Revision 3767609 of "Κατούνα Αιτωλοακαρνανίας" on elwiki

{{coord|38|51|000|N|20|56|44|E|scale:50000|format=dms|display=title}}
{{Πόλη (Ελλάδα)
|Πόλη=Κατούνα
|Έμβλημα=
|Εικόνα=Κατούνα Ξηρομέρου.jpg|thumb|right|400px
|Λεζάντα εικόνας= Κατούνα Ατωλοακαρνανίας. Από το [[2011]] ο [[Δήμος Μεδεώνος]], με το [[Πρόγραμμα Καλλικράτης]], αποτελεί [[Δημοτική ενότητα]] του [[Δήμος Ακτίου - Βόνιτσας|Δήμου Ακτίου-Βόνιτσας]]
|Χάρτης= 
|Χώρα=Ελλάδα
|ΓεωγραφικόΔιαμέρισμα=[[Στερεά Ελλάδα]]
|Περιφέρεια=[[Δυτική Ελλάδα]]
|Νομός=[[Νομός Αιτωλοακαρνανίας|Αιτωλοακαρνανία]]
|Επαρχία=[[Ξηρομέρου]]
|Δήμαρχος=
|Πληθυσμός=2.331
|Απογραφή=2001
|Έκταση=0.7185
|Πλάτος=38.85.00
|Μήκος=20.94.00
|ΜορφολογικάΧαρακτηριστικά=
|ΑριθμόςΔημοτικώνΔιαμερισμάτων=
|ΤηλεφωνικόςΚωδικός=26460
|ΤαχυδρομικόςΚωδικός=30004
|Πινακίδες=
|Ιστοσελίδα=
|Υψόμετρο=330
}}

Η '''Κατούνα''' είναι το μεγαλύτερο χωριό της πρώην [[επαρχία Ξηρομέρου|επαρχίας Ξηρομέρου]]. Βρίσκεται στο κέντρο της επαρχίας, ακριβώς πάνω από την λίμνη [[Αμβρακία]], και στο βορειοδυτικό τμήμα του νομού [[Αιτωλοακαρνανία]]ς, σε απόσταση περίπου 43 χιλιομέτρων από το [[Αγρίνιο]], 82 χιλ. από το [[Μεσολόγγι]] και 320 χιλ. από την [[Αθήνα]]. 

=='''Γενικά'''==
[[Αρχείο:Κατούνα.jpg|thumb|right|320px|Κατούνα]]Είναι κτισμένη αμφιθεατρικά πάνω σε ένα λόφο ανάμεσα στα [[Ακαρνανικά όρη]], με υψόμετρο περίπου 330 μέτρων. Το χωριό, και συγκεκριμένα η τοποθεσία Μπαστούνι, στην πλατεία Κατούνας, έχει θέα τη λίμνη της Αμβρακίας, καθώς και τα βουνά της '''Bελαώρας''' και του '''Πεταλά'''. Ο πληθυσμός σύμφωνα με την [[απογραφή]] του [[2001]] ήταν 2.331 κάτοικοι.

Αρκετές ιστορικές πηγές αναφέρουν πως η λέξη Κατούνα σημαίνει σκηνή, τέντα και το ρήμα κατουνεύω σημαίνει κατασκηνώνω. Στα σλάβικα σημαίνει κάστρο, ενώ στη βυζαντινή εποχή σήμαινε την κατασκήνωση ή το χώρο στρατοπέδου. Με τον όρο «κατούνα», εννοούμε μικρό οικογενειακό οικισμό από ένα ή περισσότερα σπίτια ή καλύβες.  Σε πρώτο στάδιο οι κατούνες ήταν κτηνοτροφικές, ενώ αργότερα εξελίσσονται σε γεωργοκτηνοτροφικές ομάδες και αποτελούν ένα προστάδιο της οργανωμένης κοινότητας, καθώς απαρτίζονται από περισσότερες οικογένειες.


Οι κύριες ασχολίες των κατοίκων ήταν και είναι η [[γεωργία]] και η [[κτηνοτροφία]]. Κύρια προϊόντα της περιοχής είναι το [[λάδι]], το [[σιτάρι]], το [[τριφύλλι]], τα [[εσπεριδοειδή]], και πολλά άλλα προϊόντα, από τα οποία τα περισσότερα τα παράγει ακόμα. Αξίζει να επισημανθεί ότι παλαιότερα υπήρχαν μεγάλες καλλιέργειες [[καπνός|καπνού]]. Η γη είναι επίσης κατάλληλη για βοσκή αιγοπροβάτων, ενώ διαθέτει και καθαρές φυσικές πηγές. Στην περιοχή λειτουργούν μικρές μονάδες επεξεργασίας γάλακτος, στις οποίες παράγεται η ''φέτα Ξηρομέρου''.
Συχνά οι επισκέπτες προμηθεύονται αγροτικά προϊόντα από τα καταστήματα και από τους αγρότες της περιοχής.

Το τοπίο χαρακτηρίζεται από συνεχείς εναλλαγές, με ά­γριες βουνοσειρές και πολλά δάση. Διάσπαρτα είναι τα ίχνη του αρχαίου και του βυζαντινού πολιτισμού, και η περιοχή χαρακτηρίζεται από πλούσια θρησκευτική παράδοση, με τα Μοναστήρια, τις εκκλησίες της και μικρά ξωκλήσια τα οποία έχουν το κάθε ένα την δική του ιστορία, πολιτιστική και θρησκευτική.

== '''Σύγχρονη Κατούνα''' ==

Στην Κατούνα υπάρχουν δύο ενορίες, του Αγίου Αθανασίου, που βρίσκεται στην κεντρική πλατεία, και της Αγίας Παρασκευής, που βρίσκεται στο συνοικισμό Κατωμερήσια. Το χωριό έχει παραδοσιακή αρχιτεκτονική, σπίτια που είναι κυρίως πετρόχτιστα, δίπατα, με κεραμοσκεπές  και στενούς δρόμους. Στο χωριό υπάρχει Ειρηνοδικείο, Αστυνομικό Τμήμα, Κέντρο Εξυπηρέτησης Πολιτών, Αγροτική Τράπεζα, Ελληνικό Ταχυδρομείο , Ο.Τ.Ε., Περιφερειακό Ιατρείο, πρόγραμμα Βοήθεια στο Σπίτι, Παιδικός Σταθμός, Νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχολείο, Γυμνάσιο και Λύκειο. 

[[Αρχείο:Η Δεξαμενή.jpg|thumb|right|200px|η Δεξαμενή]]
Κατά τη διάρκεια εργασιών ανάπλασης στη κεντρική πλατεία της Κατούνας, νότια του ναού του Αγίου Αθανασίου βρέθηκε δεξαμενή μεγάλων διαστάσεων. Η δεξαμενή έχει ορθογώνιο σχήμα περίπου 6Χ6 μέτρα και βάθος 5-6 μέτρα. Διαθέτει δύο διαμερίσματα με διαχωριστικό τοίχο στη μέση ενώ στην άνοψη που έρχεται ίσια με την επιφάνεια του εδάφους ήταν καμαροσκέπαστη. Εντυπωσιακό είναι το ισχυρό υδραυλικό κονίαμα των εσωτερικών επιφανειών, φαινόμενο που μας οδηγεί χρονικά σε αντίστοιχες δεξαμενές μικρών πόλεων ρωμαϊκής ή Βυζαντινή περίοδος. Φαίνεται πως η δεξαμενή με τη μεγάλη χωρητικότητα εξυπηρετούσε τις ανάγκες ύδρευσης της Κατούνας τη περίοδο της τουρκοκρατίας.

