχαιολογικής Εταιρείας ο καθ. Αρχαιολογίας Αντώνης Ζώης διεξήγαγε αυτοψία στο ακρωτήριο «Νησί Παντελεήμονος», στα νοτιοδυτικά του Κόλπου Μεραμπέλου (νομός Λασιθίου). Εντοπίστηκαν λείψανα μεγάλου ελληνιστικού κτηρίου ενός οικισμού που συνήθως ταυτίζεται με την αρχαία πόλη του Ιστρώνος. 

=Εισαγωγή=
(contracted; show full), λείψανα κτηρίου που τοποθέτησε στα ελληνιστικά χρόνια. Τη θέση ερεύνησε εκ νέου και χαρτογράφησε η αρχαιολόγος Barbara Hayden κατά τη διάρκεια του προγράμματος επιφανειακής έρευνας «Vrokastro Regional Survey Project» του Πανεπιστημίου της Pennsylvania, υπό την αιγίδα της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων και της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών. Τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών δημοσιεύθηκαν κατά τα έτη 2003-2005 σε τρεις τόμους (τα αφορώντα το Νησί Παντελεήμονος βρίσκονται κυρίως στον δεύτερο).
      

=Ειδικά Θέματα=
==Το ελληνιστικό κτήριο και ο οικισμός==
Εν πρώτοις, ο Ζώης επεσήμανε κάποια καρστικά βυθίσματα στη χερσόνησο του Νησιού, τα οποία συνέδεσε με πιθανή λατόμευση σιδερόπετρας κατά την αρχαιότητα, αν και δεν εντόπισε ίχνη σχετικής δραστηριότητας. Στη συνέχεια, εντόπισε κτηριακά κατάλοιπα προς το εσωτερικό της χερσονήσου, σε σημείο που δεν καλυπτόταν από βλάστηση. Εκτός της έκθεσης στα Πρακτικά του 1992, στα ημερολόγια της ανασκαφής που δημοσιεύθηκαν το 2006 και σε εγγραφή τής 12/09/1992 σχετικά με την αυτοψία στο νησί ομιλεί για θεμελιώσεις «πολύ μεγάλου κτηρίου με καλώς τετραγωνισμένους χώρους», το οποίο χαρακτηρίζει ως ιδιωτικό και το χρονολογεί στα ελληνιστικά χρόνια, υπογραμμίζοντας την παρουσία φθαρμένων οστράκων της αυτής εποχής και την απουσία μινωικής ή ρωμαϊκής κεραμικής στο Νησί. Την ύπαρξη ελληνιστικών παρά ρωμαϊκών αρχαιοτήτων στη χερσόνησο είχε εξάλλου τονίσει προηγουμένως και ο Sanders. Μεγαλύτερη σαφήνεια σχετικά με τη μορφή του οικισμού παρέσχε το αμερικανικό πρόγραμμα επιφανειακής έρευνας, καθώς το 1999 χαρτογραφήθηκαν τα ορατά κτηριακά λείψανα του Νησιού (Hayden 2004, εικ. 38-39). Καλύτερα διατηρημένα είναι τα κτίσματα της «Περιοχής Α» στο νοτιοανατολικό μέρος της χερσονήσου, στη θέση «Βίσαλο», όπου η ξηρά προεξέχει προς τα ανατολικά. Εκεί βρέθηκαν τοίχοι κτηρίων πάχους 0,70-0,80 μ. κατασκευασμένοι από ασβεστολιθικές πέτρες στους οποίους, όμως, είναι εντοιχισμένες και επιμελώς κατεργασμένες λιθόπλινθοι. Τα κτίσματα φαίνεται ότι ήταν αρκετά μεγάλων διαστάσεων με δωμάτια και εσωτερικούς αύλειους χώρους, ενώ σύμφωνα με τους μελετητές τους είχαν πιθανώς δημόσιο ή εμπορικό χαρακτήρα καθότι στα νοτιοανατολικά βρισκόταν και το μοναδικό υπήνεμο λιμάνι του Νησιού. Ο οικισμός εκτεινόταν επίσης στα νότια, δυτικά και βόρεια τμήματα της χερσονήσου, στα οποία και εντοπίστηκαν τοίχοι αρκετά κατεστραμμένων κτηρίων με λίγα ή περισσότερα επιμέρους δωμάτια. Βάσει της περιγραφής, η ακριβής ταύτιση του κτηρίου που εντόπισε ο Ζώης δεν είναι εύκολη. Αναφέρει, πάντως ρητά ότι βρισκόταν σε σημείο κοντά στην επίπεδη κορυφή του Νησιού και σε μικρή απόσταση από σύγχρονη εξοχική κατοικία. