Revision 5512593 of "Pedro Nunes" on glwiki

'''Pedro Nunes''' (Alcácer do Sal, 1502 — [[Coímbra]], 11 de agosto de ), co nome latinizado '''Petrus Nonius''', foi un [[matemático]] [[Portugal|portugués]]<ref>Martins, Jorge, ''Portugal e os Judeus'' (3 vol.), Nova Vega, Lisboa, 2006, ISBN 972-699-847-6</ref> que ocupou o cargo de cosmógrafo para o Reino  Portugal. Foi un dos maiores científicos do seu tempo. Contribuíu decisivamente para o desenvolvemento da [[Navegación marítima|navegación]] teórica, téndose dedicado, entre outros, aos problemas matemáticos da [[cartografía]]. Foi inventor de varios instrumentos de medida, incluíndo o "[[anel náutico]]", o "[[instrumento de sombras]]", e o [[nónio]] (''nonius'', o seu sobrenome en [[Lingua latina|latín]]).<ref>[http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/e29.html O Anel Náutico, Nuno Crato]</ref><ref>[http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/e32.html O Instrumento de Sombras, Nuno Crato]</ref>

== Biografía ==
Traduciu para a [[lingua portuguesa]] o ''Tratado da Esfera'' de [[João de Sacrobosco|Johannes de Sacrobosco]] (1537), os capítulos iniciais das ''Novas Teóricas dos Planetas'' de [[Georg von Peuerbach]] (por veces referido como Jorge Purbáquio) e o primeiro libro da ''Xeografía'' de [[Tolomeo|Ptolomeo]].<ref>{{Cita web|url=http://pedronunes.fc.ul.pt/biography.html|título=Pedro Nunes (1502-1578)}} Página visitada em 11 de agosto de 2012.</ref>

En [[1544]] foille confiada a cátedra de matemática da [[Universidade de Coímbra]], a maior distinción que se podía revisar, no país, á época, a un matemático.

Subsisten aínda hoxe dúbidas sobre a orixe familiar de Pedro Nunes. [[Xudaísmo|Xudeu]] ou non, o correcto é que os seus netos Matias Pereira e Pedro Nunes Pereira foron detidos, interrogados e condenados polo [[Congregación para a Doutrina da Fe|Santo Oficio]], baixo a acusación de xudaísmo. O primeiro estivo detido de 31 de maio de 1623 a 4 de xuño de 1631; o segundo, en [[Lisboa]], de 6 de xuño de 1623 a 1632.

A infancia de Pedro Nunes é pouco coñecida. Estudou na [[Universidade de Salamanca]] talvez de 1521 a 1522, e na [[Universidade de Lisboa]] (que máis tarde veu a ser trasladada para Coímbra, transformándose na [[Universidade de Coímbra]]) onde obtivo a graduación en [[medicina]] en 1525.<ref name="source3">
{{Cita web|url=http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia_eng/e42.html|título=Pedro Nunes – A mathematician in a country of navigators}}</ref> No [[século XVI]] a Medicina recorría á Astroloxía, vindo así a dominar as disciplinas de [[Astroloxía|Astronomia]] e [[Matemáticas|Matemática]]. Posteriormente proseguiu os seus estudos de Medicina, mais tamén impartiu varias disciplinas na Universidade de Lisboa, incluíndo [[Moral]], [[Filosofía]], [[Lóxica]] e [[Metafísica]]. Cando, en 1537, a universidade retornou para Coímbra, el trasladouse para a refundada Universidade de Coímbra para impartir matemáticas, cargo que mantivo até 1562. Na época, esta era unha disciplina nova naquela institución, sendo creada coa intención de fornecer as instrucións técnicas necesarias para a [[Navegación marítima|navegación]], que se tornara un tópico vital no país. A matemática tornouse unha disciplina independente en 1544.

Alén de se dedicar ao ensino, foi nomeado Cosmógrafo Real en 1529 e tornouse o primeiro Cosmógrafo-mor do Reino en 1547, cargo que exerceu até seu falecemento, e onde foi sucedido por Tomás de Orta.

En 1531, [[Xoán III de Portugal]] encargoulle da educación dos seus irmáns máis novos, Luís e [[Henrique I de Portugal|Henrique]]. Anos despois, foi tamén responsable pola educación do neto do rei (e futuro rei), [[Sebastián I de Portugal|Sebastián]].

É posible que durante a súa estadía en Coímbra, [[Christopher Clavius]] asistise ás clases de Pedro Nunes, sendo así influenciado polo seu traballo.

