Revision 37483 of "گلپایگان" on glkwiki

'''گلپایگان''' شهری در استان اصفهان ایران است.

این شهر بین الیگودرز، نجف‌آباد خمین و محلات و درفاصله ۳۵۲ کیلومتری تهران و ۲۰۰ کیلو متری شمال غربی اصفهان قرار دارد. سلسله کوه‌های مرکزی و رود قبله، که از کوه‌های جنوبی خوانسار سرچشمه می‌گیرد، از گلپایگان می‌گذرد.
 
شهری است با فرهنگ کهن، پرداخته سمره (هُمای بنت بهمن، چهره آزاد)، از سلسله کیانیان، که دراصل نامش، '''وردپاتکان''' (سرزمین گل ُسرخ) بوده‌است.

== وجه تسمیه گلپایگان ==
گلپایگان را همای بنت بهمن کیانی ساخت و بنام خود سمره خواند که در اول همای را سمره گفتندی. دخترش آن را تجدید عمارت کرد و گلبادگان یا گربادگان گفت.
تاریخ جهان‌آرای عباسی یا عباسنامه، تألیف میرزا محمدطاهر وحید قزوینی، نزهةالقلوب: حمدالله مستوفی، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تاریخ ایران: تألیف سرجان ملکم، ترجمه میرزا حیرت، قاموس الاعلام ترکی و ذیل جامع التواریخ رشیدی ص ۱۷۲ و مجمل التواریخ گلستانه ص ۲۷۳ و تاریخ گزیده ص ۹۹، ۴۱۷، ۵۴۳، ۶۹۹، ۶۷۰، ۶۷۷ و ۷۱۵)

گلپایگان از ترکیب سه کلمه ( گل - پای - گان ) تشکیل شده‌است.

نام اولیه شهر، گردپاذگان بوده‌است.(برهان قاطع،۱۳۶۱، ذیل گلپایگان)، گروهی دیگر نام اصلی آن را گَرپادگان به معنی کوهپایه می‌دانند. «گَر» در زبان پارسی میانه به معنای کوه‌ است. 
در اواخر ساسانیان و اوائل اسلام «گردپادگان» خوانده می‌شد و تازیکان معرب نموده «جرباذکان» نامیده‌اند. (معجم البلدان یاقوت دیده شود). سپس از روی قاعده دیگری که آن نیز در زبانشناسی ایران معروف است، را و دال تبدیل به لام گشته و کلمه گارد مبدل بگال و سپس مبدل بگول و سپس مبدل به گل شده و بالاخره وردپاتکان و گلپایگان، شده یعنی شهر گلباد، و چنانکه گفتیم گلباد از نامهای معروف ایرانی بوده‌است. (مقالات کسروی ج ۱ صفحه ۱۲۲-۱۲۱)

برخی گفته‌اند در اصل «ورتپاتکان» به معنی شهر یا سرزمین ورتپات بوده که یکی از نام‌های ایران نیز می‌باشد. سپس به مرور زمان وردپاتکان، «وردپاذکان»، «گردپاذکان»، «گلپادگان» و سرانجام «گلپایگان» شده‌است. 
ورد، به معنی گل سرخ است و در نتیجه تغییراتی که از روی قواعد زبان شناختی در آن روی داده، واژه ورد تبدیل به « گل » شده‌است. پات از مصدر پاییدن، به معنی نگاهبانی کردن است. و «وردپات» گل نگاهدار معنی می‌دهد. پات پس از مدتی «پاذ» و سرانجام تبدیل به «پای» شده‌است. واژه «کان» که سپس «گان» گردیده در آخر نام شهرها و آبادی‌های بسیاری چون اردکان، زنگان، ارزنگان و ارزنکان… آمده‌است.
== سابقه سکونت در گلپایگان ==
سابقه سکونت در گلپایگان این کهن شهر دوران کیانی، به دوران پارینه سنگی میانه و نو سنگی می‌رسد. شواهد این ادعا از سنگ نگاره‌هایی که بیانگر اشیایی از قبیل چماق و تیر و کمان و کمند و کهن‌ترین سازهای ایرانی است، بدست می‌آید. 
سنگ نگاره‌ها کهن‌ترین آثارتاریخی و هنری بجامانده از بشر هستند. 

سنگ نگاره‌ها کهن ترین آثارتاریخی و هنری بجامانده از بشر هستند.]]
البته روش‌های علمی مانند آزمایشات موسوم به نیمه عمر کربن، پتاسیم آرگون (Potassium Argon) و تعیین جهت قطب مغناطیسی (Magnetic Polarity Chronology) و یا مقدار اورانیوم توریوم (Uranium Thorium) که برای تعیین تاریخ دوره‌های پارینه سنگی به کار می‌رود، هنوز بر روی آثار به دست آمده از گلپایگان انجام نشده‌است، و به همین دلیل نمیتوان بطور دقیق سابقه سکونت در گلپایگان را مشخص نمود. 
گفته می‌شود بزرگ‌‌‌‌ترین و کامل‌ترین مجموعه سنگ نگاره‌های ایران در شهرستان گلپایگان قرار دارد. در مناطق ۲۱ گانه غرقاب و کوچری می‌توان بیش از ده‌ها هزار نقش بر سنگ‌ها پیدا کرد. 
این سنگ نگاره‌ها از لحاظ گستردگی، فراوانی، قدمت و تنوع نقوش در دوره‌های تاریخی ایران بی‌نظیر است و سیر تکاملی خط مانند خط سطری، هندی، پهلوی، عربی، فارسی و عبری در این سنگ نگاره‌ها وجود دارد. 

