Revision 214794 of "કૃષિ" on guwiki

{{cleanup}}


'''કૃષિ'''  એ ખેતી અને જંગલવ્યવસ્થા દ્વારા અન્ન અને સામગ્રીનું થતું ઉત્પાદન છે.  કૃષિ એ માનવ [[સંસ્કૃતિ]]ના ઉદય પાછળનું મહત્વનું પરિબળ હતું, જેમાં [[પાળેલા]] [[પશુઓ]] અને છોડ (દા.ત. [[પાક]])ની [[કરકસર]]ને કારણે અનાજનો [[ફાજલ]] જથ્થો ઉભો થયો અને તેનાથી વધુ [[ગીચ વસ્તી]] ધરાવતા અને [[વ્યવસ્થિત]] સમાજનું નિર્માણ થયું.  કૃષિ અંગેનો અભ્યાસ [[કૃષિ વિજ્ઞાન]] તરીકે જાણીતો છે.  


કૃષિમાં વિવિધ પ્રકારની વિશેષતા અને તકનીકો જોવા મળે છે, જેમાં પાણીની નહેરો ખોદીને અને અન્ય પ્રકારની સિંચાઇ પદ્ધતિઓ દ્વારા છોડના વિકાસ માટે યોગ્ય જમીનના વિસ્તરણના માર્ગોનો સમાવેશ થાય છે.  [[ખેતીલાયક જમીન]] પર પાકોનું [[વાવેતર]] અને [[જંગલવિસ્તાર]] પર [[ગોવાળો]] દ્વારા [[પશુધન]]નું [[પશુપાલન]] એ કૃષિની પાયાની પ્રવૃત્તિઓ ગણાય છે.  છેલ્લી એક સદીમાં કૃષિના વિવિધ પ્રકારોની ઓળખ કરવા અને તેના જથ્થામાં વધારો કરવાના પ્રયત્નોમાં વધારો થઇ રહ્યો છે.  વિકસીત વિશ્વમાં આ શ્રેણી [[ટકાઉ કૃષિ]] (દા.ત. [[પર્માકલ્ચર]] અથવા [[પદ્ધતિસરની કૃષિ]]) અને [[ઘનિષ્ઠ કૃષિ]] (દા.ત. [[ઔદ્યોગિક કૃષિ]]) વચ્ચે વસ્તરી છે.  


આધુનિક [[કૃષિવિદ્યા]], [[વનસ્પતિ સંવર્ધન]], [[જંતુનાશકો]] અને [[ખાતરો]] તથા તકનીકી સુધારણાઓએ ખેતીની ઉપજમાં તીવ્ર વધારો કર્યો છે, પરંતુ આ સાથે તેને કારણે જીવવિજ્ઞાનને જંગી નુક્શાન અને માનવના આરોગ્ય પર નકારાત્મક અસરો થઇ છે.{{citation needed|date=July 2009}}  [[કાળજીપૂર્વકના સંવર્ધન]] અને પશુ પાલનમાં [[ઘનિષ્ઠ ડુક્કર ઉછેર]] (અને સમાન પ્રકારની પદ્ધતિ [[મરઘી]]ને લાગુ પડે છે) જેવી અદ્યતન રીતોને કારણે [[માંસ]]નું ઉત્પાદન વધ્યું છે, પરંતુ તેણે [[પ્રાણી પર ક્રૂરતા]] અને [[જીવાણુંનાશકો]]ની આરોગ્ય પર અસરો, [[વૃદ્ધિ માટેના હોર્મોન્સ]] અને ઔદ્યોગિક માંસ ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા રસાયણો અંગે ચિંતા ઉભી કરી છે.{{citation needed|date=July 2009}} 


મુખ્ય કૃષિ પેદાશોને વ્યાપક રીતે [[ખોરાક]], [[ફાઇબર]], [[ઇંધણ]], [[કાચો માલ]], [[ઔષધ નિર્માણ વિજ્ઞાન]] અને [[ઉદ્દીપક]] તથા અલંકારક વસ્તુઓમાં વહેંચી શકાય.  2000ના દાયકામાં વનસ્પતિનો ઉપયોગ [[જૈવઇંધણ]], [[જૈવઔષધનિર્માણ]], [[જૈવપ્લાસ્ટિક]] <ref>{{cite news  |url=http://www.marketwatch.com/story/bioengineers-aim-to-cash-in-on-plants-that-make-green-plastics 
|title=Plastics that are green in more ways than one|last=Brickates Kennedy |first=Val |date=October 16, 2007|work=MarketWatch|publisher=The Wall Street Journal|location=New York}}</ref>અને જૈવઔષધવિજ્ઞાનના વિકાસ માટે કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bio.org/healthcare/pmp/factsheet5.asp |title=Growing Plants for Pharmaceutical Production vs. for Food and Feed Crops |work=bio.org |publisher=Biotechnology Industry Organization  
|accessdate=October 2, 2009|location=Washington DC}}</ref>  ચોક્કસ ખોરાકમાં [[અનાજ]], [[શાકભાજી]], [[ફળો]] અને [[માંસ]]નો સમાવેશ થાય છે.  [[ફાઇબર]]માં [[કપાસ]], [[ઉન]], [[શણ]], [[રેશમ]] અને [[શણના કાપડ]]નો સમાવેશ થાય છે.  [[કાચા માલ]]માં જંગલી લાકડા અને વાંસનો સમાવેશ થાય છે.  ઉદ્દીપકોમાં [[તમાકુ]], [[દારૂ]], [[અફીણ]], [[કોકેન]] અને [[ડિજિટેલિસ]] સમાવિષ્ટ છે.  [[ગુંદર]] જેવા અન્ય ઉપયોગી પદાર્થો પણ વનસ્પતિમાંથી મેળવી શકાય છે.   જૈવઇંધણમાં [[બાયોમાસ]]માંથી [[મિથેન]], [[ઇથેનોલ]] અને [[બાયોડિઝલ]]નો સમાવેશ થાય છે.   સુશોભન માટેના ઉત્પાદનોમાં [[કટ ફ્લાવર્સ]], [[નર્સરી પ્લાન્ટ્સ]],  પાલતુઓના વેચાણ માટેની ટ્રોપિકલ માછલી અને પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. 


2007માં, વિશ્વના ત્રીજા ભાગના કામદારો કૃષિ ક્ષેત્રે રોજગારી મેળવતા હતા.   2003માં કૃષિમાં ખૂબ ઓછા લોકો રોજગારી મેળવતા હોવા છતાં 2008માં કૃષિ અંગેની જાગૃતિમાં વધારો થતા- [[સેવાઓ]] ક્ષેત્રની કંપનીઓને કૃષિને એક [[આર્થિક ક્ષેત્ર]] તરીકે સ્વીકાર્યુ અને સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ લોકોને રોજગારી મળી.<ref>{{cite web |url=http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/kilm/index.htm |title=Key Indicators of the Labour Market Programme |date=September 7, 2009 |publisher=International Labour Organization}}</ref>

કૃષિ વિશ્વની કુલ વસ્તીના ત્રીજા ભાગના લોકોને રોજગારી આપતી હોવા છતાં, કૃષિ પેદાશો [[કુલ વૈશ્વિક ઉત્પાદન]]ના (બધા [[કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદનો]]ની સરેરાશ) પાંચ ટકા કરતા પણ ઓછું થાય છે. 



== વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર ==

''કૃષિ''  એ લેટિન ''એગ્રીકલ્ચરા'' માંથી લેવામાં આવેલો અંગ્રેજી શબ્દ છે, જેમાં ''એગર''  એ "એક ફિલ્ડ"<ref>[http://catholic.archives.nd.edu/cgi-bin/lookup.pl?stem=ager&amp;ending= લેટિન વર્ડ લુકઅપ]</ref> અને ''કલ્ચરા'' નો અર્થ "[[વાવેતર]]" થાય છે જેનો પૂર્ણ અર્થ "જમીનનું [[ખેડાણ]]" થાય છે.<ref>[http://catholic.archives.nd.edu/cgi-bin/lookup.pl?stem=cultura&amp;ending= લેટિન વર્ડ લુકઅપ]</ref>  આથી, શબ્દનો મૂળ અર્થ "જમીન કે જમીનોનું ખેડાણ એવો થાય છે"...



== સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ ==


માનવ [[સંસ્કૃતિ]]ના વિકાસમાં કૃષિએ ખૂબ ચાવીરૂપ ભાગ ભજવ્યો છે.  [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] સુધી, માનવ વસ્તીમાંથી મોટા ભાગના લોકો કૃષિ પર નભતા હતા.   કૃષિ તકનીકોના વિકાસે કૃષિની ઉત્પાદકતામાં સ્થિર વધારો કર્યો છે, અને આ તકનીકોનો યોગ્ય સમયમાં ફેલાવો થતા તેને [[કૃષિ ક્રાંતિ]] પણ કહેવામાં આવે છે.  છેલ્લી સદીમાં કૃષિ પ્રક્રિયાઓમાં નવી તકનીકોને કારણે નોંધપાત્ર ફેરફાર નોંધાયો છે.  તેમાં, [[એમોનિયમ નાઇટ્રેટ]]ને સેન્દ્રીય પદાર્થ બનાવવાની [[હેબર-બોશ]] પદ્ધતિએ [[પાક ફેરફાર]] સાથે પોષક તત્વોનો ફરી ઉપયોગ કરવાની પરંપરાગત ક્રિયા શરૂ થઇ અને પ્રાણીનું [[ખાતર]] ઓછું જરૂરી બન્યું. 
[[ચિત્ર:Clark's Sector Model.png|thumb|left|સમય જતા કૃષિ ક્ષેત્રે રોજગારી મેળવતી માનવ વસ્તીની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે.]] 
વીસમી સદીની શરૂઆતમાં, [[રોક ફોસ્ફેટ]], [[જીવાણુંનાશકો]] અને [[યાંત્રીકરણ]] સાથે સિન્થેટિક નાઇટ્રોજને [[પાકની ઉપજ]]માં જંગી વધારો કર્યો હતો.  ધાન્યના પુરવઠામાં વધારો થતા પશુધનનું પોષણ પણ સસ્તુ બન્યું.   આ ઉપરાંત, વાર્ષિક વધારાનો અનુભવ પાછળથી 20મી સદીમાં ત્યારે થયો જ્યારે [[ચોખા]], [[ઘઉં]] અને દાણા ([[મકાઇ]]) જેવા [[ઉચ્ચ ઉપજ ધરાવતી વસ્તુઓ]]ના સામાન્ય ખોરાકની રજૂઆત [[હરિયાળી ક્રાંતિ]]ના એક ભાગ તરીકે કરવામાં આવી.  હરિયાળી ક્રાંતિને કારણે તકનીકો (જંતુનાશકો અને સિન્થેટીક નાઇટ્રોજન સહિત) વિકસીત દેશોમાંથી વિકાસશીલ દેશોમાં આવી.   [[થોમસ મલ્થુસે]] એવી આગાહી કરી હતી કે પૃથ્વી તેના પર વધતી જતી વસ્તીને સાચવી નહીં શકે, પરંતુ હરિયાળી ક્રાંતિ જેવી તકનીકોએ ખોરાકના ફાજલ જથ્થાનું ઉત્પાદન કરવામાં સફળતા મળી.<ref name="BumperCrop">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2005/12/08/business/worldbusiness/08farmers.html |newspaper =The New York Times
|title=Sometimes a Bumper Crop Is Too Much of a Good Thing |last=Barrionuevo |first=Alexei |coauthors=Bradsher, Keith |date=December 8, 2005 }}</ref>  
[[ચિત્ર:2005gdpAgricultural.PNG|thumb|left|2005માં કૃષિ ઉત્પાદન]]


ઘણી સરકારોએ ખોરાકના પૂરતા જથ્થાની ખાતરી માટે કૃષિ ક્ષેત્રને આર્થિક મદદ કરી હતી.   આ [[કૃષિ સહાયો]] [[ઘઉં]], દાણા ([[મકાઇ]]), [[ચોખા]], [[સોયાબિન]] અને [[દૂધ]] જેવી કેટલીક ચોક્કસ વસ્તુઓ સાથે જોડાયેલી હોય છે.   આ રાહતો જ્યારે [[વિકસીત રાષ્ટ્રો]] દ્વારા સંસ્થિત કરવામાં આવે ત્યારે તેને [[રક્ષણાત્મક]], અપૂરતુ અને પર્યાવરણને નુક્શાનકર્તા કહેવામાં આવી છે.<ref>{{cite news |last=Schneider |first=Keith |date=September 8, 1989 
|url=http://www.nytimes.com/1989/09/08/us/science-academy-recommends-resumption-of-natural-farming.html 
|title=Science Academy Recommends Resumption of Natural Farming  |newspaper=The New York Times}}</ref> છેલ્લી સદીમાં, કૃષિને વધેલી [[ઉત્પાદકતા]], સિન્થેટીક [[ખાતરો]] અને જંતુનાશકોના ઉપયોગ, [[પસંદગીના ઉછેર]], [[યાંત્રીકરણ]], [[પાણીની દૂષિતતા]] અને [[ખેતીની રાહતો]] દ્વારા દર્શાવવામાં આવી છે.  [[સર આલ્બર્ટ હોવાર્ડ]] જેવા [[પદ્ધતિસરની ખેતી]]ના સમર્થકોએ 1900ના દાયકાની શરૂઆતમાં એવી દલીલ કરી હતી કે જંતુનાશકો અને સિન્થેટીક ખાતરોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનની લાંબા ગાળાની ફળદ્રુપતાને નુક્શાન પહોંચાડે છે.  આ લાગણી દાયકાઓ સુધી નિષ્ક્રિય રહી ત્યારે 2000ના દાયકામાં કેટલાક ખેડૂતો અને નીતિઘડનારાઓ દ્વારા [[ટકાઉ કૃષિ]] તરફથી [[પર્યાવરણ અંગેની જાગૃતિ]] આવી હતી.