== Contribucións ==
[[Ficheiro:Nonio_originale.jpg|esquerda|miniatura|[[Nónio]] orixinal de Pedro Nunes]]
Pedro Nunes viviu nun período de transición, onde a ciencia mudou dunha índole teórica (e onde o principal papel dos científicos era comentar os traballos dos autores precedentes), para a provisión de datos experimentais, ambos como forma de información e método de confirmar as teorías existentes. Nunes foi, por enriba de todo, un dos últimos grandes comentadores, como mostra o seu primeiro traballo publicado, mais tamén recoñecía a importancia da experimentación.

Nunes cría que o coñecemento científico debía ser partillado. Así, o seu traballo orixinal foi impreso en tres linguas distintas: portugués, latín - para chegar á comunidade académica europea -, e aínda un (''Libro de algebra en arithmetica y geometria'') en castelán, o que foi considerado sorprendente por algúns historiadores, dado que a Castela era entón o principal adversario de Portugal no dominio dos mares.

Moito do seu traballo está relacionado coa [[Navegación marítima|navegación]]. Foi el o primeiro a entender por que un navío que mantivese unha ruta fixa non conseguiría navegar a través dunha circunferencia, o camiño máis curto entre dous puntos na terra, mais debería antes seguir a "liña de rumbo" por un ruta en [[espiral]] chamada [[loxodrómica]]. A posterior invención dos [[Logaritmo|logaritmos]] permitiron a [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Leibniz]] estabelecer a [[Ecuación algébrica|ecuación alxébrica]] para a loxodrómica.

No seu ''Tratado en Defensão da Carta de Marear'', 300 anos antes de [[Maurits Cornelis Escher|Mauritus Cornelius Escher]], argumenta que unha [[carta náutica]] debería ter circunferencias [[Latitude|paralelas]] e [[Meridiano|meridianos]] deseñados como liñas rectas. El tamén se mostraba capaz de resolver todos os problemas que isto causaba, unha situación que durou até que [[Gerardus Mercator]] desenvolveu a chamada "[[proxección de Mercator]]", sistema que é usado até hoxe.<ref>{{Cita web|url=http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/e6.html|título=Pedro Nunes, Mercator e Escher, por Nuno Crato}}</ref>

É no mesmo "Tratado de Defensão da Carta de Marear" que Pedro Nunes exalta as navegacións portuguesas: "E fixeron o Mar tan chan, que non hai hoxe quen ouse dicir que pensase novamente algunha pequena Illa, algúns Baixos ou sequera algún Penedo, que por nosas navegacións non sexa xa descuberto".
[[Ficheiro:Pedro_Nunes_-_Padrão_dos_Descobrimentos.png|dereita|miniatura|Efíxie de Pedro Nunes no Monumento dos Descubrimentos, en [[Lisboa]], [[Portugal]].]]
Nunes interesouse sobre varios problemas prácticos de navegación relativos á corrección da ruta, ao mesmo tempo que tentaba desenvolver métodos máis precisos para determinar a posición dun navío. Os seus métodos para determinar as [[Latitude|latitudes]] e corrixir os desvíos das agullas magnéticas foron empregados con éxito por D. [[João de Castro]] nas súas viaxes a [[Goa]] e ao [[mar Vermello]].

El creou o [[nónio]] para mellorar a precisión dos instrumentos. A súa adaptación ao [[cuadrante]] foi utilizada por [[Tycho Brahe]] que, con todo, o consideraba demasiado complexo. Máis tarde foi mellorado por [[Pierre Vernier]] para a súa forma actual.

Pedro Nunes tamén traballou en diversos problemas mecánicos, desde un punto de vista matemático. El foi probalblelmente o último grande matemático en facer melloras significativas do sistema de [[Tolomeo]] (un [[Xeocentrismo|modelo xeocentrico]]), con todo iso perdeu importancia debido ao novo modelo de [[Nicolao Copérnico]], o [[Teoría heliocéntrica|heliocéntrico]], que o substituíu.

Nunes coñeceu o traballo de Copérnico, mais só lle fixo unha pequena referencia nos seus traballos publicados, afirmando que era matematicamente correcto. Ao facer isto, aparentemente estaría a evitar opinar sobre a cuestión de se sería a [[Terra]] ou o [[Sol]] o centro do sistema.

El tamén resolveu o problema de encontrar o día co menor crepúsculo, para calquera posición, ben como a súa duración. Este problema ''per se'' non tería gran importancia, mais serve para demostrar o xenio de Nunes, usado máis dun século despois por [[Johann Bernoulli|Johann]] e [[Jakob Bernoulli]] con menos éxito. Eles conseguiron encontrar a solución para o menor día, mais non conseguiron determinar a súa duración, posiblemente porque se perderon en detalles de [[Ecuación diferencial|cálculo diferencial]], que era un campo recente da matemática naquel tempo. Isto tamén mostra que Pedro Nunes era un pioneiro na resolución de problemas de máximos e mínimos, que só se popularizarían no século seguinte, co uso do cálculo diferencial.