== '''Ιστορία''' ==


{{Κύριο|Μεδεών Ακαρνανίας}}

Η Μεδεώνα ή Μεδιώνα ήταν αρχαία Ακαρνανική πόλη, σε απόσταση 1 χιλιομέτρου  περίπου ΝΑ της Κατούνας και 5,5 χιλιομέτρων  Α-ΒΑ της Κομπωτής (αρχαία Τορύβεια) και αναπτύσσεται πάνω στους λόφους Καστράκι και Βλιχίδι. Το όνομα της πόλης προήλθε, σύμφωνα με το Στέφανο Βυζάντιο, από τον Μεδεώνα, το γιο του Πυλάδη και της Ηλέκτρας.
Η πόλη αναφέρεται από το [[Θουκυδίδης]] (Γ, 106) κατά τη διάρκεια της πορείας του Σπαρτιάτη Ευρυλόχου προς την Αμφιλοχία το 426 π.Χ. γράφει: "''Μεδεών ή Μεδίων. Οχυρή πόλη της Ακαρνανίας, νότια του Αμβρακικού, επί της οδού για Στράτο.''" Από τον [[Ξενοφώντας]] (Ελληνικά 4.6.5-14) αναφέρεται επίσης κατά την πορεία του Αγησιλάου στην Ακαρνανία το 389 π.Χ. Τέλος ο [[Πολύβιος]] (Β, 2,3.4) κάνει λόγο για την συγκεκριμένη πόλη κατά την διάρκεια του 1ου Ιλλυρικού πολέμου, το 231 π.Χ.

Κατά το αγγλικό λεξικό της ελληνικής αρχαιολογίας πρέπει να γράφεται «Μεδοιών» από το ρήμα «μεδοιωνίζω» που σημαίνει κυριαρχώ, κυβερνώ, προστατεύω. Αλλά και με –ε το ρήμα μέδω έχει την ίδια σημασία, δηλαδή άρχω, κυβερνώ, βασιλεύω και προστατεύω. 

Τον 6ο αιώνα π.Χ. οι Ακαρνάνες συγκρότησαν ένα ομοσπονδιακό κράτος που το αποκαλούσαν «''Κοινόν''», μέλος δε αυτού ήταν και η Μεδεών.
Ακολούθησαν οι περσικοί πόλεμοι, όπου η Μεδεών σύμφωνα με τη γραμμή του «Κοινού» δεν έλαβε μέρος.
Στη δεκαετία 460-450 π.Χ. η Μεδεών μαζί με τους λοιπές Ακαρνάνες έλαβαν μέρος σε εκστρατεία για την απελευθέρωση των Οινιάδων που είχαν καταλάβει τμήμα των Μεσσηνίων.

Όταν ξεκίνησε ο [[Πελοποννησιακός Πόλεμος]] το 431 π.Χ. η Μεδεών ακολούθησε τους Αθηναίους, οι κάτοικοι του οποίου έλαβαν μέρος στην εκστρατεία κατά των [[Οινιάδες|Οινιάδων]] το 428 π.Χ., τη πολιορκία της Λευκάδας το 427 π.Χ., τη μάχη σε Ολπές και Ιδομένη, το χειμώνα του 426-5 π.Χ. και την εκστρατεία κατά του [[Ανακτόριο|Ανακτορίου]] το φθινόπωρο του 425 π.Χ.. 

Στον [[Κορινθιακός Πόλεμος|Κορινθιακό πόλεμο]] που ξεκίνησε το 395 π.Χ., η Μεδεών σύμφωνα με τη γραμμή του «Κοινού» ήταν σύμμαχος των Αθηναίων κατά το πρώτο χρόνο και των Σπαρτιατών κατά το δεύτερο χρόνο. Όταν εκηρύχθη ο πόλεμος Σπάρτης - Θηβών και μετά τη συντριβή των Σπαρτιατών στα Λεύκτρα το 371 π.Χ., η Μεδεών ακολουθώντας απόφαση του «Κοινού» συμμάχησε με τους Θηβαίους.

Κατά την άνοδο της Μακεδονίας με τον [[Φίλιππος Γ΄ της Μακεδονίας|Φίλιππο Γ']] πάλι σύμφωνα με τη γραμμή του «Κοινού», η Μεδεών συμμετείχε σε αντιμακεδονικό μέτωπο που είχαν συγκροτήσει Αθηναίοι, Κερκυραίοι, Λευκάδιοι και Κορίνθιοι. Μετά όμως τη [[Μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.)|μάχη στη Χαιρώνεια]] της Βοιωτίας το 338 π.Χ. το «Κοινό» υπόγραψε συμμαχία με τους Μακεδόνες που κράτησε για 150 χρόνια περίπου. Το 294 π.Χ. ο [[Πύρρος της Ηπείρου]] κατέλαβε την Ακαρνανία κάνοντάς τη επαρχία του κράτους του μέχρι το 272 π.Χ. οπότε πέθανε. Ο γιος και διάδοχος του Πύρρου, Αλέξανδρος ανάμεσα στα 260 - 250 π.Χ. συμμάχησε με τους Αιτωλούς και μοιράστηκε με αυτούς την Ακαρνανία.  Το 245 π.Χ. ο Αλέξανδρος πέθανε και το βόρειο τμήμα της Ακαρνανίας απέκτησε την ανεξαρτησία του. Το 239 π.Χ. μετά το θάνατο του βασιλιά της Μακεδονίας [[Αντίγονος Β΄ Γονατάς]], άρχισε ο [[Δημητριακός πόλεμος]] και οι Αιτωλοί εισέβαλαν στην Ακαρνανία με στόχο να καταλάβουν τη Μεδιώνα και το [[Αρχαίο Θύρρειο Ακαρνανίας|Θύρρειο]], στόχους τους οποίους δεν πέτυχαν. Το 220 π.Χ. ξεκίνησε και η εκστρατεία του Φιλίππου Ε' στην Δυτική Ελλάδα κατά την οποία η Ακαρνανία ελευθερώθηκε από τους Αιτωλούς. Το 212 π.Χ. οι Αιτωλοί συμμάχησαν με τους Ρωμαίους οπότε η Μεδεών αλλά και οι άλλες πόλεις των Ακαρνανών, ήρθαν σε πολύ δύσκολη θέση. 

Το 197 π.Χ. οι Ρωμαίοι νίκησαν τον [[Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας|Φίλιππο Ε']] στη μάχη, στη θέση των Κυνός Κεφαλών στη Θεσσαλία, οπότε το ''Κοινό των Ακαρνανών'' προχώρησε σε συμμαχία με τη Ρώμη. Τη χρονιά αυτή έγινε η μεταφορά της πρωτεύουσας του ''Κοινού'' στο Θύρρειο. Η Λευκάδα που ήταν μέχρι τότε πρωτεύουσα του ''Κοινού'' παρέμεινε τυπικά πρωτεύουσά του μέχρι το 167 π.Χ., οπότε αποσπάστηκε από αυτό.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν στον Ελληνικό χώρο. Νίκησαν το βασιλιά της Συρίας Αντίοχο το χειμώνα του 190-189 π.Χ. σε μάχη στη Μαγνησία, νίκησαν το βασιλιά της Μακεδονίας Περσέα το 168 π.Χ. στη [[Μάχη της Πύδνας]], διέσπασαν τη Μακεδονία σε τέσσερα τμήματα ώστε να μην υπάρχει δυνατότητα αντίδρασης από εκεί (148 π.Χ.) και το 146 π.Χ. νίκησαν στη Κόρινθο τα στρατεύματα της [[Αχαϊκή Συμπολιτεία|Αχαϊκής Συμπολιτείας]]. Το «''Κοινό των Ακαρνανών''» διατήρησε κάποια αυτονομία μέχρι το 94 π.Χ. περίπου, χρονιά κατά την οποία φαίνεται ότι είχε διαλυθεί.