તાજેતરના વર્ષોમાં મુખ્ય કૃષિ સ્વીકૃત [[બાહ્ય]] પર્યાવરણીય અસરો સામે તીવ્ર નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ ઉભી થઇ છે, જેમાં મુખ્યત્વે પાણીના પ્રદૂષણનો સમાવેશ થાય છે, <ref>ધી વર્લ્ડ બેન્ક (1995), [http://www.worldbank.org/fandd/english/0996/articles/0100996.htm ઓવરકમીંગ એગ્રીકલ્ચરલ વોટર પોલ્યુશન ઇન ધી યુરોપિયન યુનિયન].</ref>જેને કારણે [[પદ્ધતિસરની ચળવળ]]નો જન્મ થયો.  આ ચળવળ પાછળનું મુખ્ય બળ [[યુરોપિયન યુનિયન]] રહ્યું છે, જેણે પ્રથમ 1991માં [[સંગઠિત ખોરાક]]ને પ્રમાણિત કર્યું અને [[ડિકપલિંગ]] તરીકે જાણીતી કોમોડિટી સાથે જોડાયેલી ખેત રાહતોને<ref>યુરોપિયન કમિશન (2003), [http://ec.europa.eu/agriculture/capreform/index_en.htm CAP રિફોર્મ].</ref> દૂર કરવા માટે 2005માં તેની [[કોમન એગ્રીકલ્ચરલ પોલિસી]]માં સુધારણાની શરૂઆત કરી.  [[પદ્ધતિસરની ખેતી]]ના વિકાસથી [[ઇન્ટીગ્રેટેડ પેસ્ટ મેનેજમેન્ટ]] અને [[પસંદગીના ઉછેર]] જેવી વૈકલ્પિક તકનીકોના સંશોધનની ફરી શરૂઆત કરાવી.   તાજેતરની મુખ્ય તકનીકોના વિકાસમાં [[આનુવંશિક ફેરફાર કરેલા ખોરાક]]નો સમાવેશ થાય છે. 


2007ના અંત ભાગ સુધીમાં, મરઘા અને ડેરીની ગાયો તથા અન્ય ઢોરોને ખવડાવવામાં આવતા ધાન્યોની કિંમતોમાં કેટલાક પરિબળોને કારણે ખૂબ વધારો થયો હતો અને તેને પગલે ઘઉં (58 ટકાનો વધારો), સોયાબિન (32 ટકાનો વધારો) અને મકાઇ (11 ટકાનો વધારો)ની કિંમતોમાં વાર્ષિક ધોરણે વધારો થયો હતો.<ref>{{cite news 
|url=http://www.nytimes.com/2007/09/06/business/06tyson.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/W/Wheat |title=At Tyson and Kraft, Grain Costs Limit Profit 
|date=September 6, 2007 |agency=Bloomberg |newspaper =The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.financialpost.com/story.html?id=213343 
|title=Forget oil, the new global crisis is food |last=McMullen |first=Alia 
|date=January 7, 2008 |newspaper=Financial Post |location=Toronto}}</ref>  સમગ્ર વિશ્વના ઘણા દેશોમાં તાજેતરમાં જ ખાદ્ય [[રમખાણો]] થયા હતા.<ref name="guardian.co.uk">વોટ્સ, જોનાથન (ડિસેમ્બર 4, 2007). [http://www.guardian.co.uk/world/2007/dec/04/china.business "રાયટ્સ એન્ડ હંગર ફિયર્ડ એઝ ડિમાન્ટ ફોર ગ્રેઇન સેન્ડ્સ ફૂડ કોસ્ટ્સ સોરિંગ"], ''ધી ગાર્ડિયન''  (લંડન).</ref><ref name="timesonline.co.uk">મોર્ટિશ્ડ, કાર્લ (માર્ચ 7, 2008).[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article3500975.ece "][http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article3500975.ece ઓલરેડી વી હેવ રાયટ્સ, હોર્ડિંગ, પેનિક: ધી સાઇન ઓફ થીંગ્ઝ ટુ કમ?"], ''ધી ટાઇમ્સ''  (લંડન).</ref><ref name="ReferenceA">બોર્ગર, જુલિયન (ફેબ્રુઆરી 26, 2008). [http://www.guardian.co.uk/environment/2008/feb/26/food.unitednations "ફિડ ધી વર્લ્ડ? ][http://www.guardian.co.uk/environment/2008/feb/26/food.unitednations વી આર ફાઇટીંગ એ લુસિંગ બેટલ, યુએન એડ્મીટ્સ"], ''ધી ગાર્ડિયન''  (લંડન).</ref>  [[Ug99]] જાતિને કારણે [[ઘઉં]] પર [[સ્ટેમ રસ્ટ]] નામનો [[રોગચાળો]] સમગ્ર આફ્રિકા અને એશિયામાં ફેલાઇ રહ્યો છે અને તેણે મોટી ચિંતાઓ ઉભી કરી છે.<ref>મેકિ, રોબિન; રાઇસ, ઝેન (એપ્રિલ 22, 2007). [http://www.guardian.co.uk/science/2007/apr/22/food.foodanddrink "મિલિયન્સ ફેસ ફેમાઇન એઝ ક્રોપ ડિસીઝ રેગ્ઝ"], ''ધી ઓબ્ઝર્વર' (લંડન).'' </ref><ref name="NewSci"> {{cite journal 
| url = http://environment.newscientist.com/channel/earth/mg19425983.700-billions-at-risk-from-wheat-superblight.html
 |journal = New Scientist |location=London |title=Billions at risk from wheat super-blight |date=April 3, 2007 | last = Mackenzie | first = Debora
 |accessdate = <!---April 19, 2007---> |issue=issue 2598 |pages = 6–7}}</ref><ref>લિયોનાર્ડ કે.જે. [http://www.ars.usda.gov/Main/docs.htm?docid=10755 બ્લેક સ્ટેમ રસ્ટ બાયોલોજી એન્ડ થ્રેટ ટુ વ્હીટ ગ્રોવર્સ]'', યુએસડીએ એઆરએસ'' </ref>
વિશ્વની ખેતીલાયક જમીનમાંથી 40 ટકા જમીનનું ગંભીર રીતે ધોવાણ થઇ ગયું છે.<ref>સેમ્પલ, ઇયાન (ઓગસ્ટ 31, 2007). [http://www.guardian.co.uk/environment/2007/aug/31/climatechange.food "ગ્લોબલ ફૂડ ક્રાઇસિસ લૂમ્સ એઝ ક્લાઇમેટ ચેન્જ એન્ડ પોપ્યુલેશન ગ્રોથ સ્ટ્રિપ ફર્ટાઇલ લેન્ડ"], ધી ગાર્ડિયન'' (લંડન).'' </ref>  આફ્રિકામાં, જો જમીનના ધોવાણનો હાલનો સિલસિલો ચાલુ રહેશે તો તે ખંડ 2025 સુધીમાં પોતાની ફક્ત 25 ટકા વસ્તીને ખોરાક પૂરો પાડી શકશે, તેમ [[UNU]]ની ઘાનાસ્થિત ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર નેચરલ રિસોર્સીસ ઇન આફ્રિકાએ જણાવ્યું હતું.<ref>[http://news.mongabay.com/2006/1214-unu.html "આફ્રિકા મે બી એબલ ટુ ફિડ ઓન્લી 25% ઓફ ઇટ્સ પોપ્યુલેશન બાય 2025"], mongabay.com'', ડિસેમ્બર 14, 2006.'' </ref>

== ઈતિહાસ ==
{{Main|History of agriculture}}
[[ચિત્ર:ClaySumerianSickle.jpg|thumb|right|એ સુમેરિયન હાર્વેસ્ટર્સ સિકલ ફ્રોમ બેકડ ક્લે (સીએ. 3000 બી).]]


આશરે 10,000 વર્ષો પહેલા થયેલા વિકાસ બાદ,<ref>{{cite news |last=Hamilton |first=Richard |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=agricultures-sustainable-future |title=Agriculture's Sustainable Future: Breeding Better Crops |newspaper=Scientific American |date=June 2009 |location = New York |accessdate=<!---August 7, 2009--->}}</ref> કૃષિના ભૌગોલિક વિસ્તાર અને ઉપજોમાં ઘણો વધારો થયો છે.  આ વિકાસ દરમિયાન, નવી તકનીકો અને નવા પાકો સમન્વિત થતા રહ્યા.  [[સિંચાઇ]], [[પાકમાં ફેરફાર]], [[ખાતરો]] અને [[જંતુનાશકો]] જેવી કૃષિની પ્રક્રિયાઓનો વિકાસ ઘણા વર્ષો પહેલા થયો હતો, પરંતુ છેલ્લી સદીમાં તેણે ખૂબ ઝડપથી પ્રગતિ કરી છે.  [[કૃષિના ઇતિહાસે]] [[માનવ ઇતિહાસ]]માં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે, કેમકે કૃષિ ક્ષેત્રનો વિકાસ એ વિશ્વભરના [[સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તનો]]માં મુખ્ય પરિબળ રહ્યું છે.  [[ખોરાકની શોધ]]માં પડેલા સમુદાયની સંસ્કૃતિઓમાં [[સંપત્તિ]] કેન્દ્રિત અને [[લશ્કરશાહી]] ખાસિયતો ભાગ્યે જ જોવા મળે છે અને આવો સમાજ જ સામાન્યપણે કૃષિ સાથે સંકળાયેલો છે.  તેઓ કાવ્ય સાહિત્ય અને સ્થાપત્ય સ્મારકો જેવી કળાઓ અને કાનુની વ્યવસ્થાઓ ઘડવા જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં પણ ભાગ્યે જ સંકળાયેલા જોવા મળે છે.  ખેડૂતો જ્યારે પોતાના કુટુંબની જરૂરિયાત ઉપરાંતના ખોરાકનું ઉત્પાદન કરવા માટે સક્ષમ બન્યા તેમના સમાજના અન્ય લોકો ખોરાક મેળવવા સિવાયના અન્ય કામ કરવા માટે મુક્ત બન્યા.  ઇતિહાસકારો અને માનવશાસ્ત્રીઓ ઘણા સમયથી એવું દલીલ કરે છે કે કૃષિના વિકાસે સમાજિક વિકાસને શક્ય બનાવ્યો.  



=== પ્રાચીન ઉત્પત્તિ ===
{{See|Neolithic Revolution}}


[[પશ્ચિમ એશિયા]], ઇજિપ્ત અને ભારતનો [[ફળદ્રુપ ચાંદ]] અગાઉની આયોજિત છોડોની વાવણી અને લણણીની શરૂઆતની જગ્યા ગણાય છે, જે અગાઉ જંગલમાં ભેગા થઇ ગયા હતા.  ઉત્તર અને દક્ષિણ ચીન, આફ્રિકાનું [[સહેલ]], [[ન્યૂ ગ્યૂનીયા]] અને [[અમેરિકાના]] વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કૃષિનો સ્વતંત્ર વિકાસ થયો હતો.  કૃષિના આઠ કહેવાતા [[નૂતન પાષાણ યુગના પાકો]]: પ્રથમ [[એમ્મેર ઘઉં]] અને [[ઇનકોર્ન ઘઉ]], પછી છોતરા ઉતારેલા [[જવ]], [[વટાણા]], [[મસૂર]], [[કડવા કઠોળ]], [[કઠોળની જાત]] અને [[શણ]] હતા. 


૭૦૦૦ બીસી સુધીમાં, નાના પાયે થતી કૃષિ [[ઇજિપ્ત]] સુધી પહોંચી.  ૭૦૦૦ બીસીથી [[ભારતીય ઉપખંડ]]માં ઘઉં અને જવની વાવણીની શરૂઆત થઇ ચૂકી હતી, જેને [[બલુચિસ્તાન]]ના [[મેહરગઢ]] ખાતેના પુરાતત્ત્વવિદ્યાના ઉત્ખન્ન દરમિયા સમર્થન મળ્યું.

