Revision 6043154 of "Νησί Παντελεήμονος" on elwiki

{{ουδετερότητα|@=ως δημιουργός του λήμματος φέρεται ο χρηματοδότης της ανασκαφής}}
{{επιμέλεια|παρουσίαση σε γλωσσικό ύφος και δομή επιστημονικής ανακοίνωσης, ακατάλληλο για εγκυκλοπ. λήμμα}}
{{χωρίς παραπομπές|29|09|2016}}
{{μορφοποίηση}}

=Περίληψη=
Το 1992 στο πλαίσιο προγράμματος εντοπισμού αρχαιολογικών θέσεων υπό την αιγίδα της Αρχαιολογικής Εταιρείας ο καθ. Αρχαιολογίας Αντώνης Ζώης διεξήγαγε αυτοψία στο ακρωτήριο «Νησί Παντελεήμονος», στα νοτιοδυτικά του Κόλπου Μεραμπέλου (νομός Λασιθίου). Εντοπίστηκαν λείψανα μεγάλου ελληνιστικού κτηρίου ενός οικισμού που συνήθως ταυτίζεται με την αρχαία πόλη του Ιστρώνος. 

=Εισαγωγή=
Στα νοτιοδυτικά παράλια του κόλπου Μεραμπέλου, σε απόσταση περ. 12 χλμ. από τον Άγιο Νικόλαο και πλησίον του σύγχρονου οικισμού Καλό Χωριό εισέρχονται στη θάλασσα από δυσμάς προς ανατολάς τέσσερα ακρωτήρια, ο Πρινιάτικος Πύργος, το Νησί Παντελεήμονος, το Νησί Ηλία και το Βρυονήσι, μεταξύ των οποίων σήμερα σχηματίζονται αγκυροβόλια, αν και η περιοχή έχει από την αρχαιότητα υποστεί σημαντικές γεωλογικές μεταβολές. Στα ακρωτήρια υπάρχουν σημαντικά αρχαία οικιστικά ή κτηριακά λείψανα. Ειδικά στο Νησί Παντελεήμονος, το οποίο έχει τη μορφή μικρής χερσονήσου, έχουν εντοπιστεί λείψανα οικισμού που χρονολογείται από τα αρχαϊκά μέχρι τα ελληνιστικά χρόνια και συνήθως ταυτίζεται με την αρχαία πόλη του Ιστρώνος. Επιγραφικές μαρτυρίες εμφανίζουν τoν τελευταίo κατά τον 3ο αιώνα π. Χ. –μαζί με την Κνωσό και άλλες κρητικές πόλεις– ως σύμμαχο της Μιλήτου (IC I, VIII 6), ενώ συνθήκη ασυλίας με την Τέω ορίζει την ανάρτησή της στο ναό της Αθηνάς Πολιάδος του Ιστρώνος (IC I, XIV 1). Εντός του 2ου αιώνα η πόλη φαίνεται ότι χάνει την αυτονομία της, καθώς δεν απαντάται στη συνέχεια και, πιθανότατα, ενσωματώνεται στην επικράτεια της Λατούς ή της Ιεράπυτνας.
  
=Η ιστορία των ανασκαφών και η συμβολή της Αρχαιολογικής Εταιρείας στην έρευνα της θέσης=
Στο Νησί Παντελεήμονος δεν έχουν ακόμη διεξαχθεί συστηματικές ανασκαφές. Περιηγητές τοποθετούσαν τον Ιστρώνα είτε στην ενδοχώρα είτε στα παράλια της περιοχής γύρω από το Καλό Χωριό, η οποία στα νεώτερα χρόνια διατηρούσε και το αρχαίο τοπωνύμιο. Κατά τα έτη 1910 και 1912, όταν η Αμερικανίδα αρχαιολόγος Edith Hall ανέσκαπτε σημαντικό οικισμό της ύστερης εποχής του χαλκού-πρώιμης εποχής του σιδήρου στο λόφο του Βρόκαστρου, στα νοτιοανατολικά του Νησιού, έστρεψε το ενδιαφέρον της και προς το τελευταίο, όπου το 1912 φαίνεται ότι προέβη σε μια δοκιμαστική τομή προκειμένου να αποσαφηνίσει αδρά τη χρονολόγηση των οικιστικών καταλοίπων του. Πρώτοι οι Βρετανοί αρχαιολόγοι John Pendlebury και Ian Sanders συσχέτισαν το Νησί Παντελεήμονος με τον αρχαίο Ιστρώνα, ο δεύτερος, μάλιστα, τονίζοντας ότι εκεί κυριαρχούν κατάλοιπα της ελληνιστικής εποχής. Το 1992 ο καθηγητής Αρχαιολογίας Αντώνης Ζώης στο πλαίσιο ανασκαφής της Αρχαιολογικής Εταιρείας σε μινωικό οικισμό στη θέση «Βασιλική» Ιεράπετρας (βλ. σχετικό λήμμα) διεξήγαγε παράλληλο πρόγραμμα αναγνωρίσεως αρχαιολογικών θέσεων υπό τον τίτλο «Αρχαιοδρομίες» κατά το οποίο προέβη σε αυτοψία στο Νησί, εντοπίζοντας, μεταξύ άλλων, λείψανα κτηρίου που τοποθέτησε στα ελληνιστικά χρόνια. Τη θέση ερεύνησε εκ νέου και χαρτογράφησε η αρχαιολόγος Barbara Hayden κατά τη διάρκεια του προγράμματος επιφανειακής έρευνας «Vrokastro Regional Survey Project» του Πανεπιστημίου της Pennsylvania, υπό την αιγίδα της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων και της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών. Τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών δημοσιεύθηκαν κατά τα έτη 2003-2005 σε τρεις τόμους (τα αφορώντα το Νησί Παντελεήμονος βρίσκονται κυρίως στον δεύτερο).
      