Το 31 π.Χ. έγινε η [[Ναυμαχία του Ακτίου]] ([[2 Σεπτεμβρίου]] [[31 π.Χ.]]) ανάμεσα στους στόλους του Καίσαρα Πομπήιου και του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας. Οι Ακαρνάνες και μαζί με αυτούς οι κάτοικοι της Μεδεών, τάχθηκαν με το μέρος του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας. Ο νικητής της ναυμαχίας Οκταβιανός μετά την συντριβή των αντιπάλων του, έκτισε βορειο-ανατολικά της σημερινής Πρέβεζας, τη [[Νικόπολη]] και υποχρέωσε τους κατοίκους των γύρω περιοχών να εγκατασταθούν σε αυτή. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την αραίωση του πληθυσμού και ερήμωση της περιοχής.

Η οχύρωση της πόλης, μήκους 2 χιλιομέτρων περίπου, διέθετε εσωτερικό δια τείχισμα, αλλά και χωριστή ακρόπολη στα Ν-ΝΔ. Στο εσωτερικό της πόλης είναι ορατά θεμέλια κτιρίων και δυο αρχαία πηγάδια. Εξωτερικά της και στα δυτικά βρισκόταν πιθανότατα το νεκροταφείο της αρχαίας πόλης.
Ως επίνειο της Μεδιώνας θεωρείται από πολλούς η θέση [[Λουτράκι Αιτωλοακαρνανίας|Λουτράκι]] (πιθανόν η αρχαία πόλη Εύριπος). 

Η πόλη στο β΄ μισό του 4ου αιώνα π.Χ. έκοψε δικά της νομίσματα. Αυτά έφεραν στον εμπροσθότυπο την κεφαλή του Απόλλωνα ή της Αθηνάς και στον οπισθότυπο τα γράμματα Α ή Μ εντός στεφάνου δάφνης ή Μ-Ε μαζί με τρίποδα ή την εικόνα γλαύκας με τρίποδα.

Σήμερα τα ερείπια της αρχαίας πόλης καταλαμβάνουν μια ευρεία έκταση σε γειτονικό με τη Κατούνα ύψωμα, σε καλλιεργούμενη περιοχή. Από την αρχαία πόλη διακρίνονται μόνο ερείπια των τειχών της.


'''[[Βυζαντινή Αυτοκρατορία|Βυζαντινή περίοδος]]'''

Στα χρόνια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, οι Βενετοί αποκτούν μεγάλα προνόμια στη ευρύτερη περιοχή της Βόνιτσας και του Ξηρομέρου, από το [[1082]], όταν αυτοκράτορας ήταν ο [[Αλέξιος Α' Κομνηνός]]. Ύστερα από την κατάλυση της [[Βυζαντινή Αυτοκρατορία|Βυζαντινής Αυτοκρατορίας]], μετά την [[Δ΄ Σταυροφορία]] το [[1204]],  το Ξηρόμερο αποτέλεσε τμήμα του [[Δεσποτάτο της Ηπείρου]]. Το [[1348]] ο Στέφανος Δ’ Δουσάν, ο τσάρος της Σερβίας, κατέκτησε την Ήπειρο και την Ακαρνανία, και έτσι  Κατούνα πέρασε στους Σέρβους. Στη συνέχεια στους Αλβανούς που με αρχηγό τον [[Ιωάννης Μπούας|Ιωάννη Μπούα]] κατέλαβαν τη δεκαετία [[1360]]-[[1370]] ολόκληρο το Ξηρόμερο. Τέλος περίπου το [[1403]] την κατέλαβε ο Δεσπότης Ηπείρου, [[Κάρολος Α΄ Τόκκος]].


'''Τουρκοκρατία'''

Στα [[1449]]-[[1450]] κατακτήθηκε από τον Σινάν Πασά, που είχε καταλάβει τότε ολόκληρο το Ξηρόμερο.

Στη συνέχεια, αναφορά για την Κατούνα έχουμε το [[1521]], οπότε τη συναντούμε σε τουρκικό απογραφικό κατάλογο. 
Το [[1642]] η Κατούνα περιλαμβάνεται σε κατάλογο χωριών, που βρίσκεται στα Τουρκικά αρχεία της Κωνσταντινούπολης, του καζά του Ξηρομέρου. Ήταν οικισμός του Ξηρομέρου με 6 οικογένειες και ονομάζονταν Μπόικος. Πριν δημιουργηθεί η σημερινή Κατούνα υπήρχαν οι συνοικισμοί γύρω από αυτήν, όπως το Μπόικο (Αγία Παρασκευή), ο Άγιος Προκόπιος, ο Σωτήρας, οι Παλαιονικολάδες, το Σπανοχώρι, το Κατσώνι, το Παληόκαστρο, το Χαλκηρό, το Παλιοχώρι κ.α. Εκεί κατοικούσαν οι πρώτες οικογένειες που ενώθηκαν και δημιούργησαν αυτή την κωμόπολη του κεντρικού Ξηρομέρου.

Στα χρόνια του [[Αλή πασάς]] (1788-1821) έγιναν φοβερές καταστροφές σε όλο το Ξηρόμερο.

Η γνώσεις μας για την περίοδο του 18ου και αρχές 19ου αιώνα είναι λίγες και περιορίζονται κυρίως σε αναφορές περιηγητών της εποχής. Ο Άγγλος περιηγητής [[Ουίλιαμ Μάρτιν Ληκ]] (William Martin Leake) σε μυστική αποστολή επισκέφθηκε την Ελλάδα από το [[1804]] έως το [[1810]]. Πέρασε από την Κατούνα στις 17 Μαρτίου [[1807]] για την οποία γράφει: ''"..από τα 110 σπίτια του χωριού τα 70 είχαν εγκαταλειφθεί, γιατί οι νοικοκυραίοι δε μπορούσαν πια να τρέφουν τους Αλβανούς που περνούσαν. Ο Μαχαλάς, η Κατούνα, η Ζάβιτσα, τα Δραγαμέστο (ή Τραγαμέστι), η Κατοχή και η Σταμνά ξέπεσαν σε άσημα χωριά, ενώ ήταν ανθηρές κωμοπόλεις στον καιρό του [[Κουρτ Αχμέτ πασάς|Κουρτ Αχμέτ πασά]]. Η Κατούνα φέρεται να ήταν η πλουσιότερη και η πιο εξευγενισμένη από αυτές. Οι περισσότεροι των κατοίκων τους μεταναστεύουν αφότου ο Αλή Πασάς απέκτησε τον τόπο."''
Ένας άλλος περιηγητής, ο Γάλλος [[Φρανσουά Πουκεβίλ]] (Francois Pouqueville) λίγα χρόνια αργότερα, αναφέρει:"''..στο χωριό ζούσαν 130 οικογένειες."''