૬૦૦૦ બીસી સુધીમાં, મધ્યમ કક્ષાની ખેતી [[નાઇલ]]ના કિનારા સુધી પહોંચી હતી.  આ સમયગાળામાં, પૂર્વ એશિયામાં [[ઘઉં]]ને સ્થાને [[ચોખા]]ને પ્રાથમિક પાક તરીકે લઇ સ્વતંત્ર રીતે ખેતીનો વિકાસ થયો હતો.  ચાઇનીઝ અને ઇન્ડોનેશિયાના ખેડૂતો [[ટેરો]] અને [[વાલ]]નો ઉછેર કરી રહ્યા હતા, જેમાં [[મગ]], [[સોય]] અને [[અઝુકી]]નો સમાવેશ થાય છે.  કાર્બોહાઇડ્રેટ્સના આ નવા સ્રોતને પૂર્ણ બનાવવા માટે, આ વિસ્તારોની નદીઓ, તળાવો અને દરિયા કિનારા પરથી ખૂબ જ સંગઠિત માછલા ઉદ્યોગને કારણે જરૂરી પ્રોટિનનો જથ્થો પ્રાપ્ય બન્યો. સામૂહિક રીતે, ખેતી અને માછીમારીની આ નવી પદ્ધતિઓએ માનવ વસ્તીની માગમાં તીવ્ર વધારાની શરૂઆત કરી જેણે અગાઉના બધા જ વિકાસનો નાના કદના બનાવી દીધા અને જે આજે પણ ચાલુ છે. 


૫૦૦૦ બીસી સુધીમાં, [[સુમેર]]આયન્સે જમીનના મોટા પાયે થતા ઘનિષ્ઠ ખેડાણ, [[મોનો-ક્રોપિંગ]], સંગઠિત [[સિંચાઇ]] જેવી મુખ્ય કૃષિ તકનીકો અને વિશેષ મજૂર દળનો ઉપયોગનો વિકાસ કર્યો હતો, જેમાં હાલમાં [[શટ્ટ-અલ-આરબ]] તરીકે જાણીતા પાણીના માર્ગથી તેના [[પર્સિયન ખાડી]]ના ત્રિકોણાકાર પ્રદેશથી [[ટાઇગ્રીસ]] અને [[યુફ્રેટ્સ]]ના સંગમ સુધીનો સમાવેશ થાય છે.  જંગલી [[ઓરોક્સ]] અને [[મુફ્લોન]]ને ઢોરો અને ઘેટા તરીકે ગૃહજીવનની ટેવ પડાતા, ત્યાર બાદ ખોરાક/ફાઇબર માટે પ્રાણીઓનો મોટે પાયે ઉપયોગ થવા લાગ્યો.  [[ભરવાડ]] શારિરીક શ્રમ અને યાયાવર જીવન જીવતા સમાજ માટે જરૂરિયાત તરીકે ખેડૂત તરીકે જોડાઇ ગયો.  છેક ૫૨૦૦ બીસીમાં અમેરિકામાં [[મકાઇ]], [[મેનિઓક]] અને [[એરોરૂટ]]ને પ્રથમ અપનાવી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.ucalgary.ca/news/feb2007/early-farming/ "ફાર્મીંગ ઓલ્ડર ધેન થોટ"], યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિગરી, ફેબ્રુઆરી 19, 2007.</ref> [[બટેકા]], [[ટમેટા]], [[મરી]], [[કોળુ]], [[કઠોળ]]ની વિવિધ જાતો, [[તમાકુ]] અને અન્ય વિવિધ છોડોનો વિકાસ નવા વિશ્વમાં કરવામાં આવ્યો હતો, દક્ષિણ અમેરિકાના [[એન્ડેન]]માં તીવ્ર ઉંચાઇ પર [[ઢોળાવ]] સતત હતા.  સુમેરિયન્સ લોકો દ્વારા શોધવામાં આવેલી તકનીકોમાં [[ગ્રીકો]] અને [[રોમનો]]એ સુધારા કર્યા, પરંતુ તેમણે પાયાથી કેટલી નવી પ્રગતિ કરી.  દક્ષિણના ગ્રીકો ખૂબ ખરાબ જમીન સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા, છતાં તેઓ વર્ષો સુધી વર્ચસ્વ ધરાવતા સમાજ તરીકે ટકી રહેવામાં સફળ રહ્યા હતા.  રોમન લોકો વેપારના હેતુથી પાકોના વાવેતર પર ભાર મુકવા માટે જાણીતા હતા. 


[[ચિત્ર:Pieter Bruegel the Elder- The Corn Harvest (August).JPG|thumb|ધી હાર્વેસ્ટર્. પિટર બ્રુગલ. 1565.]]

=== મધ્ય યુગો ===
મધ્ય યુગો દરમિયાન, ઉત્તર અમેરિકા, પૂર્વ નજીક અને યુરોપના ખેડૂતોએ [[હાઇડ્રોલિક]] અને [[હાઇડ્રોસ્ટેટિક]] સિદ્ધાંતો પર આધારિત સિંચાઇ પદ્ધતિ અને  [[નોરિયાઝ]], વોટર રેઇઝીંગ મશીન્સ, બંધ અને સરોવરો જેવી કૃષિ તકનીકોનો ઉપયોગ કરવાની શરૂઆત કરી.  આ સાથે પાક ફેરફારની [[થ્રી ફિલ્ડ પદ્ધતિ]] અને [[મોલ્ડબોર્ડ પ્લો]]ની શોધને પગલે કૃષિ કાર્યક્ષમતામાં ઘણો સુધારો થયો. 
{{-}}



=== આધુનિક યુગ ===
{{See|British Agricultural Revolution|Green Revolution}}
[[ચિત્ર:Agriculture (Plowing) CNE-v1-p58-H.jpg|thumb|1921ના એન્સાઇક્લોપિડીયમાંની આ તસવીર અલ્ફાલ્ફા ક્ષેત્રમાં ટ્રેક્ટર દ્વારા ખેડાણની પ્રક્રિયા દર્શાવી રહી છે.]]
[[ચિત્ર:Precision Farming in Minnesota - Natural Colour.jpg|thumb|મિનેસોટાના ખેતરની સેટેલાઇટ તસવીર.]]
[[ચિત્ર:Precision Farming in Minnesota - False Colour.jpg|thumb|ખેતરની ઇન્ફ્રારેડ તસવીર.માહિતી વિનાની આંખથી, આ તસવીર કોઇ પણ હેતુ વિના રંગોનો શંભુમેળો હોય તેવું લાગે છે. પરંતુ ખેડૂતો જ્યાં પાકોમાં ઉપદ્રવ હોય, પાકના આરોગ્યને લગતા લાલ રંગના ચકામા હોય, પૂરને કારણે કાળો રંગ થયો હોય, અને વણજોઇતા જંતુનાશકોને કારણે ભૂખરો થયો હોય તે જોવાનું શીખી ગયા છે,  ]] 


1492 બાદ, અગાઉના સ્થાનિક પાકો અને ઢોરોની જાતોના [[વૈશ્વિક વિનિમય]]ની શરૂઆત થઇ.  નવા વિશ્વથી જૂના વિશ્વ તરફ થયેલા પાકના વિનિમયમાં [[ટમેટા]], [[મકાઇ]], [[બટેકા]], [[મેનિઓક]], [[કોકોઆ]] અને [[તમાકુ]]નો સમાવેશ થતો હતો અને [[ઘઉં]], [[મસાલા]], [[કોફી]] અને [[શેરડી]] જેવી વિવિધ જાતો જૂના વિશ્વ તરફથી નવા વિશ્વમાં ગઇ.  જૂના વિશ્વથી નવા વિશ્વમાં નિકાસ થયેલા સૌથી વધુ મહત્ત્વના પ્રાણીમાં ઘોડા અને કૂતરાનો સમાવેશ થાય છે (કોલમ્બિયન અમેરિકન્સ અગાઉના યુગમાં કૂતરા અગાઉથી જ હાજર હતા, પરંતુ તે મોટી સંખ્યામાં ન હતા અને ખેતીના કામ માટે યોગ્ય જાત ન હતી).  હંમેશા માટે ખાદ્ય પ્રાણીઓ ન હોવા છતાં, ઘોડો (ગધેડા અને ટટ્ટુ સહિત) અને કૂતરો પશ્ચિમ ગોળાર્ધના ખેતરોમાં ઉત્પાદનકાર્યનો મહત્ત્વનો એક ભાગ બની ગયા. 


ઉત્તર યુરોપમાં [[બટેકા]] મુખ્ય અને સૌથી મહત્ત્વનો પાક બની ગયા.<ref>[http://www.history-magazine.com/potato.html "ધી ઇમ્પેક્ટ ઓફ ધી પોટેટો"], ''હિસ્ટરી મેગેઝિન'' .</ref>  16મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા રજૂ કરાયા બાદ,<ref>[http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm સુપર-સાઇઝ્ડ કેસેવા પ્લાન્ટ્સ મે હેલ્પ ફાઇટ હંગર ઇન આફ્રિકા]. ધી ઓહિયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી</ref> [[મકાઇ]] અને [[મેનિઓકે]] ખંડના મુખ્ય અને સૌથી મહત્ત્વના ખાદ્ય પાક તરીકે પરંપરાગત આફ્રિકન પાકોનું સ્થાન લઇ લીધું.<ref>[http://www.scitizen.com/stories/Biotechnology/2007/08/Maize-Streak-Virus-Resistant-Transgenic-Maize-an-African-solution-to-an-African-Problem/ "મેઇઝ સ્ટ્રિક વાઇરસ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્રાન્સજેનિક મેઇઝ: એન આફ્રિકન સોલ્યુશન ટુ એન આફ્રિકન પ્રોબ્લેમ"], ''scitizen.com'' , ઓગસ્ટ 7, 2007.</ref>  


1800મી સદીની શરૂઆત સુધીમાં, કૃષિ તકનીકોનું અમલીકરણ કરવામાં આવ્યું, દાણાના જથ્થા અને [[વાવેતરના છોડની પસંદગી કરવામાં આવી અને તેના સુશોભિત અને ઉપયોગી લાક્ષણિકતાઓ]]ને કારણે તેને અજોડ નામ આપવામાં આવ્યું તથા જમીનના પ્રત્યેક એકમ પ્રમાણે ઉપજમાં ખાસ્સો વધારો થયો જે મધ્ય યુગોમાં જોવા મળ્યું.  19મી સદીના અંત ભાગમાં અને 20મી સદીમાં [[યાંત્રીકરણ]]માં અને વિશેષ રૂપે [[ટ્રેક્ટર]]ના સ્વરૂપમાં ઝડપી વધારો થવા સાથે, ખેતીનું કામ તે ઝડપથી કરવાનું શક્ય બન્યું, જે અગાઉના સમયમાં અશક્ય હતું.  આ શોધોને પગલે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, [[આર્જેન્ટિના]], [[ઇઝરાયેલ]], જર્મની અને કેટલાક અન્ય રાષ્ટ્રોના ચોક્ક્સ આધુનિક ખેતરોની કાર્યક્ષમતામાં વધારો થયો અને જમીનના એકમદીઠ ઉચ્ચ ગુણવત્તાના ઉત્પાદન પણ વધારો થયો અથવા તે વાસ્તવિક મર્યાદા સુધી પહોંચ્યું. 
એમોનિયમ નાઇટ્રેટને સેન્દ્રીય પદાર્થ બનાવવાની [[હેબર-બોશ]] પદ્ધતિએ આ ક્ષેત્રે મહત્ત્વની પ્રગતિઓનું પ્રતિનિધીત્વ કર્યું અને [[પાકની ઉપજ]] આડે અગાઉ આવતા અવરોધોને દૂર કરી દીધા.  પાછલી સદીમાં, કૃષિને વધેલી ઉત્પાદકતા, મજૂરોનો સ્થાને કૃત્રિમ ખાતરો અને જંતુનાશકોનો પ્રવેશ, [[પાણીનું પ્રદૂષણ]] અને [[ખેત સબસિડી]] તરીકે વર્ણવી શકાય.   રૂઢિગત કૃષિની [[બાહ્ય]] પર્યાવરણ પર થતી અસર સામે તીવ્ર વિરોધ ઉઠ્યો છે, જેને પરિણામે [[જૈવિક ચળવળ]]ની શરૂઆત થઇ. 