En Agosto de 2009, a [[Fundación Calouste Gulbenkian]] e a Academia de Ciencias de Lisboa (re)publicaron as obras completas de Pedro Nunes.<ref>{{Cita web|url=http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1394969|título=Primeira edição da obra de Pedro Nunes está pronta e a dar muito que falar... lá fora}}</ref>

== Obras ==
[[Ficheiro:Nunes_-_De_erratis_Orontii_Finaei,_1546_-_103782.jpg|miniatura|''De erratis Orontii Finaei'', 1546]]

=== Traducións comentadas e expandidas ===

* ''Tratado da sphera coa Theorica do Sol e da Lúa'' (Tratado sobre a Esfera acerca a teoría do Sol e da Lúa), (1537).
* ''Tractatus de Sphaera'' por [[Johannes de Sacrobosco]]
* ''Theoricae novae planetarum'' por [[Georg Purbach]]
* ''Geographia'' por [[Tolomeo|Claudius Ptolemaeus]].

=== Traballos orixinais ===

*
* ''Tratado en defensão da carta de marear'' (1539)
* ''Tratado sobre certas dúbidas da navegación'' (1547)
* ''De crepusculis'' (Sobre o Crepúsculo) (1542)
* ''De erratis Orontii Finei'' (Sobre os erros de Orontii Finei) (1546)
* ''Petri Nonii Salaciensis Opera'', (1566). Expandido, corrixido e reeditado como ''De arte adque ratione navigandi'' en 1573.
* ''Libro de algebra en arithmetica y geometria''

== Homenaxes ==

* Foron impresas dúas notas de 100$00 Chapas 6 e 6A de Portugal e foi cuñada unha moeda de 100$00 de [[Estado Novo|Portugal]] coa súa imaxe.
* O asteroide 5313 Nunes foi bautizado na súa honra.
* Existe unha escola na Estrela, en Lisboa, co seu nome (Liceo Pedro Nunes ou Escola Secundaria Pedro Nunes). O blogue da escola chámase ''Nónio Blog'', tamén en honra do instrumento creado por Pedro Nunes.

Actualmente a Tap Portugal posúe en súa flota unha aeronave denominada "Pedro Nunes".
Trata se dun Airbus A330-202 de matrícula CS-TOP.{{Start box}}
{{Succession box|título=[[Cosmógrafo-mor]]}}
{{Termina caixa}}
{{Listaref}}

<div class="reflist references-small" style="">
<references group="" responsive="1"></references>
</div>

== Bibliografia ==

* Mourão, Ronaldo Rogério de Freitas: ''Dicionario dos Descubrimentos'', Pergaminho, Lisboa, 2001, ISBN 979-711-402-4
* Días, J. S. da Silva: ''Os descobrimentos e a problemática cultural do século XVI'' (3rd ed.), Presenza, Lisboa, 1988

== Ligazóns externas ==

* [http://purl.pt/40/1/pn-impressos-xvi.html Traballos impresos de Pedro Nunes o século XVI na Biblioteca Nacional]
* [https://web.archive.org/web/20050808082934/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/filosofia/ren2.html Biografía de Pedro Nunes, por Pedro Calafate, no Instituto Camões]
* [http://cvc.instituto-camoes.pt/ciencia/p1.html Biografía de Pedro Nunes (1502-1578), por Fernando Reis, no Instituto Camões]
* [http://www.vidaslusofonas.pt/pedro_nunes.htm Biografía en "Vidas Lusófonas"]
* [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/navegaport/a29.html Biografía de Pedro Nunes, por André Leitão, no Centro Virtual Camões - Navegacións Portuguesas]
* [http://escolapedronunes.cidadevirtual.pt/pedro_nunes.html Pedro Nunes, Escola de Pedro Nunes, Lisboa]
* [https://www.publico.pt/2018/09/24/ciencia/ensaio/pedro-nunes-e-a-distancia-de-lisboa-a-india-1844698 Pedro Nunes e a distancia de Lisboa á India, por Joaquim Alves Gaspar, Público,  24 de Setembro de 2018]
[[Categoría:Alumnos da Universidade de Salamanca]]
[[Categoría:Alumnos da Universidade de Lisboa]]
[[Categoría:Personalidades do xudaísmo de Portugal]]
[[Categoría:Finados en 1577]]
[[Categoría:Nados en 1502]]
[[Categoría:Matemáticos de Portugal]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxinas con traducións non revisadas]]