'''Η Κατούνα στην [[Ελληνική Επανάσταση]] του 1821'''

Στις 6 Μαΐου [[1821]], στην Αγία Δευτέρα Κατούνας έγινε η επίσημη κήρυξη της Επανάστασης στη [[Δυτική Ελλάδα]], από τον οπλαρχηγό του Ξηρομέρου [[Γεώργιος Βαρνακιώτης|Γεώργιο Βαρνακιώτη]] παρουσία προεστών και αγωνιστών της περιοχής. Εκεί γράφτηκε η επαναστατική διακήρυξη του Βαρνακιώτη, όπως και η επίσημη ανάθεση της αρχιστρατηγίας σε αυτόν από τους προεστούς του Ξηρομέρου, Μαυρομμάτη, Γαλάνη, Φαράντο, Μπαμπινιώτη κ.α. Οι Επαναστάτες συγκρούστηκαν με τους Τούρκους της Κατούνας και τους έδιωξαν. Στη μάχη αυτή έπεσαν και οι δύο πρώτοι Έλληνες αγωνιστές. Με την έναρξη των επιχειρήσεων στη Βόνιτσα πολλοί Κατουνιώτες πολέμησαν εκεί. Από την Κατούνα πέρασαν πολλοί οπλαρχηγοί όπως ο [[Γεώργιος Καραϊσκάκης]], ο [[Μάρκος Μπότσαρης]] κ.α. ενώ πριν την Επανάσταση κατέβαινε συχνά ο ξακουστός κλέφτης από τα [[Άγραφα]], [[Αντώνης Κατσαντώνης]].

Στην αρχή της Επανάστασης το χωριό πρόσφερε στον Αγώνα 5.000 γρόσια, ποσό από τα μεγαλύτερα των χωριών του Ξηρομέρου.  Τον Αύγουστο του 1822 ο Καραϊσκάκης έφτασε στην Κατούνα, έδωσε μάχη με τους Τούρκους που ήταν εκεί, και τους έτρεψε σε φυγή.

Μετά την ήττα στην [[Μάχη του Πέτα]], που έγινε στις 4 Ιουλίου του [[1822]], ο Βαρνακιώτης πέρασε από το Μακρυνόρος στην Κατούνα, όπου έγραψε σε όλη την επαρχία να συναχθούν οι άντρες για ν’ αντιμετωπίσουν τον [[Μεχμέτ Ρεσίτ πασάς Κιουταχής|Μεχμέτ Ρεσίτ πασά Κιουταχή]]. Στο Λουτράκι έστειλε 100 ξηρομερίτες, αλλά αυτοί, βλέποντας ότι οι Τούρκοι είχαν πιάσει την ακροθαλασσιά, επέστρεψαν άπραγοι. Αργότερα οι Τούρκοι έκαψαν την Κατούνα και την Παπαδάτου. Από την Κατούνα πήραν σιτάρι, κριθάρι και σταφύλια για την τροφοδοσία τους. Στις 10 Αυγούστου 1822, ξηρομερίτες υπό τους [[Θεόδωρος Γρίβας|Θεόδωρο Γρίβα]] και Γεώργιο Βαρνακιώτη πέτυχαν σημαντική νίκη εναντίον του Κιουταχή στη Μάχη του Αετού. Η επιτυχία αυτή ήταν πολύ σημαντική, γιατί ήρθε μετά την ήττα των Ελλήνων στο Πέτα και ανύψωσε το ηθικό των επαναστατών και έσωσε τα γυναικόπαιδα, που οι Άγγλοι είχαν διώξει από τον [[Κάλαμος Λευκάδας|Κάλαμο]]. Επίσης αναχαίτισαν την τουρκική προέλαση προς το Μεσολόγγι.

Το [[1823]] κατά την επιδρομή του [[Ομέρ Βρυώνης|Ομέρ Βρυώνη]] οι Κατουνιώτες, όπως και όλοι σχεδόν οι Ξηρομερίτες, κατέφυγαν στο νησί του Λεσινίου, όπου μέχρι σήμερα υπάρχει το τοπωνύμιο Κατουνιώτικα. Όλα αυτά τα δύσκολα για τον ελληνισμό χρόνια, πολλοί ήταν οι πρόσφυγες από το [[Συρράκο]] και τους [[Καλαρρύτες]] Ιωαννίνων και την περιοχή της Άρτας, που βρήκαν καταφύγιο στην Κατούνα.

Μέχρι το [[1827]] η περιοχή της Κατούνας περνά άλλοτε στα χέρια των Τούρκων και άλλοτε στους Έλληνες επαναστάτες, ανάλογα με τις φάσεις του αγώνα. Τελικά στις αρχές του [[1828]]  απελευθερώνεται, όπως και όλες οι περιοχές της Βόνιτσας και από τον τότε αρχηγό της κατά ξηράς Ελληνικών δυνάμεων Αγγλο [[Ρίτσαρντ Τσωρτς]].


'''Η Κατούνα μετά την απελευθέρωση'''

Το [[1836]], ιδρύθηκε ο [[Δήμος Εχίνου]] και η  Κατούνα υπήρξε από το [[1836]] ως το [[1912]] πρωτεύουσα του Δήμου Εχίνου, που περιλάμβανε τα χωριά: '''Κατούνα''', [[Αχυρά Αιτωλοακαρνανίας|Αχυρά]], [[Τρύφος Αιτωλοακαρνανίας|Τρύφου]], [[Αετός Αιτωλοακαρνανίας|Αετό]], [[Κομπωτή Αιτωλοακαρνανίας|Κομπωτή]],[[Κωνωπίνα Αιτωλοακαρνανίας|Κωνωπίνα]],[[Παπαδάτος Αιτωλοακαρνανίας|Παπαδάτου]], [[Φυτείες Αιτωλοακαρνανίας|Μαχαλάς]], [[Μπαμπίνη Αιτωλοακαρνανίας|Μπαμπίνη]], [[Βούστρι]], [[Αλευρά]], [[Γαρδί]].   
Την ονομασία Εχίνος ο δήμος πήρε από την αρχαία πόλη Εχίνος, η οποία πίστευαν  ότι βρισκόταν στην περιοχή της Κατούνας. Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, ο Εχίνος ήταν πόλη στο εσωτερικό της Ακαρνανίας, που απείχε πιθανώς μία ώρα από την πόλη [[Θύρρειο]] γράφει: "''Πόλη της Ακαρνανίας κατά τον Αμβρακικόν κόλπο (ΡΙ. IV. 1 2. 5) απείχε πιθανώς μία ώρα μεσογείως της πόλεως Θυρρείου (Ξεν. Ελλ. ΣΤ, 2, 37).''"
Το [[1837]] δήμαρχος ήταν ο Ι. Μαυρομμάτης. Το [[1840]] ο Δήμος Εχίνου είχε πληθυσμό 3.901 κατοίκους και το [[1851]] είχε 4.043 κατοίκους. 


'''20ος Αιώνας'''

Το [[1912]] με βασιλικό διάταγμα καταργήθηκε ο Δήμος Εχίνου, και δημιουργήθηκαν αυτόνομες Κοινότητες. Στην απογραφή του [[1920]] η Κατούνα είχε 2.018 κατοίκους μαζί με το Λουτράκι (66 κατ.). Το [[1928]] είχε 2.727 μαζί με τον Άγιο Νικόλαο (85 κατ.) και το Λουτράκι (80 κατ.). Στην απογραφή του [[1940]] είχε 3.167 κατοίκους και το [[1970]] είχε 3.500 κατοίκους. Το [[1981]] είχε 3.157 το Λουτράκι 12 και ο Άγιος Νικόλαος 118 κατοίκους.
 