ચોખા, મકાઇ અને ઘઉં જેવા અનાજો માનવીય ખોરાક માટે 60 ટકા પુરવઠો પૂરો પાડે છે.<ref name="Matson1997"/>  1700થી 1980 વચ્ચે, "સમગ્ર વિશ્વમાં વાવેતર હેઠળના કુલ વિસ્તારમાં 466 ટકાનો વધારો થયો અને ઉપજમાં નાટકીય વધારો નોંધાયો, જેની પાછળ મુખ્યત્વે ઉચ્ચ ઉપજ આપતી વિવિધ જાતોનું [[પસંદગીપૂર્વકનું સંવર્ધન]], ખાતરો, જંતુનાશકો, સિંચાઇ અને યંત્રો કારણભૂત બન્યા હતા.<ref name="Matson1997">{{cite journal |author=Tilman D, Cassman KG, Matson PA, Naylor R, Polasky S |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |volume=418 |issue=6898 |pages=671–7 |year=2002 |month=August |pmid=12167873 |doi=10.1038/nature01014 |url=}}</ref>  ઉદાહરણ તરીકે, સિંચાઇને કારણે 1940થી 1997 દરમિયાન પૂર્વ [[કોલોરાડો]]માં મકાઇની ઉપજમાં 400 થી 500 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો.<ref name="Matson1997"/>  


આમ છતાં, ઘનિષ્ઠ ખેતીના [[ટકાઉપણા]] સામે પણ ઘણી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.  ઘનિષ્ઠ ખેતી ભારત અને એશિયામાં જમીનની ઘટતી જતી ગુણવત્તા સાથે સંકળાયેલી છે, અને વિશેષ રૂપે વસ્તીમાં થઇ રહેલા વધારાને કારણે ખોરાકની વધતી જતી માગને કારણે પર્યાવરણ પર ખાતરો અને જંતુનાશકોની થતી અસરોને કારણે થતા નુક્શાન અંગેની ચિંતાઓમાં વધારો થયો છે.  ઘનિષ્ઠ ખેતીમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા મોનોકલ્ચર જંતુઓની સંખ્યામાં વધારો કરે છે, જેને જંતુનાશકો દ્વારા નિયંત્રણમાં લઇ શકાય છે.  [[ઇન્ટીગ્રેટેડે પેસ્ટ મેનેજમેન્ટ]] (IPM) કે જેને દાયકાઓથી પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે અને જેણે ઘણી નોંધપાત્ર સફળતાઓ મેળવી છે તેણે જંતુનાશકોનો ઉપયોગ પર બહુ નજીવી અસર કરી છે, કેમકે નીતિઓ જંતુનાશકોના ઉપયોગને ઉત્તેજન આપે છે અને આઇપીએમ જ્ઞાન-સભર છે.<ref name="Matson1997"/>  "હરિયાળી ક્રાંતિ"એ એશિયામાં ચોખાની ઉપજમાં નોંધપાત્ર રીતે વધારો કર્યો હોવા છતાં, છેલ્લા 15-20 વર્ષોમાં ઉપજમાં કોઇ વધારો નોંધાયો નથી.<ref name="Matson1997"/>  ઘઉં માટેની આનુવંશિક "ઉપજ સંભવિતતા"માં વધારો થયો છે, પરંતુ ચોખા માટેની ઉપજ સંભવિતતામાં 1966થી કોઇ વધારો થયો નથી અને મકાઇ માટેની ઉપજ સંભવિતતામાં "છેલ્લા 35 વર્ષમાં ભાગ્યે જ વધારો થયો છે".<ref name="Matson1997"/>  હર્બિસાઇડ-પ્રતિરોધક નીંદણ બહાર આવવામાં એક કે બે દસકાઓ લાગે છે, અને એક દસકાના સમયમાં જંતુઓ જંતુનાશકો સામે પ્રતિરોધક બને છે.<ref name="Matson1997"/>  પાકોના ફેરફારથી પ્રતિરોધકતાને પણ રોકી શકાય છે.<ref name="Matson1997"/> 


ઓગણીસમી સદીના અંત ભાગથી, કૃષિનું દેશમાં ફરીને નિરિક્ષણ કરવાની ક્રિયામાં ઝડપે વિશ્વના ઘણા વિસ્તારોમાં નવી જાતિઓ અને નવી કૃષિ પ્રક્રિયાઓની શોધ કરી.   પ્રવાસના બે શરૂઆતના ઉદાહરણોમાં સમાવિષ્ટ ફ્રેન્ક એન. મેયરના ફ્રૂટ- અને નટ- ભેગા કરવાની ચીન અને જાપાનના 1916-1918 દરમિયાનના પ્રવાસ <ref>USDA NAL સ્પેશિયલ કલેક્શન્સ. [http://naldr.nal.usda.gov/NALWeb/Agricola_Link.asp?Accession=CAT10662165 સાઉથ ચાઇના એક્સ્પ્લોરેશન: ટાઇપસ્ક્રિપ્ટ, જૂલાઇ 25, 1916-સપ્ટેમ્બર 21, 1918]</ref>
અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સોયાબિનની ખેતીમાં થતા વધારાને ટેકો આપવા માટે સોયાબિન જર્મપ્લાઝ્મ એકત્ર કરવા માટે 1929-1931 દરમિયાન ચીન, જાપાન અને કોરિયામાં ડોરસેટ-મોર્સ ઓરિએન્ટલ કૃષિ નિરિક્ષણ પ્રવાસ છે.<ref>USDA NAL વિશેષ કલેક્શન્સ. [http://riley.nal.usda.gov/nal_display/index.php?info_center=8&amp;tax_level=4&amp;tax_subject=158&amp;topic_id=1982&amp;level3_id=6419&amp;level4_id=10866&amp;level5_id=0&amp;placement_default=0&amp;test ડોર્સેટ્ટ-મોર્સ ઓરિએન્ટલ એગ્રીકલ્ચરલ એક્સ્પ્લોરેશન એક્સપિડીશન કલેક્શન]</ref>  


2005માં, [[ચીનનું કૃષિ ઉત્પાદન]] વિશ્વમાં સૌથી વધારે હતું, જે વિશ્વનું લગભગ છઠ્ઠા ભાગનું ઉત્પાદન ધરાવતું હતું અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ]] પ્રમાણે, ત્યાર બાદ ઇયુ, ભારત અને યુએસએનો સમાવેશ થાય છે.{{citation needed|date=October 2008}}  અર્થશાસ્ત્રીઓ કૃષિના [[ટોટલ ફેક્ટર પ્રોડક્ટિવીટી]]ને માપે છે અને આ માપ પ્રમાણે યુનાઇટેડ 1948માં હતુ તેના કરતા તે આશરે 2.6 ગણુ વધારે ઉત્પાદન ધરાવતું હતું.<ref>USDA ERS. [http://www.ers.usda.gov/data/agproductivity/ એગ્રીકલ્ચરલ પ્રોડક્ટિવીટી ઇન ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]

</ref>  


યુએસ, કેનેડા, ફ્રાન્સ, ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્જેન્ટિના અને થાઇલેન્ડ- આ છ દેશો [[અનાજની નિકાસ]]નો 90 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>[http://www.i-sis.org.uk/TFBE.php ધી ફૂડ બબલ ઇકોનોમિ]. ''ધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સાયન્સ ઇન સોસાયટી.'' </ref>  [[પાણીની અછત]], કે જેના કારણે અલ્જેરિયા, ઇરાન, ઇજિપ્ત અને મેક્સિકો સહિતના મધ્યમ કદના સંખ્યાબંધ દેશોમાં [[અનાજ]]ની આયાતમાં જંગી વધારો થયો હતો,<ref>[http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm "ગ્લોબલ વોટર શોર્ટેજીસ મે લિડ ફૂડ શોર્ટેજીસ-એક્વિફેર ડિપ્લેશન"], લેસ્ટર આર. બ્રાઉન</ref> તેને પગલે ચીન અને ભારત જેવા મોટા દેશોમાં આ સ્થિતી ઉભી થાય તેવી શક્યતા છે.<ref>[http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HG21Df01.html "ઇન્ડિયા ગ્રોઝ એ ગ્રેઇન ક્રાઇસિસ"], ''એશિયા ટાઇન્સ''  (હોંગ કોંગ). જૂલાઇ 21, 2006.</ref> 



== પાક ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ ==



ખેતરોમાં ખેતીની પદ્ધતિ પ્રાપ્ય સ્રોતો અને અવરોધો; ખેતરની ભૌગોલિક અને તાપમાનની સ્થિતી; સરકારી નીતિઓ; આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય દબાણો; અને ખેડૂતના અભ્યાસ અને સંસ્કૃતિનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="FAO FS">યુ.એન. ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન. રોમ. [http://www.fao.org/farmingsystems/description_en.htm "એનાલિસીસ ઓફ ફાર્મીંગ સિસ્ટમ્સ"]. 7 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref><ref name="PCP APS">એક્વાહ, જી. 2002. એગ્રીકલ્ચરલ પ્રોડક્શન સિસ્ટમ્સ. pp. 283-317 ઇન "પ્રિન્સીપલ્સ ઓફ ક્રોપ પ્રોડક્શન, થિયરીઝ, ટેક્નીક્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી". પ્રેન્ટિસ  હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref> [[વાવેતર પરિવર્તન]] (અથવા [[સ્લેશ એન્ડ બર્ન]]) એ એક એવી પદ્ધતિ છે જેમાં જંગલોને બાળવામાં આવે છે, વાર્ષિક વાવેતર અને કેટલાક વર્ષો સુધી [[બારમાસી]] પાકોને ટેકો આપવા માટે પોષક પદાર્થોને મુક્ત કરવામાં આવે છે.  ત્યાર બાદ જમીનને જંગલની ફરી વૃદ્ધિ માટે પડતર છોડી દેવામાં આવે છે, અને ખેડૂત નવા જમીનના ટુકડા તરફ વળી જાય છે, અને ઘણા વર્ષો (10-20) પછી પરત ફરે છે.  વસ્તીની ગીચતામાં વધારો થાય તો પડતર સમયને ટૂંકાવી દેવામાં આવે છે અને પોષક પદાર્થો ([[ખાતરો]] અથવા [[ખાતક]] અને કેટલાક હસ્તનિર્મીત [[જંતુ નિયંત્રકો]]ની જરૂર પડે છે.   વાર્ષિક વાવેતર એ ઘનિષ્ઠતાનો બીજો તબક્કો છે, જેમાં કોઇ પડતર સમય હોતો નથી.  તેના માટે હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં પોષક તત્વો અને જંતુ નિયંત્રકોની જરૂર પડે છે.  વધુ ઔદ્યોગિકીકરણે [[મોનોકલ્ચર]]ના ઉપયોગને ઉત્તેજન આપ્યું, જ્યારે વિશાળ વાવેતર વિસ્તાર પર [[એક વનસ્પતિ]] હોય છે.  ઓછી [[જૈવિકવિવધતા]]ને કારણે, પોષક તત્વોનો ઉપયોગમાં એકરૂપતા છે, અને જંતુઓને કારણે [[જંતુનાશકો]] અને ખાતરોનો મોટા પાયે ઉપયોગ જરૂરિયાત બની ગયો છે.<ref name="PCP APS"/> બહુવિધ પાકપદ્ધતિ, કે જેમાં કેટલાક પાકો અનુક્રમે એક વર્ષમાં વિકસીત થાય છે, અને [[આંતરપાકપદ્ધતિ]], જ્યારે કેટલાક પાકો એક જ સમયે વૃદ્ધિ પામે છે તેને અન્ય પ્રકારના વાર્ષિક પાક  પદ્ધતિને [[પોલિકલ્ચર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="CS">ક્રિસ્પીલ્સ, એમ.જે.; સડાવા, ડી.ઇ. 1994. "ફાર્મીંગ સિસ્ટમ્સ: ડેવલોપમેન્ટ, પ્રોડક્ટિવીટી, એન્ડ સસ્ટેઇનેબિલીટી". pp. 25-57 ઇન ''પ્લાન્ટ્સ, જીન્સ, એન્ડ એગ્રીકલ્ચર'' . જોન્સ એન્ડ બોર્લેટ્ટ, બોસ્ટન, એમએ.</ref> 


[[ઉષ્ણકટિબંધ]] વાતાવરણમાં, આ બધી જ પાકપદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  [[ઉપઉષ્ણકટિબંધ]] અને [[સૂકા]] વાતાવરણમાં, ખેતીનો સમય અને વિસ્તાર વરસાદ પૂરતો મર્યાદિત હોય છે, અથવા એક વર્ષમાં બહુવિધ વાર્ષિક પાક શક્ય બનતો નથી, અથવા તેના માટે [[સિંચાઇ]]ની જરૂર પડે છે. આ પ્રકારના વાતાવરણોમાં બારમાસી પાકોનો વિકાસ થાય છે ([[કોફી]], [[ચોકોલેટ]]) અને [[એગ્રોફોરેસ્ટ્રી]] જેવી પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. [[સમશીતોષ્ણ]] વાતાવરણમાં, કે જ્યાં [[ઘાસવાળી જમીન]] કે [[ઘાસના મેદાનો]] વર્ચસ્વ ધરાવતા હોય, ત્યાં ઉચ્ચ ઉત્પાદકીય વાર્ષિક ખેતવ્યવસ્થા એ મુખ્ય ખેતીની પદ્ધતિ હોય છે.<ref name="CS"/>


ગત સદીમાં કૃષિની [[તીવ્રતા]], [[કેન્દ્રીકરણ]] અને [[વિશેષતા]] જોવા મળી છે, જે કૃષિ રસાયણની નવી તકનીકો ([[ખાતરો]] અને [[જંતુનાશકો]]) [[યાંત્રીકરણ]], અને [[વનસ્પતિ ઉછેર]] ([[વર્ણસંકર]] અને [[જીએમઓ]]) પર આધારિત હોય છે.  છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી, કૃષિ [[ટકાઉપણા]] તરફના પગલા, સામાજિક-આર્થિક ન્યાય અને સ્રોતોના સંરક્ષણના વિચારોનું એકીકરણ અને ખેતીની વ્યવસ્થા સાથેના પર્યાવરણ તરફના પગલાઓનો વિકાસ થયો છે.<ref name="USDA sust">ગોલ્ડ, એમ.વી. 1999. USDA નેશનલ એગ્રીકલ્ચર લાઇબ્રેરી. બેલ્ટ્સવિલ્લે, એમડી. [http://www.nal.usda.gov/afsic/pubs/terms/srb9902.shtml "][http://www.nal.usda.gov/afsic/pubs/terms/srb9902.shtml સસ્ટેઇનેબલ એગ્રીકલ્ચર: ડેફિનીશન્સ એન્ડ ટર્મ્સ"]. 7 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref><ref name="ATTRA">અર્લ્સ, આર.; વિલીયમ્સ, પેજ. 2005. ATTRA નેશનલ સસ્ટેઇનેબલ એગ્રીકલ્ચર ઇન્ફોર્મેશન સર્વિસ. ફાયેલવિલ્લે, એઆર. [http://attra.ncat.org/attra-pub/sustagintro.html "][http://attra.ncat.org/attra-pub/sustagintro.html સસ્ટેઇનેબલ એગ્રીકલ્ચર:એન ઇન્ટ્રોડક્શન"]. 7 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  તેને કારણે [[જૈવિક ખેતી]], [[શહેરી ખેતી]], [[સમુદાયની મદદથી થતી ખેતી]], માનવવિજ્ઞાન અને જીવવિજ્ઞાન ખેતી, [[એકિકૃત ખેતી]] અને [[સાકલ્યવાદ વ્યવસ્થાપન]] સહિતના રૂઢિગત કૃષિ અભિગમ સામેના ઘણા જવાબોના વિકાસ થયો છે. 