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η αυτοψία περιορίστηκε στο 1/5 της συνολικής έκτασης της Χερσονήσου και ότι γίνεται λόγος για λείψανα ιδιωτικής κατοικίας και όχι για δημόσιο κτήριο, το κτίσμα προφανώς βρισκόταν στην περιοχή C της μεταγενέστερης επιφανειακής έρευνας, δηλαδή στην κεντρική περιοχή πλησίον της κορυφής της χερσονήσου. Εκεί, μεταξύ άλλων, εντοπίστηκαν από βορρά προς νότο δύο μεγάλα κτήρια, ήτοι ένα επίμηκες στενό κτίσμα διαστάσεων 8x27 μ. (αρ. 37-38) με εσωτερικά χωρίσματα καθώς και κτίσμα σε σχήμα Γ με δωμάτια (αρ. 40-44), ενώ πιο κοντά στη σύγχρονη κατοικία βρίσκονται δύο περαιτέρω ελεύθερα ιστάμενα δωμάτια (αρ. 44-45). Επομένως, το μεγάλο κτήριο που περιέγραψε ο Ζώης θα μπορούσε να είναι ένα από τα δύο πρώτα.
Σχετικά με την ιστορία του οικισμού, τα συμπεράσματα της επιφανειακής έρευνας έδειξαν ότι η κεραμεική που βρέθηκε στο Νησί Παντελεήμονος χρονολογείται από τον 7ο μέχρι και τον αιώνα 2ο π. Χ. Φαίνεται ότι μετά την εγκατάλειψη του οικισμού του Βρόκαστρου κατοικήθηκαν κατά τον 7ο αιώνα οι παράλιες θέσεις και το Νησί αποτέλεσε τον κύριο οικιστικό πυρήνα του Ιστρώνος. Η πόλη εκτεινόταν προς τα ανατολικά του σημερινού ακρωτηρίου, όπου τώρα διακρίνονται καταποντισμένα κτηριακά κατάλοιπα, ενώ λείψανα του τείχους εντοπίστηκαν στη νοτιοανατολική γωνία της Νήσου. Το τελευταίο, που πιθανώς προστάτευε και το ανατολικό λιμάνι, μάλλον εκτεινόταν προς ανατολάς επί της τότε υπάρχουσας στεριάς μέχρι το Νησί Ηλία, όπου εντοπίστηκε τμήμα αντίστοιχου οχυρωματικού περίβολου στη νοτιοδυτική πλευρά του. Έρευνες που ξεκίνησαν το 2005 και συνεχίζονται μέχρι σήμερα στο ακρωτήριο του Πρινιάτικου Πύργου δείχνουν ότι τουλάχιστον από τα πρώιμα κλασικά χρόνια υπήρχε εκεί ένας «δυτικός οικισμός» της πόλης. Μάλιστα, κατά την ύστερη κλασική-ελληνιστική περίοδο φαίνεται ότι επιβλήθηκε ένα εναρμονισμένο πολεοδομικό σχέδιο στα δύο ακρωτήρια. Η πόλη ίσως επεκτεινόταν και στα νότια της χερσονήσου, ενώ στα νοτιοδυτικά της βρισκόταν πιθανώς και η νεκρόπολη. Αναδύεται, λοιπόν, η εικόνα ενός ακμάζοντος οικισμού με τις διοικητικές, λατρευτικές και εμπορικές δραστηριότητες να εστιάζονται στο Νησί Παντελεήμονος και την οικιστική ζώνη να καταλαμβάνει και τον Πρινιάτικο Πύργο. Μολαταύτα, όπως προαναφέρθηκε, ο οικισμός δεν φαίνεται να άντεξε τον ανταγωνισμό των μεγαλύτερων πόλεων που ηγεμόνευαν την περιοχή του Κόλπου Μεραμπέλου και προς το τέλος του 2ου αιώνα π. Χ. έχασε την αυτονομία του. Σε ό,τι αφορά στο Νησί Παντελεήμονος, τούτο ίσως εγκαταλείφθηκε βαθμηδόν, καθότι τα έως τώρα στοιχεία δεν τεκμηριώνουν ύπαρξη οικισμού στη χερσόνησο κατά τα ρωμαϊκά χρόνια.         

=Βιβλιογραφία=
==Γενική Βιβλιογραφία==
* E. H. Hall, Excavations in Eastern Crete Vrokastro (Philadelphia 1914), 85 πίν. 17.
* J. D. S. Pendlebury et al., Journeys in Crete, 1934, BSA 33, 1932-1933, 80-100, κυρίως 95.
* Ν. Πλάτων, Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1959, Κρητ. Χρον. 13, 1959, 388 [θέση «Κατεβατή»].
* I. F. Sanders, Roman Crete. An Archaeological Survey and Gazetteer of Late Hellenistic, Roman and Early Byzantine Crete (Warminister-Wilts 1982), 142 αρ. 3/16.
(contracted; show full)
* B. J. Hayden, Priniatikos Pyrgos and its Territory: Results of Survey and Excavation, σε: B. P. C. Molloy – Ch. N Duckworth (επιμ.), A Cretan Landscape through Time: Priniatikos Pyrgos and Environs (Oxford 2014), 15-22, κυρίως 20.

==Έρευνες της Αρχαιολογικής Εταιρείας==
* Έργον 1992, 103.
* Α. α. ζώης, Ανασκαφή Βασιλικής Ιεράπετρας, ΠΑΕ 1992, 242-243.