Η [[Κατοχή της Ελλάδας 1941-1944|Γερμανική Κατοχή]] ([[1941]]-[[1944]]) και ο [[Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος 1946-1949|Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος]] ([[1946]]-[[1949]]) άφησαν βαθύτατα ίχνη στην Κατούνα, η οποία προσέφερε στην [[Εθνική Αντίσταση]] το παν, και θρήνησε θύματα.

Το [[1986]] η '''Κατούνα''' μαζί με τους συνοικισμούς [[Άγιος Νικόλαος Κατούνας Αιτωλοακαρνανίας|Άγιος Νικόλαος]],  [[Αχυρά Αιτωλοακαρνανίας|Αχυρά]],  [[Λουτράκι Αιτωλοακαρνανίας|Λουτράκι]] δημιούργησαν το [[Δήμο Κατούνας]]. Το [[1999]] με το [[Σχέδιο Καποδίστριας]], δημιουργήθηκε ο [[Δήμος Μεδεώνος]] που περιελάμβανε τα χωριά: '''Κατούνα''' (η έδρα του δήμου), [[Άγιος Νικόλαος Κατούνας Αιτωλοακαρνανίας|Άγιος Νικόλαος]],  [[Αχυρά Αιτωλοακαρνανίας|Αχυρά]],  [[Λουτράκι Αιτωλοακαρνανίας|Λουτράκι]], [[Αετός Αιτωλοακαρνανίας|Αετό]], [[Κομπωτή Αιτωλοακαρνανίας|Κομπωτή]], [[Κωνωπίνα Αιτωλοακαρνανίας|Κωνωπίνα]] και [[Τρύφος Αιτωλοακαρνανίας|Τρύφου]].

=='''Σύλλογοι'''==

*Το [[1949]] ιδρύθηκε ο '''''Αθλητικός Σύλλογος «Μεδεών» Κατούνας''''' με σημαντική προσφορά στον αθλητισμό της περιοχής, και στο τοπικό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου. 

*Το [[1978]] ιδρύθηκε ο '''''Πολιτιστικός Σύλλογος Κατουνιωτών «Φίλιππος ο Ακαρνάν»''''' με πλούσια πολιτιστική, πνευματική και κοινωνική δράση. Ο Σύλλογος διοργανώνει κάθε χρόνο πολιτιστικές εκδηλώσεις στο χωριό και εκδίδει την εφημερίδα «Η Κατούνα». Το όνομα του συλλόγου προέρχεται από τον ιατρό του [[Αλέξανδρος ο Μέγας|Μεγάλου Αλεξάνδρου]], [[Φίλιππο τον Ακαρνάνα]], ο οποίος καταγόταν από την [[Μεδεών Ακαρνανίας|Μεδεώνα]].

*Το [[2008]] ιδρύθηκε ο '''''Ιππικός Όμιλος Κατούνας'''''. 

*Πρόσφατα ιδρύθηκε  '''''Σύλλογος Γυναικών Κατούνας'''''.



== '''Αξιοθέατα''' ==


'''Άγιος Αθανάσιος''' 

[[Αρχείο:Άγιος Αθανάσιος.jpg|thumb|right|200px|Άγιος Αθανάσιος Κατούνας]] Η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου είναι ο ενοριακός ναός της Κατούνας και είναι η μεγαλύτερη εκκλησία της περιοχής. Βρίσκεται στο κέντρο της Κατούνας και δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς κτίσθηκε. Σύμφωνα με την παράδοση κάτω από τη σημερινή εκκλησία βρισκόταν μια σπηλιά μέσα στην οποία υπήρχαν δύο εικόνες, με τη μορφή του Αγίου Αθανασίου και του Αγίου Χαραλάμπους. Καθώς ο τόπος ήταν πετρώδης, οι κάτοικοι φρόντισαν να μεταφέρουν τις εικόνες σε τόπο κατάλληλο για την ανέγερση Εκκλησίας, στην τοποθεσία Κατωμερίσια. Η παράδοση λέει ότι οι εικόνες επέστρεφαν στην παλιά τους θέση, στη σπηλιά. Τότε οι κάτοικοι έριξαν κλήρο να δουν σε ποιόν από τους δύο Αγίους θα ανεγερθεί η Εκκλησία και τρεις φορές ο κλήρος έπεσε στην εικόνα του Αγίου Αθανασίου. Έτσι πάρθηκε η απόφαση να κτισθεί η εκκλησία του Αγίου  Αθανασίου στον τόπο που είναι σήμερα, πάνω από τη σπηλιά. 
Από τις πηγές που υπάρχουν για την ανακαίνιση του συμπεραίνεται ότι ο Ναός προϋπήρχε πολύ πριν του έτους 1761. Ως προς την ανακαίνιση και ανοικοδόμηση του Αγίου Αθανασίου έχουν διασωθεί δυο Τούρκικα έγραφα, Μουρασελέδες, που αναφέρονται σε αίτημα των πιστών της Κατούνας για έγκριση, ανεγέρσεως Εκκλησίας κατεδαφισθείσης. Τα έγραφα αυτά έχουν δημοσιευθεί το 1960 στο Ρουμελιώτικο Ημερολόγιο και το 1972 στο βιβλίο του Δ. Καλτσούλα.
Η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου καταστράφηκε από πυρκαγιά το 1905 και από τον σεισμό το 1966 και ανακαινίσθηκε και τις δύο φορές από τους πιστούς της Κατούνας. Από τα κειμήλια του Ναού με ιστορική αξία είναι: '''ο Επιτάφιος του Αγίου Αθανασίου''', ο οποίος λέγεται ότι είναι Ρωσικής προελεύσεως και μια '''εικόνα ζωγραφισμένη με ρετσίνα'''.


'''[[Λουτράκι Αιτωλοακαρνανίας|Λουτράκι]]'''

[[Αρχείο:Λουτράκι Κατούνας.jpg|μικρογραφία|Το Λουτράκι]]
Ο παράλιος οικισμός Λουτράκι βρίσκεται 11 χιλιόμετρα Βόρειο Ανατολικά της Κατούνας, στις ακτές του Αμβρακικού Κόλπου. Ο μικρός παραθαλάσσιος οικισμός, στα μέσα του κόλπου, συνδυάζει το πράσινο των δέντρων, με μια μικρή απάνεμη αμμώδη παραλία με χαρακτηριστικό βότσαλο και γαλαζοπράσινα ζεστά νερά. Στο Λουτράκι, κοντά στις εκβολές του ποταμού της Νήσσας, ο επισκέπτης μπορεί να δει ένα πρωτοελλαδικό Τύμβο και ένα θολωτό μυκηναϊκό τάφο δείγματα της Μυκηναϊκής αρχιτεκτονικής, που μαρτυρούν την παρουσία Μυκηναίων στην περιοχή. Στη θέση ''Σπαθάρι'' βρέθηκαν επίσης ''επιτύμβιο ανάγλυφο κόρης'' του β΄ μισού του 4ου αιώνα π.χ. και  δύο [[Επιτύμβια στήλη|Επιτύμβιες στήλες]] με τις επιγραφές: ''ΑΥΤΟΚΡΑΤΗΣ'' και ''ΞΕΝΑΡΙΟΣ''.