=== પાકની આંકડાકીય માહિતી ===
પાકના મુખ્ય પ્રકારોમાં અનાજ અને કૃત્રિમઅનાજો, કઠોળ (સિંગો), ઘાસચારો, અને ફળો તથા શાકભાજીનો સમાવેશ થાય છે.

ચોક્કસ પાકોનું વાવેતર સમગ્ર વિશ્વના ચોક્કસ [[વિકસતા ક્ષેત્રો]] થાય છે.  હજારો મેટ્રિક ટનમાં, [[એફએઓ]] અંદાજો પર આધારિત. 
<div class="center">

{| class="wikitable" style="float:left"
|-
! colspan="2"|ટોચના કૃષિ ઉત્પાદનો, પાકના પ્રકારો મુજબ <br />(મિલિયન મેટ્રિક ટન્સ) 2004ની માહિતી
|-
|  [[અનાજ]] 
|  style="text-align:right"| 2,263
|-
|  [[શાકભાજી]]ઓ અને [[તળબૂચ]] 
|  style="text-align:right"| 866
|-
|  [[કંદમૂળ]] અને [[કંદ]] 
|  style="text-align:right"| 715
|-
|  [[દૂધ]] 
|  style="text-align:right"| 619
|-
|  [[ફળ]] 
|  style="text-align:right"| 503
|-
|  [[માંસ]] 
|  style="text-align:right"| 259
|-
|  [[તૈલીપાકો]] 
|  style="text-align:right"| 133
|-
|  [[માછલી]] (2001ના અંદાજ મુજબ) 
|  style="text-align:right"| 130 
|-
|  [[ઇંડા]] 
|  style="text-align:right"| 63
|-
|  [[કઠોળો]] 
|  style="text-align:right"| 60
|-
|  [[રેસાવાળી વનસ્પતિ]] 
|  style="text-align:right"| 30
|-
|  colspan="2"|''સ્રોત '' <br />''[[ખાદ્ય અને કૃષિ સંસ્થા]] (FAO)'' <ref name="FAO">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/ |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAOSTAT) |accessdate= October 11, 2007 |work= }}</ref>
|}

{| class="wikitable"
|-
! colspan="2"|ટોચના કૃષિ ઉત્પાદનો, પાકોના નામ પ્રમાણે <br />(મિલિયન મેટ્રિક ટન્સ) 2004ની માહિતી
|-
|  [[શેરડી]] 
|  style="text-align:right"| 1,324
|-
|  [[મકાઇ]] 
|  style="text-align:right"| 721
|-
|  [[ઘઉં]] 
|  style="text-align:right"| 627 
|-
|  [[ચોખા]] 
|  style="text-align:right"| 605
|-
|  [[બટેકા]] 
|  style="text-align:right"| 328
|-
|  [[સુગર બીટ]] 
|  style="text-align:right"| 249
|-
|  [[સોયબિન]] 
|  style="text-align:right"| 204
|-
|  [[ઓઇલ પામ]] ફળ 
|  style="text-align:right"| 162 
|-
|  [[જવ]] 
|  style="text-align:right"| 154
|-
|  [[ટમેટા]] 
|  style="text-align:right"| 120 
|-
|  colspan="2"|''સ્રોત '' <br />''[[ખાદ્ય અને કૃષિ સંસ્થા]] (FAO)'' <ref name="FAO"/>
|}
{{-}}
</div>

== પશુધન ઉત્પાદન પદ્ધતિ ==
{{Main|Livestock}}
[[ચિત્ર:KerbauJawa.jpg|thumb|left|ઇન્ડોનેશિયામાં ભેંસની મદદથી હળથી ચોખાના ખેતરમાં કામ.]]


[[ઘોડા]], [[ખચ્ચર]], [[બળદ]], [[ઉંટ]], [[લાન]], [[એલ્પેકા]], [[કૂતરાઓ]] જેવા [[પ્રાણીઓ]]નો ઉપયોગ જમીનમાં [[વાવેતર]], પાકની [[લણણી]], અન્ય પ્રાણીઓથી [[બચાવ]], અને ખેત ઉત્પાદનોને ખરીદકર્તાઓ સુધી [[વહન]] કરવા માટે વારંવાર કરવામાં આવતો હતો.  [[પશુ ઉછેર]]માં ફક્ત માંસ માટે પ્રાણીઓનું [[સંવર્ધન]] અને ઉછેર અથવા પ્રાણીજન્ય ઉત્પાદનો (જેમકે [[દૂધ]], [[ઇંડા]] અથવા [[ઉન]]) સતત મળતા રહે તે માટે પાલનનો જ સમાવેશ નથી થતો, પરંતુ તેમાં કામ અને સાથીદાર તરીકે જાતોના સંવર્ધન અને સંભાળ પણ સંકળાયેલી છે.  
[[પશુધન]] ઉત્પાદન પદ્ધતિની વ્યાખ્યા [[ઘાસવાળી જમીન]] આધારિત, મિશ્ર, અને જમીનવિનાના ખાદ્ય સ્રોતને આધાર કરી શકાય.<ref name="FAO lps">સરે, સી.; સ્ટેનફિલ્ડ, એચ.; ગ્રોનવેલ્ડ, જે. 1995. [http://www.fao.org/WAIRDOCS/LEAD/X6101E/x6101e00.htm#Contents "ડિસ્ક્રીપ્શન ઓફ સિસ્ટમ્સ ઇન વર્લ્ડ લાઇવસ્ટોક સિસ્ટમ્સ - કરન્ટ સ્ટેટસ ઇસ્યુઝ એન્ડ ટ્રેન્ડ્ઝ"]. યુ.એન. ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઝેશન. રોમ. 7 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  ઘાસવાળી જમીન આધારિત પશુધન ઉત્પાદન [[નાના ઝાડવાળી જમીન]], [[રેન્જલેન્ડ]], અને [[વાગોળવાની ટેવ ધરાવતા]] પશુઓ માટેના [[લીલો ચારા]] પર આધાર રાખતા હોય છે.  બાહ્ય પોષક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, આમ છતાં છાણ મુખ્ય પોષક સ્રોત તરીકે જમીનને પ્રત્યક્ષ રીતે પરત જ મળી જાય છે.  આ પદ્ધતિ મુખ્યત્વે એવા વિસ્તારોમાં મહત્વની છે કે જ્યાં પાકનું ઉત્પાદન આબોહવા કે જમીના કારણે પાકનું ઉત્પાદન સંભવિત ન હોય અને 30-40 મિલિયન ભરવાડોનું પ્રતિનિધીત્વ હોય.<ref name="CS"/>  મિશ્ર ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં ઘાસવાળી જમીન અને, [[સૂકા ઘાસ]]ના પાકો અને અનાજનો ઉપયોગ પ્રાણીઓ અને મોનોગેસ્ટીક (એક પેટ; મુખ્યત્વે મરઘા અને ડુક્કરો) પશુધનને ખવડાવવા માટે થાય છે.  મિશ્ર વ્યવસ્થામાં છાણને પરંપરાગત રીતે પાકો માટેના ખાતર તરીકે ફરી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.   બધી ખેતીલાયક જમીનમાંથી 68 ટકા પશુધનના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતુ સ્થાયી ગોચર હોય છે.<ref>FAO ડેટાબેઝ, 2003</ref>  જમીન વિનાની પદ્ધતિ ખેતરની બહારના ખોરાક પર આધારિત હોય છે, જે પાકો અને પશુધનોના ઉત્પાદનના ડિ-લિન્કીંગનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે જે [[ઓઇસીડી]] સભ્ય દેશોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.  યુ.એસ.માં પાકતા 70 ટકા અનાજને પ્રાણીઓને ખવડાવી દેવામાં આવે છે.<ref name="CS"/>  સેન્દ્રીય ખાતરો પર પાકના ઉત્પાદન માટે ખૂબ મોટે પાયે આધાર રાખવામાં આવે છે અને છાણનો ઉપયોગ પડકારરૂપ તેમજ પ્રદૂષણનો સ્રોત બન્યો છે. 



== ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ ==
[[ચિત્ર:Mt Uluguru and Sisal plantations.jpg|thumb|300px|સમગ્ર ખેતરમાં રસ્તાઓને કારણે યંત્રો ઉત્પાદનની પ્રક્રિયાઓ માટે ખેતરમાં સરળતાથી જઇ શકે છે.]]
'''[[ખેડાણ]]'''  એ જમીનને વાવણી માટે અથવા પોષક પદાર્થોને ઉમેરવા અથવા જંતુ પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે તૈયાર કરવા માટેની પદ્ધતિ છે.  ખેડાણની તીવ્રતા પરંપરાગતથી માંડી [[બિન-ખેડાણ]] સુધીની હોય છે.  તે જમીનને હૂંફવાળી બનાવીને ઉત્પાદકતામાં વધારો કરી શકે છે, અને ખાતરને તેમાં ભેળવે છે તથા નીંદણ પર નિયંત્રણ મુકે છે, પરંતુ જમીન વધુ ફેલાતા તે જમીનના ધોવાણને વધુ અનુકુળ બનાવે છે, CO<sub>2</sub> છોડતા સંગઠિત પદાર્થોને સડવાની પ્રક્રિયાને ઉત્તેજન આપે છે અને જમીન સંઘટનાની વિપુલતા અને વિવિધતામાં ઘટાડો કરે છે.<ref name="Soil">બ્રાડિ, એન.સી. એન્ડ આર.આર. વિલ. 2002. એલિમેન્ટ્સ ઓફ ધી નેચરલ એન્ડ પ્રોપર્ટીઝ ઓફ સોઇલ્સ. પિયર્સન પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref><ref name="PCP Tillage">એક્વાહ, જી. 2002. "લેન્ડ પ્રિપરેશન એન્ડ ફાર્મ એનર્જી" pp.318-338 ઇન ''પ્રિન્સીપલ્સ ઓફ ક્રોપ પ્રોડક્શન, થિયરીઝ, ટેક્નીક્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી'' . પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref> 


'''[[જંતુ નિયંત્રણ]]''' માં [[નીંદણ]], [[જંતુ/નાના જંતુ]], અને [[રોગો]]ના સંચાલનનો સમાવેશ થાય છે.  રસાયણ ([[જંતુનાશકો]]), જીવવિજ્ઞાન વિષયક ([[જૈવ નિયંત્રણ]]), યાંત્રિક ([[ટિલેજ]]), અને સાંસ્કૃતિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  સાંસ્કૃતિક પદ્ધતિઓમાં [[પાક ફેરફાર]], [[ચૂંટવુ]], [[પાકનું રક્ષણ]], [[આંતરપાક]], [[ખાતર પૂરવુ]], બચાવ અને [[પ્રતિકાર]]નો સમાવેશ થાય છે.  [[સુગથ્રિત જંતુ સંચાલન]] આ બધી જ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ જંતુની વસ્તીને એવી મર્યાદા સુધી રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે જે આર્થિક નુક્શાન કરે છે અને જંતુનાશકોને અંતિમ પ્રયત્ન તરીકે માનવામાં આવે છે.<ref name="PCP Pest">એક્વાહ, જી. 2002. "પેસ્ટિસાઇડ્સ યુઝ ઇન યુ.એસ. ક્રોપ પ્રોડક્શન" pp.240-282 ઇન ''પ્રિન્સીપલ્સ ઓફ ક્રોપ પ્રોડક્શન, થિયરીઝ, ટેક્નીક્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી'' . પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref> 


'''[[પોષણ સંચાલન]]''' માં પાક અને પશુધન બંનેના ઉત્પાદન માટેના પોષક પદાર્થોના સ્રોતોનો તથા પશુધન દ્વારા ઉત્પાદિત [[છાણીયા ખાતર]]ના ઉપયોગની પદ્ધતિનો પણ સમાવેશ થાય છે.  પોષક પદાર્થોમાં રાસાયણિક રીતે અજૈવ [[ખાતરો]], [[છાણીયુ ખાતર]], [[લીલુ છાણ]], [[મિશ્ર ખાતર]] અને [[ખનીજ દ્રવ્યો]] હોઇ શકે.<ref name="PCP Soil">એક્વાહ, જી. 2002. "સોઇલ એન્ડ લેન્ડ" pp.165-210 ઇન ''પ્રિન્સીપલ્સ ઓફ ક્રોપ પ્રોડક્શન, થિયરીઝ, ટેક્નીક્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી'' . પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref>
પાક માટેના પોષક તત્વોનો ઉપયોગ [[પાક ફેરફાર]] અથવા [[પડતર]] સમય જેવી સાંસ્કૃતિક તકનીકો ઉપયોગ કરીને પણ સંચાલિત કરી શકાય છે.<ref name="CS nutrient">ક્રિસ્પીલ્સ, એમ.જે.; સડાવા, ડી.ઇ. 1994. "ન્યુટ્રિશ્યન ફ્રોમ ધી સોઇલ" pp.187-218 ઇન ''પ્લાન્ટ્સ, જિન્સ, એન્ડ એગ્રીકલ્ચર'' . જોન્સ એન્ડ બોર્ટલેટ, બોસ્ટન, એમએ.</ref><ref name="Soil nutrient">બ્રાડિ, એન.સી.; વિલ, આર.આર. 2002. "પ્રેક્ટિકલ ન્યુટ્રિયન્ટ મેનેજમેન્ટ" pp.472-515 ઇન ''એલિમેન્ટ્સ ઓફ ધી નેચર એન્ડ પ્રોપર્ટીઝ ઓફ સોઇલ્સ'' . પિયર્સન પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref>  છાણનો ઉપયોગ [[મેનેજ્ડ ઇન્ટેન્સીવ રોટેશનલ ગ્રેઝીંગ]] પદ્ધતિની જેમ જ્યાં પાકનો વિકાસ થઇ રહ્યો હોય ત્યાં પશુધનનો રોકી રાખીને, અથવા પાકની જમીન અથવા [[લીલા ચારા]] પર પ્રવાહી સ્વરૂપે ફેલાવી દઇને કરવામાં આવે છે. 