آثار باستانی گلپایگان به توجه بیشتر نیاز دارد.
سنگ نگاره‌ها مبانی هنر، خط و فرهنگ در ایران هستند. باید از یادگار نیاکانمان چون مردمک چشم مواظبت کنیم. متاسفانه یکی از سنگ نوشته‌ها در ضلع جنوبی گنبد مسجد جامع گلپایگان، غریب افتاده است!
 
• بررسی سنگواره‌های موجودات دریایی و فسیل‌هایی که گفته می‌شود در اطراف قلعه جمال و حاجی قارا پیدا شده‌است، 
• سنگ نوشته‌های تنگه غرقاب،
• کتیبه خط پهلوی در رباط چم اسبه، 
• وجود برخی افسانه‌های اساطیری در شرح تاریخ گلپایگان، 
• مراسم قدیمی عروسی قنات، 
• جویبار «هرانگ»،
• قلعه گبری و پایه‌های پلی نزدیک آن،
• بنا شدن مسجد جامع ﺑﺮ روی یک آﺗﺸﻜﺪه ﺳﺎﺳﺎنی، و ـ
• وجود دهاتی مانند نیوان و فقستان و «ویست»... ـ همه و همه، بیانگر قدمت سکونت آدمی در منطقه‌است.
پیشینه ویست (ویس)، به دوران مادها بر می‌گرددویست، واژه ای بسیار قدیمی است و در زبان پهلوی، شاهزاده معنی می‌دهد. فقستان هم به معنی بتکده است و روستای فقستان در گذشته‌های دور آتشکده داشته است. 

(نام بجستان که معرب بغستان است از بغ به معنی خدا گرفته شده و یاد آور بیستون، بغداد و فقستان بود که معنی آن «محل خدایان» است.)

...

سنگ نگاره‌ها کهن‌ترین آثارتاریخی و هنری بجامانده از بشر هستند. به تعبیری بستر بوجود آمدن حروف رمزی، خط، تبادل پیام، زبان، تاریخ،اسطوره ها، هنر و فرهنگ از سنگ نگاره‌ها است. عمر بعضی از آنها به چهل هزار سال می‌رسد و بشر تا کنون موفق به کشف هیچ پدیده تاریخی و هنری بدین قدمت نشده‌است.
گلپایگان بیش از ۵۰۰۰ نمونه سنگ نگاره یا Petroglyph در محوطه‌های غرقاب، کوچری، هورستانه و هاجیله دارد که قدمت بعضی از آنها به هزاره پانزدهم قبل از میلاد یعنی ۱۷۰۰۰ سال پیش می‌رسد..
بر روی یکی از سنگنگاره هایی که از غرقاب گلپایگان به دست آمده، نوشته شده‌است:
این سه چیز را همیشه مقدس بشمار
راغ آب، دریای آب و آتش هیزم 

از سنگ‌نگاره‌های تنگ غرقاب درمی یابیم که روستای غرقاب یکی از مراکز مهم شکار در دوران ماقبل کشاورزی بوده است.
سنگواره‌های موجودات دریایی و فسیل‌هایی که در اطراف قلعه جمال و حاجی قارا پیدا شده، نشانگر این است که در طول دوران‌های زمین‌شناسی این قسمت در زمان‌هایی زیر آب بوده است. مطالعات زمین‌شناسی این نکته را تایید می‌کنند.

== منابع ==
<small>
* [http://www.uni-bamberg.de/kommunikation/news/browse/5/artikel/schatzsuch/?tx_ttnews%5BbackPid%5D=1117&cHash=b4710394df Schatzsuche unter der Moschee شکار گنج در مسجد، (این مقاله به ارزیابی نظرات باستانشناسان آلمانی Lorenz Korn و...که به گلپایگان آمدند، می‌پردازد.)]
* [http://iranshahrpedia.ir/fa/%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%D8%8C_%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9 در باره مسجد جامع گلپایگان]
* گنبدهای سلجوقی، آثار ملّی اصفهان
* مطالعات زمین‌شناسی (از جمله در مورد گلپایگان)
[http://books.google.com/books?id=BligM888ki0C&pg=PA118&lpg=PA118&dq=golpayegan&source=bl&ots=JJ1tAJmsWa&sig=G74BiL2p0a2feYl7ogJ5U2vKtbQ&hl=en&ei=VGpuTMPmIpeHOI7Z3bAL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CCkQ6AEwBjgo#v=onepage&q=golpayegan&f=false Investigations into the tectonics... By B. C. Burchfiel, Erchie Wang]

[[ar:كلبايكان]]
[[az:Gülpaygan]]
[[ca:Gulpayagan]]
[[en:Golpayegan]]
[[es:Golpayegan]]
[[fa:گلپایگان]]
[[it:Golpayegan]]
[[mzn:گلپایگان]]
[[pnb:گلپایگان]]
[[ro:Golpayegan]]
[[roa-rup:Golpayegan]]
[[tr:Gülpaygan]]