'''[[Αμβρακία|Λίμνη Αμβρακία]]'''

Η λίμνη Αμβρακία βρίσκεται Ν.Α. της Κατούνας  και το κύριο τμήμα της λίμνης έχει σχήμα τριγώνου, με κορυφή προς το νότο. Ανήκει στο δίκτυο [[Natura 2000]] λόγω του σημαντικού αριθμού πουλιών που φιλοξενεί, αγριόπαπιες, λευκοτσικνιάδες, σταχτοτσικνιάδες, κορμοράνους, μπεκατσίνια, κ.α, ανάλογα με την εποχή.  Επίσης είναι σημαντική η παρουσία μεγαλόσωμων απειλούμενων αρπακτικών. Πρόσφατα αναφέρθηκε η ύπαρξη 56 ειδών φυκών που δεν ήταν γνωστά στον ελληνικό χώρο. 
Στις δυτικές ακτές της υπάρχει ένα πλούσιο δασώδες περιβάλλον όπου κυριαρχεί η δάφνη συμπλεκόμενη με κουτσουπιές, μελικοκιές, αγραπιδιές, πουρνάρια, φιλίκια και αιωνόβιες βελανιδιές. 
Προσφέρει εισόδημα σε αρκετούς αλιείς από τα γύρω χωριά. Φημισμένες είναι οι δρομίτσες, τα κυπρίνια, οι τσουρούκλες και τα γαλανίδια. 


'''Το ποτάμι της Νήσσας'''

Το ποτάμι της Νήσσας ξεκινά από τα [[Ακαρνανικά όρη]] και ειδικότερα από την κορυφή Περγαντή και χύνεται στον [[Αμβρακικός κόλπος|Αμβρακικό κόλπο]], στη τοποθεσία Λουτράκι. Σε όλη την διαδρομή υπάρχουν πλατάνια στις άκρες του, παραδοσιακά γεφύρια, ερειπωμένοι νερόμυλοι και  μεγάλοι καταρράκτες. Ο καλύτερος τρόπος για να γνωρίσετε το ποτάμι της Νήσσας  είναι οι πεζοπορίες στα μονοπάτια του. Μπορεί κανείς να ακολουθήσει τα μονοπάτια κι ανεβεί στα παλιά ερειπωμένα χωριά Αχυρά και Βούστρι, με τα γκρεμισμένα τους σπίτια, να δει τους ερειπωμένους  νερόμυλους, τα πέτρινα γεφύρια  και τις πηγές που φέρνουν ασταμάτητα  παγωμένο νερό από την κορυφή του Περγαντή.

== '''Θρησκευτική παράδοση'''==



'''Η Ιερά Μονή Παναγιάς Δευτέρας Κατούνας'''

Βορειοδυτικά της Κατούνας, στο δρόμο προς το χωριό Τρύφου, βρίσκεται το εξωκλήσι της Αγίας Δευτέρας ή Παναγία Δευτέρα Κατούνας που χτίστηκε το [[1594]] και παλιότερα ήταν μοναστήρι. Εκκλησίες αφιερωμένες στην Αγία Δευτέρα βρίσκουμε μόνο στο Ξηρόμερο. Το όνομα πιθανώς οφείλεται στη λειτουργία που γινόταν τη δεύτερη ημέρα του Πάσχα ή σε ανάμνηση μιας νίκης των Ξηρομεριτών εναντίον των Τούρκων το [[1585]] γύρω από τα υψώματα του μοναστηριού, τη Δευτέρα του Πάσχα. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας το μοναστήρι γνώρισε τη βαρβαρότητα των Τούρκων κατακτητών. Οι ηγούμενοι και μοναχοί της μονής συνεργάζονταν με τους Βενετούς που κατείχαν τα [[Επτάνησα]] διατρέχοντας σοβαρούς κινδύνους γιατί έδιναν πληροφορίες για τη διακίνηση των τουρκικών στρατευμάτων. Σύμφωνα με την παράδοση, ένας ηγούμενος της μονής που ονομαζόταν Ραφαήλ πλήρωσε με τη ζωή του τη δράση του εναντίον των Τούρκων. Αναφέρεται ότι οι Τούρκοι τον κρέμασαν στην αυλή του μοναστηριού. Λέγεται ότι ένα πουρνάρι που ήταν φυτρωμένο στον τόπο της εκτέλεσης ξεράθηκε αμέσως μετά από αυτήν. Μέσα σ' αυτό το μικρό εκκλησάκι έγινε η κήρυξη της Επανάστασης στις 6 Μαΐου 1821 από τους Ξηρομερίτες. Πρόσφατα έγινε ανακαίνισή και διαμόρφωση του χώρου γύρω από αυτό. Η Ιερά μονή Παναγία η Αγία Δευτέρα πανηγυρίζει στις 8 Σεπτεμβρίου, ημέρα της γεννήσεως της Θεοτόκου.


'''Άγιος Δημήτριος'''

[[Αρχείο:Άγιος Δημήτριος.jpg|thumb|right|180px|Άγιος Δημήτριος]]Το [[1790]], κατά την παράδοση, ο [[Αλή Πασάς]] πέρασε από τον Άγιο Δημήτριο και προσέφερε 50 γρόσια με την εντολή να μνημονεύουν τον Πατέρα Κοσμά τον Αιτωλό τον οποίον τιμούσε ιδιαίτερα. Σύμφωνα με άλλη παράδοση, Έλληνες που είχαν σκοτώσει σε ενέδρα Τούρκο στρατιώτη κατέφυγαν στον Άγιο Δημήτριο. Με θαύμα του Αγίου, οι Τούρκοι που τους καταδίωξαν οπισθοδρόμησαν και δε τους πείραξαν. Για πολλά χρόνια το εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου είχε εγκαταλειφθεί και είχε σχεδόν καταρρεύσει. Το ξωκλήσι γιορτάζει στη μνήμη του Αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου).


'''Προφήτης Ηλίας'''

Το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία χτίστηκε από αγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης σε ανάμνηση της ηρωικής και νικηφόρας μάχης της 10ης Αυγούστου [[1822]] κατά του [[Μεχμέτ Ρεσίτ πασάς Κιουταχής|Μεχμέτ Ρεσίτ πασά Κιουταχή]] υπό τον αρχιστράτηγο Γεώργιο Βαρνακιώτη, που έλαβε χώρα στον Αετό. Ένας σεισμός είχε μεταβάλει το εκκλησάκι σε ερείπια αλλά το [[1925]] ξαναχτίστηκε από τον Αριστείδη Τσιτσώνη. Με τον σεισμό του [[1966]] καταστράφηκε πάλι, αλλά χτίστηκε για τρίτη φορά  από τα παιδιά του Αριστείδη Τσιτσώνη. Πανηγυρίζει στις 20 Ιουλίου, οπότε πλήθος πιστών συρρέει στο ξωκλήσι.


'''Άγιος Γεώργιος- Βελαώρα''' 

[[Αρχείο:Άγιος Γεώργιος- Βελαώρα.jpg|thumb|right|180px|Άγιος Γεώργιος - Βελαώρας]]Το ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου βρίσκεται στη Βελαώρα, στη θέση «Ζελέϊκα». Το σημερινό εκκλησάκι είναι χτισμένο στα ερείπια παλιότερου ναού που είναι άγνωστο πότε ακριβώς και από ποιον χτίστηκε.Γύρω στο [[1942]] και πριν καλά καλά ολοκληρωθεί η  οικοδόμηση του ναού, οι Γερμανοί κατακτητές σαν πράξη αντεκδίκησης για την ανατίναξη γερμανικής φάλαγγας από αντάρτες προξένησαν πολλές καταστροφές στην περιοχή και αφαίρεσαν ανθρώπινες ζωές. Θύμα των Γερμανών ήταν και το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου, το οποίο καταστράφηκε και από τότε παρέμεινε ερειπωμένο και δεν λειτούργησε για πολλά χρόνια, ενώ οι ελάχιστες εικόνες που είχε, χάθηκαν. Πριν λίγο καιρό όμως, μετά από απαίτηση πολλών κατοίκων, έγινε η αναστήλωσή του και διαμορφώθηκε ο χώρος γύρω από το ναό.