જે વિસ્તારમાં વરસાદ અપૂરતો અથવા અનિયમિત હોય ત્યાં '''[[પાણીનું સંચાલન]]'''  કરવામાં આવે છે, વિશ્વના માટો ભાગના ક્ષેત્રોમાં તે હોય છે.<ref name="CS"/>  કેટલાક ખેડૂતો અપૂરતા વરસાદને કારણે [[સિંચાઇ]]નો ઉપયોગ કરે છે.   યુ.એસ. અને કેનેડામાં [[ગ્રેટ પ્લેઇન્સ]] જેવા અન્ય વિસ્તારોમાં, ખેડૂતો આગામી વર્ષે પાકની વૃદ્ધિ થાય તે હેતુથી જમીનના ભેજને જાળવી રાખવા માટે [[પડતર]] વર્ષનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="PCP Water">એક્વાહ, જી. 2002. "પ્લાટન્સ્ એન્ડ સોઇલ વોટર" pp.211-239 ઇન ''પ્રિન્સીપલ્સ ઓફ ક્રોપ પ્રોડક્શન, થિયરીઝ, ટેક્નીક્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી'' . પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref> કૃષિ વિશ્વમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા 70 ટકા તાજા પાણીનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે.<ref name="Pimentel water">પાઇમેન્ટલ, ડી.; બર્જર, ડી.; ફિલ્બર્ટો, ડી.; ન્યૂટન, એમ.; એટ ઓલ. 2004. "વોટર રિસોર્સીસ: એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ ઇસ્યુઝ". ''બાયોસાયન્સ''  54:909-918.</ref>

== પ્રક્રિયા, વિતરણ અને લે-વેચ ==
{{Main|Food processing}}
{{Main|Agricultural marketing}}
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, [[પ્રક્રિયા]], વિતરણ અને [[લે-વેચ]]ને કારણે ખોરાકના ભાવો પર થતી અસરમાં વધારો થયો, જ્યારે ખેતીના કારણમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.  1960 થી 1980 દરમિયાન, ખેતરનો હિસ્સો આશરે 40 ટકા હતો, પરંતુ 1990 સુધીમાં તે ઘટીને 30 ટકા અને 1998માં તે 22.2 ટકા થઇ ગયો.  આ ક્ષેત્રમાં [[બજાર કેન્દ્રીકરણ]]માં વધારો થયો છે, 1995માં ટોચના 20 ખાદ્ય ઉત્પાદનકારો ખાદ્ય પ્રક્રિયાનું અડધુ મૂલ્ય ધરાવતા હતા, જે વર્ષ 1954ના ઉત્પાદન કરતા બમણું હતું.  2000માં યુએસના ટોચના છ સુપરમાર્કેટ જૂથો વર્ષ 1992ના 32 ટકાની સરખામણીએ 50 ટકા વેચાણ ધરાવતા હતા.  બજાર કેન્દ્રીકરણમાં વધારો થવાની કુલ અસરને કારણે કાર્યક્ષમતામાં વધારો થવાની શક્યતા હોવા છતાં, પરિવર્તને ઉત્પાદકો (ખેડૂતો) અને ગ્રાહકો પાસેથી [[આર્થિક સરપ્લસ]]ના પુન:વિતરણ કરે છે, અને ગ્રામીણ સમુદાયો માટે તે નકારાત્મક અસરો ઉપજાવે તેવી પણ શક્યતા હોય છે.<ref name="Sexton2000">{{cite journal | author = Sexton,R.J. 
| year = 2000 | title = Industrialization and Consolidation in the US Food Sector: Implications for Competition and Welfare | journal = American Journal of Agricultural Economics | volume = 82 | issue = 5 | pages = 1087–1104 | doi = 10.1111/0002-9092.00106}}</ref> 



== પાક વૈવિધ્ય અને જૈવ તકનીક ==
{{Main|Plant breeding}}
[[ચિત્ર:Ueberladewagen_(jha).jpg|thumb|ટ્રેક્ટર અને ચેઝર બિન.]]


પાક વૈવિધ્ય સંસ્કૃતિની શરૂઆત થઇ ત્યારથી હજારો વર્ષોથી માનવજાત દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.   સંવર્ધનની પ્રક્રિયા દ્વારા પાકોમાં વૈવિધ્યતા આવવાથી માનવો માટે વધુ લાભકારક લાક્ષણિકતાઓ સાથેના પાકોના વિકાસ માટે છોડના આનુવંશિક બંધારણમાં ફેરફાર આવ્યા, ઉદાહરણ તરીકે, વિશાળ ફળો અને દાણાઓ, પાણીના અભાવ સામે ટકવાની શક્તિ, અથવા જંતુઓ સામે રક્ષણ.  છોડના સંવર્ધનમાં નોંધપાત્ર શોધો પ્રજોત્પત્તિશાસ્ત્રજ્ઞ ગ્રેગર મેન્ડલના કાર્યો બાદ પરિણમી.    તેના પ્રભાવશાળી અને સુપ્ત આક્ષેપોએ છોડના સંવર્ધકોને જનનશાસ્ત્ર અંગે વિશેષ સમજણ પ્રદાન કરી અને છોડના સંવર્ધકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી તકનીકોમાં સૂક્ષ્મદ્રષ્ટિ પૂરી પાડી.   પાક સંવર્ધનમાં ઇચ્છિત લક્ષણો સાથે છોડની પસંદગી, સેલ્ફ-પોલિનેશન અને ક્રોસ-પોલિનેશન, અને જીવતંત્રમાં આનુવંશિક ફેરફાર કરતી મોલેક્યુલર તકનીકો જેવી તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.cls.casa.colostate.edu/TransgenicCrops/history.html હિસ્ટરી ઓફ પ્લાન્ટ બ્રિડીંગ]. 8 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> 
સદીઓથી વનસ્પતિના કૃષીકરણથી પાકમાં વધારો થતો આવ્યો છે, [[રોગ સામે પ્રતિકાર]] અને [[દુકાળ સામે લડવાની શક્તિ]]માં સુધારો થયો અને કાપણીમાં સરળતા આવી છે તથા પાકના સ્વાદ અને પોષક મૂલ્યોમાં પણ સુધારો થયો છે.  સંભાળપૂર્વકની પસંદગી અને સંવર્ધને પાક વનસ્પતિઓની લાક્ષણિકતાઓ પર ઘણી મોટી અસરો કરી છે.   1920ના દાયકા તથા 1930ના દાયકામાં વનસ્પતિની પસંદગી અને સંવર્ધને ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં (ગ્રાસીસ એન્ડ ક્લોવર) ગોચરમાં સુધારો થયો.   1950ના દાયકામાં વ્યાપક એક્સ-રે અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ મ્યુટાજિનેસીસ પ્રયત્નો (જેમકે પ્રિમીટીવ જિનેટીક એન્જિનિયરીંગ)ને કારણે ઘઉં, મકાઇ અને જવ જેવા આધુનિક વ્યાપારી જાતોના અનાજનું ઉત્પાદન થયું.<ref>{{cite journal 
| last = Stadler| first = L. J. | authorlink = Lewis Stadler | coauthors = Sprague, G.F. | title = Genetic Effects of Ultra-Violet Radiation in Maize. I. Unfiltered Radiation 
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 22 | issue = 10 | pages = 572–578 | publisher = US Department of Agriculture and Missouri Agricultural Experiment Station | date=  October 15, 1936 
| url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/22/10/579.pdf |format=PDF| doi = 10.1073/pnas.22.10.572
|accessdate = October 11, 2007 }}</ref><ref>{{cite book | last = Berg | first = Paul | coauthors =Singer, Maxine  
| title = George Beadle: An Uncommon Farmer. The Emergence of Genetics in the 20th century 
| publisher = Cold Springs Harbor Laboratory Press | date=  August 15, 2003 | isbn = 0-87969-688-5 }}</ref> 


[[હરિયાળી ક્રાંતિ]]એ "ઉંચી ઉપજ આપતી વિવિધતાનું સર્જન" કરીને ઉપજમાં ઘણા ગણો વધારો કરવા માટે પરંપરાગત [[વર્ણસંકરતા કરણ]]ની પદ્ધતિને લોકપ્રિય બનાવી દીધી.  ઉદાહરણ તરીકે, યુએસએમાં દાણા ([[મકાઇ]])ની સરેરાશ ઉપજ વર્ષ 1900ની આશરે હેક્ટરદીઠ 2.5 ટન (એકરદીઠ 40 બુશલ)થી વધીને વર્ષ 2001માં હેક્ટરદીઠ 9.4 ટન (એકરદીઠ 150 બુશલ) થઇ હતી.  સમાન રીતે, ઘઉંની વૈશ્વિક સરેરાશ ઉપજ વર્ષ 1900ની હેક્ટરદીઠ 1 ટનથી પણ ઓછીથી વધીને વર્ષ 1990માં હેક્ટરદીઠ 2.5 ટનથી પણ વધુ થઇ હતી.   દક્ષિણ અમેરિકાની ઘઉંની સરેરાશ ઉપજ આશરે હેક્ટરદીઠ બે ટન, આફ્રિકાની હેક્ટરદીઠ એક ટનથી પણ ઓછી, [[ઇજિપ્ત]] અને અરેબિયાની સિંચાઇ સાથે હેક્ટરદીઠ 3.5થી 4 ટન જેટલી છે.  જેની તુલનાએ, ફ્રાન્સ જેવા દેશમાં ઘઉંની સરેરાશ ઉપજ હેક્ટરદીઠ 8 ટનની છે.   ઉપજમાં જોવા મળતી ભિન્નતા પાછળ વાતાવરણ, જનનશાસ્ત્ર, અને ઘનીષ્ઠ ખેતીની તકનીકોની કક્ષા (ખાતર, રસાયણ [[જંતુનાશકો]]નો ઉપયોગ, જગ્યા ન રહે તે માટે વૃદ્ધિ નિયંત્રણ).. કારણભૂત હોય છે. <ref>{{cite journal | last = Ruttan | first = Vernon W. 
| title = Biotechnology and Agriculture: A Skeptical Perspective | journal = AgBioForum | volume = 2 | issue = 1 | pages = 54–60 | month = December | year = 1999 
| url = http://www.mindfully.org/GE/Skeptical-Perspective-VW-Ruttan.htm 
| accessdate = October 11, 2007 | format = {{Dead link|date=April 2009}} – <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3ARuttan+intitle%3ABiotechnology+and+Agriculture%3A+A+Skeptical+Perspective&as_publication=AgBioForum&as_ylo=1999&as_yhi=1999&btnG=Search Scholar search]</sup> }}</ref><ref>{{cite journal | last = Cassman | first = K. 
| title = Ecological intensification of cereal production systems: The Challenge of increasing crop yield potential and precision agriculture 
| journal = Proceedings of a National Academy of Sciences Colloquium, Irvine, California 
| publisher = University of Nebraska | date=  December 5, 1998 
| url = http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html 
| accessdate = October 11, 2007 }}</ref><ref>કન્વર્ઝન નોટ: 1 બશેલ ઓફ વ્હીટ = 60 પાઉન્ડ્સ (lb) ≈ 27.215 કિગ્રા. 1 બશેલ ઓફ મેઇઝ = 56 પાઉન્ડ્ઝ ≈ 25.401 કિગ્રા</ref> 



=== આનુવંશિક અભિયાંત્રિકી ===
{{Main|Genetic Engineering}}
[[આનુવંશિક રીતે સુધારેલા જીવતંત્ર]] (જીએમઓ) એવા [[જીવતંત્રો]] છે જેમાં [[જનીન]] દ્રવ્યને સામાન્ય રીતે [[રીકોમ્બીનેન્ટ ડીએનએ તકનીક]] તરીકે જાણીતી આનુવંશિક અભિયાંત્રિકી તકનીક દ્વારા ફેરફાર કરવામાં આવતા હોય છે.  આનુવંશિક અભિયાંત્રિકીએ નવા પાકો માટે ઇચ્છિત જનીન ધરાવતા કોષોના સર્જન માટે સંવર્ધક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા પ્રાપ્ય જનીનોની સંખ્યામાં વધારો કર્યો છે.   1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં યાંત્રિક રીતે ટમેટા-કાપણીનો વિકાસ થયા બાદ, કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો પ્રમાણે આનુવંશિક રીતે સુધારેલા ટામેટા યાંત્રિક હેન્ડલીંગ સામે વધુ રક્ષણ આપે છે.  તાજેતરના સમયમાં જ, અન્ય લાભકારક લક્ષણો સાથે પાકોનું સર્જન કરવા માટે વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં આનુવંશિક અભિયાંત્રિકીનો ઉપયોગ કરે છે.  