       

=Βιβλιογραφία=
==Γενική Βιβλιογραφία==
* E. H. Hall, Excavations in Eastern Crete Vrokastro (Philadelphia 1914), 85 πίν. 17.
* J. D. S. Pendlebury et al., Journeys in Crete, 1934, BSA 33, 1932-1933, 80-100, κυρίως 95.
* Ν. Πλάτων, Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1959, Κρητ. Χρον. 13, 1959, 388 [θέση «Κατεβατή»].
* I. F. Sanders, Roman Crete. An Archaeological Survey and Gazetteer of Late Hellenistic, Roman and Early Byzantine Crete (Warminister-Wilts 1982), 142 αρ. 3/16.
* B. J. Hayden et al., The Vrokastro Survey Project, 1986-1989. Research Design and Preliminary Results, Hesperia 61, 1992, 293-353, κυρίως 329-333. 
* B. J. Hayden, ΑΔ 54, 1999 (2006) Β2, Χρον., 879.
* K. Sporn, Heiligtümer und Kulte Kretas in klassischer und hellenistischer Zeit (Heidelberg 2002), 61.
* B. J. Hayden, The Roman Period in the Vrokastro Area, Eastern Crete: Settlement Pattern, Sites, and Subsistence, σε: M. Livadiotti – I. Simiakaki (επιμ.), Creta romana e protobizantina. Αtti del congresso internazionale, Iraklion, 23-30 settembre 2000 (Padova 2004), τ. ΙΙ, 269-280.
* B. J. Hayden et al., Reports on the Vrokastro Area, Eastern Crete. Volume 2: The Settlement History of the Vrokastro Area and Related Studies (Philadelphia 2004), σποράδην, κυρίως 167-171, 347-350, 383-386 εικ. 38-39.
* P. Perlman, Crete, in: M. M. Hansen – Th. H. Nielsen (επιμ.), An Inventory of Archaic and Classical Poleis. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Center for the Danish National Research Center (Oxford-New York 2004), 1167 αρ. 964.
* Α. Α. Ζώης, Ανασκαφή Βασιλικής Ιεράπετρας 1992. Ημερολόγιο και έκθεση εργασιών. Κείμενο και εποπτικό υλικό (Αθήνα 2006), 32-33, 323-324.
* Β. Ζωγραφάκη, ΑΔ 63, 2008 (2014) Β2, Χρον., 1188 [Καλό Χωριό, ελληνιστική ταφή].  
* B. J. Hayden – M. Tsipopoulou, The Priniatikos Pyrgos Project, Preliminary Report on the Rescue Excavation of 2005-2006, Hesperia 81, 2012, 507-584, κυρίως 554-556.
* N. Coutsinas, Défenses crétoises. Fortifications urbaines et défense du territoire en Crète aux époques classique et hellénistique (Paris 2013), 202-204, 412 αρ. κατ. 11 εικ. 54-55.
* B. J. Hayden, Priniatikos Pyrgos and its Territory: Results of Survey and Excavation, σε: B. P. C. Molloy – Ch. N Duckworth (επιμ.), A Cretan Landscape through Time: Priniatikos Pyrgos and Environs (Oxford 2014), 15-22, κυρίως 20.

==Έρευνες της Αρχαιολογικής Εταιρείας==
* Έργον 1992, 103.
* Α. α. ζώης, Ανασκαφή Βασιλικής Ιεράπετρας, ΠΑΕ 1992, 242-243.