'''Παμμεγίστων Ταξιαρχών''' 

Σε μια πλαγιά, ένα χιλιόμετρο έξω από τη Κατούνα, στο δρόμο προς το Λουτράκι, βρίσκεται το νεόκτιστο εκκλησάκι των Παμμεγίστων Ταξιαρχών. Από το μικρό αυτό γραφικό εκκλησάκι ο επισκέπτης μπορεί να αγναντέψει τον κάμπο του Βάλτου και το βουνό Βελαώρα. Η κατασκευή του έγινε με συντονισμένες προσπάθειες των κατοίκων και με εράνους και δωρεές.


'''Αγία Παρασκευή Μπόικου ή Λόγκου''' 

[[Αρχείο:Αγία Παρασκευή.jpg|thumb|right|180px|Αγία Παρασκευή Λόγκου]]Την εποχή της Τουρκοκρατίας έλληνες εκπατρισμένοι από επιδρομές και διωγμούς κατέφυγαν στην προφυλαγμένη τοποθεσία της Μπόικου, στους πρόποδες των [[Ακαρνανικά όρη|Ακαρνανικών Ορέων]]. Εκεί έχτισαν το συνοικισμό τους με πρώτο κτίριο την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής που χτίστηκε γύρω στα [[1547]] και παλιότερα ήταν γυναικεία μονή. Το εκκλησάκι αυτό έπαιξε σπουδαίο ρόλο κατά την Τουρκοκρατία, ως τόπος συγκέντρωσης των οπλαρχηγών. Λέγεται επίσης ότι όταν ο Κοσμάς ο Αιτωλός περιόδευε στην περιοχή, πάντοτε σταματούσε στην Αγία Παρασκευή. Επί πολλά χρόνια το εκκλησάκι είχε εγκαταλειφθεί και κατά τις βροχερές μέρες του χειμώνα οι βοσκοί στέγαζαν εκεί τα ποίμνιά τους. Εδώ και αρκετά χρόνια όμως, απολαμβάνει τη φροντίδα και το ενδιαφέρον των πιστών και αποτελεί σήμερα κόσμημα για την περιοχή. Στη μνήμη της Αγίας Παρασκευής (26 Ιουλίου) τελείται μεγαλοπρεπής πανήγυρη με την προσέλευση προσκυνητών από όλη την περιοχή.


'''Άγιος Νεκτάριος - Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός''' 

Το δισυπόστατο αυτό εκκλησάκι βρίσκεται στη διασταύρωση Κατούνας - Κωνωπίνας. Το ξωκλήσι είναι αφιερωμένο  στη μνήμη του Κοσμά του Αιτωλού και στον Άγιο Νεκτάριο. Στις 24 Αυγούστου, ημέρα μνήμης του Αγίου Κοσμά, πανηγυρίζει και συγκεντρώνει πλήθος κόσμου.


'''Το Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου'''
 
[[Αρχείο:Άγιος Νικόλαος.jpg|thumb|left|140px|Άγιος Νικόλαος]]Στο κέντρο του τριγώνου που σχηματίζουν ο Αετός, η Κατούνα και η Κωνωπίνα βρίσκεται το μοναστήρι του Αγίου Νικολάου, το οποίο χτίστηκε πιθανότατα το 1692 επί του Πατριάρχη [[Καλλίνικος Β΄ Κωνσταντινουπόλεως|Καλλίνικου Β΄ Κωνσταντινουπόλεως]] του επονομαζόμενου «Ακαρνάνα». Βρίσκεται τέσσερα χιλιόμετρα δυτικά της Κατούνας, στον οικισμό του Αγίου Νικολάου στον οποίο εγκαταστάθηκαν το [[1922]] πρόσφυγες από τη [[Μικρά Ασία]]. Στα κείμενα των ξένων περιηγητών και των Ελλήνων λογίων της τουρκοκρατίας το μνημείο είναι γνωστό σαν «Μονή Αγίου Νικολάου Αετού», ίσως γιατί υπαγόταν διοικητικά στον Αετό. Σύμφωνα με την εσωτερική επιγραφή που βρίσκεται στο δυτικό μέρος του ναού, χτίστηκε από τον Ευγένιο Γιαννακόπουλο  και είχε δική του οργάνωση και διοίκηση, δηλαδή δεν ήταν μετόχι. 
Ο ναός είναι περιτριγυρισμένος από τείχος για την προστασία των μοναχών από τους Τούρκους, ενώ μέσα στο τείχος σώζονται ακόμη και σήμερα τα κελιά των μοναχών. Εσωτερικά το ξωκλήσι είναι γεμάτο με τοιχογραφίες του 1692 που φανερώνουν το βυζαντινό στοιχείο. Ο Άγιος Νικόλαος είναι από τα λίγα μνημεία της περιοχής που διασώζουν ολόκληρη την εικονογραφία τους. Δυτικά της νότιας πλευράς σώζεται μισοκατεστραμμένη η ολόσωμη παράσταση του κτήτορα του μοναστηριού Ευγενίου Γιανακοπούλου σύμφωνα με παλιά βυζαντινή συνήθεια. 
Το Μοναστήρι του Άι-Νικόλα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη περίοδο της Τουρκοκρατίας και της Ελληνικής Επανάστασης. Όλοι οι οπλαρχηγοί της δυτικής Ελλάδας και πολλοί καπεταναίοι (Βαρνακιώτης, Τσέλιος, Γρίβας, Τσόγκας, Μπότσαρης, κ.α.) έχουν περάσει απ' το Μοναστήρι του Άι-Νικόλα. Ο Άγιος Νικόλαος σήμερα είναι ερημωμένος αλλά αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα ιστορικά μνημεία της Αιτωλοακαρνανίας.


'''Άγιος Προκόπιος''' 

Ο Άγιος Προκόπιος είχε χτιστεί ως ενοριακός ναός από τους κατοίκους του ομώνυμου συνοικισμού. Μάλιστα, η οικογένεια Σακκά που ήρθε στην περιοχή μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης, εναπόθεσε στον Άγιο Προκόπιο τεμάχιο εκ του Ιερού λειψάνου του, που έφερε μαζί της. Επί μακρόν κι ο Άγιος Προκόπιος είχε εγκαταλειφθεί. Πριν εξήντα χρόνια όμως δύο οικογένειες της Κατούνας τον ανοικοδόμησαν. Σύμφωνα με την παράδοση, ο θρυλικός Κατσαντώνης, ένας από τους σημαντικότερους κλέφτες της προεπαναστατικής περιόδου κατέφυγε τραυματισμένος στον Άγιο Προκόπιο μετά από κάποια μάχη, και εκεί τον περιέθαλψαν οι κάτοικοι της Κατούνας. Η μνήμη του Αγίου γιορτάζεται στις 8 Ιουλίου.