=== હર્બિસાઇડ સામે રક્ષણ આપતા જીએમઓ (GMO) પાક ===
[[રાઉન્ડઅપ-રેડી]] દાણામાં તેના વંશસૂત્રમાં હર્બિસાઇડ વિરોધી અંશો રોપવામાં આવે છે, જે વનસ્પતિઓને [[ગ્લાયફોસેટ]] સામેના એક્સ્પોઝરમાં ટકી રહેવાની મંજૂરી આપે છે.  રાઉન્ડઅપ એ ગ્લાયફોસેટ આધારિત ઉત્પાદન માટેનું વ્યાપારી નામ છે, જે નીંદણને દૂર કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું પદ્ધતિસરનું, બિન-પસંદગીનું હર્બિસાઇડ છે.  રાઉન્ડઅપ-રેડી બીજ ખેડૂતને પાકની વૃદ્ધિ માટે મદદ કરે છે, જે વાસ્તવિક પાકને નુક્શાન કર્યા વિના નીંદણ પર નિયંત્રણ મુકવા માટે ગ્લાયફોસેટ સાથે છાંટી શકાય.  સમગ્ર વિશ્વના ખેડૂતો દ્વારા હર્બિસાઇડ-ટોલરન્ટ પાકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  આજે, યુએસમાં સોયાબિનના 92 ટકા વાવેતર વિસ્તારમાં આનુવંશિક રીતે સુધારેલા હર્બિસાઇડ-ટોલરન્ટ વનસ્પતિઓ દ્વારા વાવેતર કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.ers.usda.gov/Data/BiotechCrops/adoption.htm એડોપ્શન ઓફ જિનેટિકલી એન્જિનિયર્ડ ક્રોપ્સ ઇન ધી યુએસ: એક્સ્ટેન્ટ ઓફ એડોપ્શન]. 8 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  હર્બિસાઇડ-ટોલરન્ટ પોકાના વધતા જતા ઉપયોગ સાથે, ગ્લાયફોસેટ આધારિત હર્બિસાઇડ સ્પ્રેના ઉપયોગમાં પણ વધારો નોંધાયો છે.  કેટલાક વિસ્તારોમાં ગ્લાયફોસેટ સામે નીંદણનો વિકાસ થયો છે, જેને કારણે ખેડૂતો અન્ય હર્બિસાઇડનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા છે.<ref name="Farmers Guide to GMOs">[http://www.rafiusa.org/pubs/Farmers_Guide_to_GMOs.pdf ફાર્મર્સ ગાઇડ ટુ જીએમઓ]. 8 ડિસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref><ref>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2008/db20080212_435043.htm રિપોર્ટ રેઇઝીસ એલાર્મ ઓવર 'સુપર-વિડ્ઝ']. 9 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  કેટલાક અભ્યાસોમાં ગ્લાયફોસેટના બહોળા વપરાશને કેટલાક પાકોમાં લોહતત્વોની ખામી માટે પણ કારણભૂત ગણાવવામાં આવ્યો છે, જેને કારણે પાકના ઉત્પાદન અને પોષકતત્વોની ગુણવત્તાની ચિંતાઓ સાથે આર્થિક અને આરોગ્યને લગતી ભવિષ્યની સમસ્યાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>ઓઝ્ટર્ક, એટ ઓલ., "ગ્લાયફોસેટ ઇન્હિબીશન ઓફ ફેરિક રિડક્ટેઝ એક્ટિવિટી ઇન આયર્ન ડેફિસીયન્ટ સનફ્લાવર રૂટ્સ", ''ન્યૂ ફ્ટોલોજીસ્ટ'' , 177:899-906, 2008.</ref> 



=== જંતુ-પ્રતિરોધક જીએમઓ (GMO) પાકો ===
ખેડૂતો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા અન્ય જીએમઓ પાકોમાં જંતુ-પ્રતિરોધક પાકોનો સમાવેશ થાય છે, જે જમીન જીવાણું ''[[બસિલસ થુરિંગીએન્સીસ]]'' ના (Bt) જનીન હોય છે જે સ્પષ્ટ જંતુઓ માટે વિષનુ સર્જન કરે છે; જંતુ-પ્રતિરોધક પાકો વનસ્પતિઓને જંતુ દ્વારા થતા નુક્શાન સામે રક્ષણ આપે છે, એક પ્રકારનો પાક [[સ્ટારલિન્ક]] છે.  અન્ય પાક કપાસ છે, જે યુએસના કપાસ વાવેતરવિસ્તારનો 63 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>[http://www.ers.usda.gov/Data/BiotechCrops/adoption.htm ]|જીનેટિકલી એન્જિનીયર્ડ ક્રોપ્સ ઇન ધી યુએસ: એક્સ્ટેન્ટ ઓફ એડોપ્શન]. 8 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  


કેટલાક એવું માને છે કે સમાન પ્રકારના કે સારા જંતુ-પ્રતિરોધકોના લક્ષણો પરંપરાગત સંવર્ધન પ્રક્રિયાઓ દ્વારા મેળવી શકાય છે, અને વર્ણસંકરતા કરણ અથવા જંગલી જાતો સાથે ક્રોસ-પોલિનેશન દ્વારા અન્ય જંતુઓ સામે રક્ષણ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.  કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જંગલી જાતિઓ પ્રતિરોધક લક્ષણોનો પ્રાથમિક સ્રોત હોય છે; ઓછામાં ઓછા ઓગણીસ રોગો સામે રક્ષણ મેળવનારી ટમેટાની કેટલીક જાતો ટમેટાના જંગી ઉત્પાદન માટે કારણભૂત બની.<ref>કિમ્બરેલ, એ. ''ફાલટોલ હાર્વેસ્ટ: ધી ટ્રેજડી ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એગ્રીકલ્ચર,''  ઇસલેન્ડ પ્રેસ, વોશિંગ્ટન, 2002.</ref> 



=== જીએમઓના ખર્ચ અને લાભો ===
આનુવંશિક અભિયાંત્રિકોએ કદાચ કોઇ દિવસ [[ટ્રાન્સજેનિક પ્લાન્ટ્સ]]નો વિકાસ કર્યો હશે જે [[સિંચાઇ]], [[ગટરવ્યવસ્થા]], [[સંરક્ષણ]], સેનિટરી એન્જિનિયરીંગ, અને ઉપજમાં વધારો તથા સાચવણીને મંજૂરી આપે છે, જ્યારે તેને પરંપરાગત પાકોની સરખામણીએ ખૂબ ઓછા અશ્મિભૂત ઇંધણની જરૂર પડે છે.  આ પ્રકારની પ્રગતિ મુખ્યત્વે એવા વિસ્તારો માટે મહત્વ ધરાવે છે કે જે સામાન્ય રીતે સૂકા હોય અને સતત સિંચાઇ પર જ આધારિત હોય તથા જ્યાં મોટા પાયે ખેતી થતી ન હોય.  

આમ છતાં, વનસ્પતિની આનુવંશિક અભિયાંત્રિકી વિવાદિત સાબિત થઇ છે.  જીએમઓ અંગે ખાદ્ય સલામતી અને પર્યાવરણ પર થતી અસરોમાં વધારો વધારો થતો આવ્યો છે.   ઉદાહરણ તરીકે, પરિસ્થિતી વિજ્ઞાનના વિજ્ઞાનીઓ અને અર્થશાસ્ત્રીઓએ જીએમઓ સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. આ જીએમઓ પદ્ધતિઓમાં [[ટર્મીનેટર સીડ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે <ref>{{cite journal |url=http://www.ecologyandsociety.org/vol4/iss1/art2/#GeneticModificationAndTheSustainabilityOfTheFoodSystem 
|author=Conway, G. |year=2000 |volume=4(1): 2 
|title=Genetically modified crops: risks and promise |publisher=Conservation Ecology }}</ref><ref>{{cite journal |publisher=Journal of Economic Integration |volume=Volume 19, Number 2 |month=June | year=2004 |author=. R. Pillarisetti and Kylie Radel |title=Economic and Environmental Issues in International Trade and Production of Genetically Modified Foods and Crops and the WTO |url=http://sejong.metapress.com/app/home/contribution.asp?referrer=parent&backto=issue,6,10;journal,15,43;linkingpublicationresults,1:109474,1 |pages=332–352 }}</ref>જે આનુવંશિક સુધારો છે જે જંતુરહિત બીજનું સર્જન કરે છે.  ટર્મીનેટર સીડ્સ સામે હાલમાં મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય વિરોધ ઉઠી રહ્યો છે અને વૈશ્વિક પ્રતિબંધ માટે સતત પ્રયાસો થઇ રહ્યા છે.<ref>[http://www.twnside.org.sg/title/twr118a.htm યુએન બાયોડાઇવર્સિટી મીટ ફેઇલ્સ ટુ એડ્રેસ કી આઉટસ્ટેન્ડીંગ ઇસ્યુઝ], થર્ડ વર્લ્ડ નેટવર્ક. 9 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> 
કંપનીઓને આપવામાં આવેલું પેટન્ટનું રક્ષણ એ અન્ય વિવાદિત મુદ્દો છે જે આનુવંશિક અભિયાંત્રિકીનો ઉપયોગ કરીને નવા પ્રકારના બીજનો વિકાસ કરે છે.   કંપનીઓ પાસે જ્યારથી તેમના બીજોની બૌદ્ધિક માલિકી છે, તેઓ તેમના પેટન્ટના ઉત્પાદનો માટે શરતો અને સ્થિતી અંગે આદેશો કરવાની સત્તા ધરાવે છે.   હાલમાં, દસ બીજ કંપનીઓ બીજના વૈશ્વિક વેચાણના બે-તૃતિયાંશ હિસ્સા પર નિયંત્રણ ધરાવે છે.<ref>[http://www.etcgroup.org/en/materials/publications.html?pub_id=706 હૂ ઓન્સ નેચર?]. 9 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  [[વંદના શીવા]]એ એવી દલીલ કરી હતી કે આ કંપનીઓ જીવનની પેટન્ટ લઇને [[બાયોપાયરસી]] તેમજ નફા<ref name="Shiva, Vandana 1997">શિવા, વંદન. ''બાયોપાઇરસી'' , સાઉથ એન્ડ પ્રેસ, કેમ્બ્રિજ, એમએ, 1997.</ref> માટે જીવતંત્રનું શોષણ કરતી હોવા બદલ દોષી છે. પેટન્ટ લીધી હોય તેવા બીજોનો બીજી વારના વાવેતર માટે ઉપયોગ કરવા પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે, જેને કારણે ખેડૂત પર પ્રતિ વર્ષ નવા બીજ ખરીદવાનું દબાણ સર્જાય છે.  વિકસીત અને વિકાસશીલ બંને પ્રકારના ઘણા દેશોમાં બીજની બચત એ પરંપરાગત પદ્ધતિ હોવાથી, જીએમઓ બીજ કાયદાકીય રીતે ખેડૂતોને તેમની બીજ બચતની પદ્ધતિથી પ્રતિ વર્ષ નવા બીજ ખરીદવાની પદ્ધતિથી બાંધી લે છે.<ref name="Farmers Guide to GMOs"/><ref name="Shiva, Vandana 1997"/> 


સ્થાનિક રીતે સ્વીકારવામાં આવેલા બીજ આવશ્યક વારસો છે જે તાજેતરના વર્ણસંકર પાકો અને જીએમઓને કારણે ભવિષ્યમાં ભૂલાઇ જશે. સ્થાનિક રીતે સ્વીકારવામાં આવેલા બીજો, કે જેને જમીનની જાતો કે પાક ઇકો પ્રકાર પણ કહેવામાં આવે છે તે ખૂબ મહત્ત્વના હોય છે કેમકે સમય જતા તેમને ચોક્કસ હવામાન ધરાવતા વિસ્તાર, જમીન, વાતાવરણની અન્ય સ્થિતી, ક્ષેત્રની રચના, અને વાવેતરના ચોક્કસ વિસ્તારમાં વંશીય પસંદગીમાં સ્વીકારવામાં આવ્યા છે.<ref>નભન, ગેરી પૌલ. ''એન્ડ્યોરિંગ સીડ્સ,''  ધી યુનિવર્સિટી ઓફ એરિઝોના પ્રેસ, ટક્સન, 1989.</ref>  આ ક્ષેત્રોમાં જીએમઓ અને વર્ણસંકર વ્યાપારી બીજોના આગમનથી સ્થાનિક જમીનની જાતો સાથેના ક્રોસ-પોલિનેશનનું જોખમ ઉભું થાય છે આથી, જીએમઓ જમીનની જાતોની સ્થિરતા અને સંસ્કૃતિના વંશીય વારસા સામે એક ખતરા સમાન છે.  બીજમાં એક વાર ટ્રાન્સજેનિક તત્વો હોય, ત્યારે તેનો આધાર બીજની કંપનીની સ્થિતી પર હોય છે કે તે ટ્રાન્સજેનિક વસ્તુની પેટન્ટની માલિકી ધરાવે છે કે નહીં.<ref>શિવા, વંદના. ''સ્ટોલન હાર્વેસ્ટ: ધી હાઇજેકીંગ ઓફ ધી ગ્લોબલ ફૂડ સપ્લાય''  સાઉથ એન્ડ પ્રેસ, કેમ્બ્રિજ, એમએ, 2000, pp. 90-93.</ref> 