== '''Πολιτιστικές εκδηλώσεις''' ==


'''Εμποροπανήγυρη'''

Δύο φορές το χρόνο, το χωριό, έχει πανηγύρι, στις 15 Μαΐου με το παλιό ημερολόγιο του Αγίου Αθανασίου που έψηνε όλο το χωριό αρνιά και στις 10 Οκτωβρίου που πραγματοποιούνταν η ετήσια έμπορο-ζωοπανήγυρη. Αυτός ο θεσμός ξεκίνησε  αρχικά ως ζωοπανήγυρης και συγχρόνως με την εξέλιξη της κοινωνίας έγινε εμποροπανήγυρις ή αλλιώς το «Παζάρι». Στο κέντρο του χωριού στήνονταν πάγκοι και συγκεντρώνονταν  Έμποροι - Εκθέτες απ' όλα τα μέρη της Ελλάδας και γινότανε αγοραπωλησίες εγχώριων προϊόντων καθώς και ζώων. Επίσης διοργανώνονταν βραδιές με παραδοσιακά όργανα στην πλατεία του χωριού, σε μαγαζιά ή σε αίθουσες όπου μπορούσε κανείς να φάει και να πιει. Η εμποροπανήγυρις  ήταν σημαντικότατο οικονομικό γεγονός για την περιοχή γιατί συγκεντρωνόταν ολόκληρη η επαρχία  Ξηρομέρου. Σήμερα το πανηγύρι έπαψε να έχει εμπορικό χαρακτήρα και γίνεται περισσότερο για λόγους διατήρησης της παράδοσης.

'''Γιορτή του Αλόγου'''

Τα τελευταία χρόνια, δίπλα στο ποτάμι της Νήσσας, την άνοιξη γίνεται το ''Αντάμωμα Καβαλάρηδων και Φίλων του Αλόγου''  ή   ''Γιορτή του Αλόγου'', που αποτελεί σημείο αναφοράς κατοίκων και παραθεριστών της γύρω περιοχής αφού  είναι μια από τις μεγαλύτερες εκδηλώσεις. Σε κατάλληλα διαμορφωμένο χώρο γίνεται η επίδειξη αλόγων από τους ιδιοκτήτες τους. Στους αγώνες -επίδειξη λαμβάνουν μέρος δεκάδες άλογα από όλες τις περιοχές της Ελλάδας και οι παρευρισκόμενοι έχουν την  ευκαιρία να θαυμάσουν την εξάρτησή τους (σέλα, χαλινάρια, πέταλα κλπ.), να δουν από κοντά την επίδειξη στο καλύβωμα, αλλά κυρίως να χαρούν το μοναδικό τρέξιμο τους. Στην συνέχεια  γίνεται παραδοσιακό γλέντι με τραγούδια και ζωντανή μουσική, δημοτικοί χοροί από χορευτικά, διανομή δωρεάν ντόπιας ψητής προβατίνας, υπό τους ήχους τού κλαρίνου και των άλλων μουσικών οργάνων. 

'''Καρναβάλι''' 

Με το που “ανοίγει” το Τριώδιο ξεκινάνε αποκριάτικοι χοροί από τους Συλλόγους του χωριού για μικρούς και μεγάλους. Παλαιότερα συνηθιζόταν να μασκαρεύονται και να κάνουν επισκέψεις σε σπίτια γνωστών και να παίζουν το κλασσικό παιχνίδι «μάντεψε ποιος είμαι».
Η παρέλαση αποτελείται από πεζοπόρες ομάδες και από άρματα που σατιρίζουν επίκαιρα θέματα. Συμμετέχουν σχολεία, σύλλογοι και πολλοί εθελοντές. Η γιορτή λαμβάνει χώρα στον κεντρικό δρόμο του χωριού και μόλις περάσουν όλοι συγκεντρώνονται στη πλατεία και γίνεται το παραδοσιακό κάψιμο του καρνάβαλου. Πριν τη καύση του καρνάβαλου γίνεται χορός στην πλατεία του χωριού.

== '''Η καλλιέργεια του καπνού''' ==  

[[Αρχείο:Καπνός.jpg|thumb|right|200px|Καπνός ποικιλία τσεμπέλι]]Μετά το [[1910]] η καλλιέργεια του [[καπνός|καπνού]] (ποικιλία τσεμπέλι), απέκτησε μεγάλη σημασία για την τοπική κοινωνία. Οι καπνοκαλλιέργειες που ξεκίνησαν από την Κατούνα, γρήγορα επεκτάθηκαν και στα γύρω χωριά και πολύ σύντομα κυριάρχησαν στην τοπική αγροτική παραγωγή λόγω της αυξημένης ζήτησης που διαμορφώθηκε για τα καπνά Κατούνας, τόσο από το εσωτερικό, όσο και από το εξωτερικό. Η ποιότητα του καπνού ήταν άριστη, εξαιτίας του ορεινού εδάφους και του κλίματος, και μάλιστα τα καπνά της Κατούνας θεωρούνταν από τα καλύτερα της παγκόσμιας παραγωγής και είχαν αποσπάσει πολλές φορές τα πρώτα βραβεία στην [[Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης|Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης]] - "καπνά Κατούνας".

== '''Εξωτερικοί σύνδεσμοι'''==

*[http://katounanews.blogspot.gr/ Δικτυακός τόπος για την Κατούνα]

*[http://lyk-katoun.ait.sch.gr/ Γενικό Λύκειο Κατούνας]

*[http://gym-katoun.ait.sch.gr/ Κώτσειο Γυμνάσιο Κατούνας]

*[http://www.anaktorio.gov.gr/ Η σελίδα του Δήμου Ακτίου - Βονίτσης]

*[http://xiromeronews.blogspot.gr/ Ειδήσεις από το Ξηρόμερο]

== '''Βοηθήματα''' ==
*Αθανάσιου Δ. Παλιούρα "Βυζαντινή Αιτωλοακαρνανία",   Εκδόσεις Αρσινοη, Αθήνα 1985
*Μήτσης Θεοδ. Νικόλαος "Κατούνα Ξηρομέρου",   Έκδοση του Δήμου Κατούνας, 1990
*Γερ. Ηρ. Παπατρέχα "Δημοτικά τραγούδια του Ξηρομέρου",   Εκδόσεις Μοσχονα, Αγρίνιο 1992
*"Αιτωλοακαρνανία Τόποι-Μνημεία-Ιστορία",   'Εκδοση Ιστορικής - Αρχαιολογικής Εταιρείας Δυτικής Στερεάς Ελλάδας, Αγρίνιο 1995
*Γεράσιμου Σ. Κατωπόδη "Αρχαία Ακαρνανία",   Έκδοση Ιστορικής - Αρχαιολογικής Εταιρείας Δυτικής Στερεάς Ελλάδας, Αγρίνιο 1987
*Κ. Σάθας «Τουρκοκρατούμενη Ελλάς» Αθήνα 1869
*Αντ. Αρχοντίδης «Η Βενετοκρατία στη Δυτ. Ελλάδα1684-1699» Θεσσαλονίκη 1983 
*Παντελή Π. Φακου "Γνωρίστε το Ξηρόμερο",   Αθήνα 1978
*Νικ. Γ. Ζιαγκου "Παραλειπόμενα από τη δεκαετία 1940-1949",   Αθήνα 1990
*Γε. Α. Φερεντίνου "Ιστορία της Ακαρνανίας", τόμοι Α,Β,Γ
*Pαππος, Nίκος «Mεδεών: τα νομίσματα.» Eφημερίδα Mεδεών-Kατούνα, Δεκέμβριος 2003.
*Φραγκίσκου Πουκεβίλ "Ταξίδι στην Ελλάδα: Στερεά Ελλάδα, Αττική- Κόρινθος", εκδόσεις Αφων Τολιδη, Αθήνα 1995

{{Δήμοι νομού Αιτωλοακαρνανίας}}

[[Κατηγορία:Χωριά του νομού Αιτωλοακαρνανίας]]

[[ro:Katouna]]