અહીં એવી પણ એક ચિંતા ઉભી થાય છે કે જીએમઓ જંગલી જાતો સાથે ક્રોસ-પોલિનેટ થશે અને સ્થાનિક વસ્તીની આનુવંશિક અખંડિતતામાં કાયમી ફેરફાર કરી દેશે; ટ્રાન્સજેનિક જનીનો સાથેની જંગલી વનસ્પતિઓની ઘણી જાતોને અગાઉથી ઓળખવામાં આવી છે.  સંબંધિત જંતુની જાતિ તરફ જીએમઓ જનીનનું વહન, તેમજ બિન-ટ્રાન્સજેનિક પાકો સાથે ક્રોસ-પોલિનેશન એ ચિંતાનું કારણ છે.   તેલીબિયાંના જેમ ઘણા જીએમઓ પાકોનું તેમના બીજ માટે વાવેતર કરવામાં આવે છે ત્યારથી વારાફરતી પાક લેવામાં આવતા હોય તેવા ક્ષેત્રોમાં સ્વૈચ્છિક વનસ્પતિઓ માટે બીજનું સ્પિલેજ સમસ્યારૂપ બને છે, તેમજ વાહન-વ્યવહાર દરમિયાન પણ તેની સમસ્યા ઉભી થાય છે.<ref>ચેન્ડલર, એસ.; ડનવેલ, જે.એમ.. "જીન ફ્લો, રિસ્ક એસેસમેન્ટ એન્ડ ધી એન્વાયર્ન્મેન્ટલ રિલીઝ ઓફ ટ્રાન્સજેનિક પ્લાન્ટ્સ", ''ક્રિટીકલ રિવ્યૂઝ ઇન પ્લાન્ટ સાયન્સ'' , વોલ્યુમ. 27, પીપી.25-49, 2008.</ref> 



== ખાદ્ય સુરક્ષા અને લેબલિંગ ==
ખાદ્ય સુરક્ષાનો મુદ્દો [[ખોરાકની સલામતી]] અને [[ફૂડ લેબલિં]]ગની ચિંતા સાથે પણ સંબંધ ધરાવે છે.  હાલમાં વૈશ્વિક કરાર, ધી બાયોસેફ્ટી પ્રોટોકોલ જીએમઓના વેપાર પર નિયંત્રણ ધરાવે છે. ઇયુ હાલમાં બધા જ જીએમઓ ખાદ્યો પર લેબલની માગ કરી રહ્યા છે, જ્યારે યુએસ જીએમઓ ખાદ્યો પર પારદર્શક લેબલિંગની માગ નથી કરતો.  જીએમઓ ખાદ્યો સાથે સંકળાયેલા સલામતી અને જોખમો અંગેના પ્રશ્નો હજુ પણ વણઉકેલ્યા છે, ત્યારે કેટલાક એવું માને છે કે જાહેર જનતાને એ જાણવા અને પસંદ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે કે તેઓ શું ખાઇ રહ્યા છે અને આથી બધા જીએમઓ ઉત્પાદનો પર લેબલિંગ જરૂરી છે.<ref>શિવા, વંદના. ''અર્થ ડેમોક્રેસી: જસ્ટીસ, સસ્ટેઇનેબિલીટી, એન્ડ પીસ,''  સાઉથ એન્ડ પ્રેસ, કેમ્બ્રિજ, એમએ, 2005.

</ref> 



== પર્યાવરણ પર અસર ==
{{main|Environmental issues with agriculture}}
કૃષિ સમાજ પર જંતુનાશકો, પોષક તત્વો અંગેની મડાગાંઠ, પાણીનો વધારે પડતો ઉપયોગ જેવી [[બાહ્ય પડતર]] લાદે છે, અને અન્ય સમસ્યાઓ પણ ઉભી કરે છે.  યુકેમાં 2000ની કૃષિ અંગેની ચકાસણીમાં 1996માં કુલ [[બાહ્ય પડતર]] 2,343 મિલિયન પાઉન્ડ, અથવા હેક્ટરદીઠ 208 પાઉન્ડની નક્કી થઇ હતી.<ref name="Pretty2000">{{cite journal | last1 = Pretty et al. | year = 2000 | title = An assessment of the total external costs of UK agriculture | journal = Agricultural Systems | volume = 65 | issue = 2 | pages = 113–136 | doi = 10.1016/S0308-521X(00)00031-7 
| url = http://www.essex.ac.uk/bs/staff/pretty/AgSyst%20pdf.pdf}}</ref>  યુએસએમાં આ પડતરનું 2005ના વર્ષનું વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે પાકની જમીન આશરે 5થી 16 બિલિયન ડોલર (હેક્ટરદીઠ 30થી 96 ડોલર), જ્યારે પશુધનનું ઉત્પાદન 714 મિલિયન ડોલર લાદે છે.<ref name="Tegtmeier2005">{{cite journal | last1 = Tegtmeier | first1 = E.M. | last2 = Duffy | first2 = M. | year = 2005 | title = External Costs of Agricultural Production in the United States 
| journal = The Earthscan Reader in Sustainable Agriculture 
| url = http://www.organicvalley.coop/fileadmin/pdf/ag_costs_IJAS2004.pdf}}</ref>  બંને અભ્યાસો પ્રમાણે, આંતરિક ખર્ચાઓમાં ઘટાડો કરવા માટે કઇં વધુ કરવાની જરૂર છે, અને તેમના વિશ્લેષણમાં સબસિડીનો સમાવેશ કરવમાં આવ્યો ન હોવા છતાં, એવું નોંધ્યું હતું કે સબસિડીઝ સમાજને કૃષિ ઉત્પાદનના થતા ખર્ચ પર અસર કરે છે.   બંને અભ્યાસોમાં રાજકોષીય અસરો પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવામાં આવ્યું હતું. 2000ની સમીક્ષામાં જંતુનાશકોની ઝેરી અસરો વિષે જણાવવામાં આવ્યું હતું પરંતુ જંતુનાશકોની જોખમી ઉગ્ર અસરોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો, અને 2004ની સમીક્ષા 1992ના જંતુનાશકોની કુલ અસરો અંગેના દર્શાવવામાં આવેલા અંદાજો પર આધારિત હતી. 



=== પશુધન અંગેના મુદ્દાઓ ===
યુએનના વરિષ્ઠ અધિકારી અને આ સમસ્યા દર્શાવતા યુએનના અહેવાલના સહલેખક, હેન્નીંગ સ્ટેનફેડે જણાવ્યું, "પશુધન એ આજના સૌથી ગંભીર વાતાવરણની સમસ્યામાં ફાળો આપનારા મહત્ત્વના પરિબળોમાંના એક છે".<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000448/index.html |title=Livestock a major threat to environment |publisher=UN Food and Agriculture Organization |date=November 29, 2006 |accessdate=<!---August 7, 2009--->}}</ref>  પશુધનનું ઉત્પાદન ખેતી માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી કુલ જમીનની 70 ટકા, અથવા પૃથ્વીની કુલ સપાટીની 30 ટકા જમીનનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="LEAD"> સ્ટેનફિલ્ડ, એચ.; ગેર્બર, પી.; વોસ્સેનાર, ટી.; કેસ્ટલ, વી.; રોસાલેસ, એમ.; દે હાન, સી. 2006. યુ.એન. ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઝેશન. રોમ. [http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf "લાઇવસ્ટોક્સ લોન્ગ શેડો - એન્વાયર્ન્મેન્ટલ ઇસ્યુઝ એન્ડ ઓપ્શન."]. 5 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  તે ગ્રીનહાઉસ ગેસનો સૌથી મોટો સ્રોત છે, જે CO<sub>2</sub>ના માપ પ્રમાણે વિશ્વના ગ્રીન હાઉસ ગેસ સ્રાવના 18 ટકા હિસ્સા માટે જવાબદાર છે.  તુલનાત્મક રીતે, બધા પ્રકારનો વાહનવ્યવહાર CO<sub>2</sub>નો 13.5 ટકા બહાર કાઢે છે.  તે માનવ-સંબંધી નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડના 65 ટકા (જેમાં CO<sub>2</sub>ના ગ્લોબલ વોર્મીંગની સંભવિતતાઓ 296 ગણી વધારો હોય છે) અને બધા માનવ-પ્રેરિત મિથેનના 37 ટકા (CO<sub>2</sub>ના વોર્મીંગના 23 ગણા જેટલું) ઉત્પન્ન કરે છે.  તે 64 ટકા એમોનિયા પણ ઉત્પન્ન કરે છે, જે એસિડના વરસાદ અને જીવનપદ્ધતિના તેજાબમાં પરિવર્તિત કરવાની ક્રિયામાં ફાળો આપે છે.  પશુધનના વિસ્તરણને વનનાબૂદીને ઉત્તેજન આપનારા મુખ્ય પરિબળ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે, એમેઝિન બેસિનની અગાઉ 70 ટકા જંગલની જમીન હાલમાં ઢોરો દ્વારા કબજો મેળવવામાં આવ્યો છે, જ્યારે બાકીની જમીન પશુઓ માટે ધાન્ય ઉગાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref name="LEAD"/>  વનનાબૂદી અને જમીન હીણ થવા છતાં, પશુધન જૈવવિવિધતામાં પણ ઘટાડો કરે છે. 



=== જમીનનું રૂપાંતર અને ગુણવત્તામાં ઘટાડો ===
માલ અને સેવાઓની ઉપજ મેળવવા માટે જમીનના ઉપયોગ, જમીન રૂપાંતર એ માનવ દ્વારા પૃથ્વીની કુદરતી વ્યવસ્થામાં માનવ દ્વારા કરવામાં આવતા ફેરફારનો સૌથી મહત્ત્વનો માર્ગ છે, અને તે જૈવવિવિધતા ગુમાવવા પાછળનું મુખ્ય પરિબળ માનવામાં આવે છે.  માનવો દ્વારા પરાવર્તિત કરવામાં આવેલી જમીન અંદાજે 39-50 ટકાની આસપાસ હશે.<ref name="Vitousek">વિટોસેક, પી.એમ.; મૂની, એચ. એ.; લુબ્ચેન્કો, જે.; મેલિલ્લો, જે.એમ. 1997. "હ્યુમન ડોમિનેશન ઓફ અર્થ્સ ઇકોસિસ્ટમ્સ". ''સાયન્સ''  277:494-499.</ref>  [[જમીનનું ધોવાણ]], કુદરતી વ્યવસ્થા અને ઉત્પાદકતામાં લાંબા ગાળાનો ઘટાડો એ વિશ્વની 24 ટકા જમીનમાં થવાનો અંદાજ છે.<ref name="FAO GLADA">બાઇ, ઝેડ.જી., ડી.એલ. ડેન્ટ, એલ. ઓલ્સોન, એન્ડ એમ.ઇ. સ્કીપમેન. 2008. ગ્લોબલ એસેસમેન્ટ ઓફ ધી લેન્ડ ડિગ્રેડેશન એન્ડ ઇમ્પ્રુવમેન્ટ 1: આઇડેન્ટીફિકેશન બાય રિમોટ સેન્સીંગ.  રિપોર્ટ 2008/01, FAO/ISRIC - રોમ/વોજેનિન્જન. [http://www.fao.org/newsroom/en/news/2008/1000874/index.html "લેન્ડ ડિગ્રેડેશન ઓન ધી રાઇઝ"]માંથી 5મી ડિસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  યુએન-એફએઓના અહેવાલમાં જમીનના ધોવાણ પાછળ જમીનના સંચાલનને મુખ્ય કારણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે અને જણાવવામાં આવ્યું છે કે 1.5 અબજ લોકો ઓછી ગુણવત્તા ધરાવતી જમીન પર આધારિત છે.   ગુણવત્તામાં ઘટાડો [[વનનાબૂદી]], [[રણમાં પરિવર્તન]], [[જમીનનું ધોવાણ]], ખનીજમાં ઘટાડો અથવા રસાયણ ગુણવત્તામાં ઘટાડાનો (એસિડિફીકેશન અને [[ખારાશમાં વધારો]]) સમાવિષ્ટ હોય છે.<ref name="CS"/>

=== યુટ્રોફિકેશન ===
[[યુટ્રોફિકેશન]], પાણી પરના જીવ વ્યવસ્થાતંત્ર શેવાળના વિકાસ અને પ્રાણવાયુક્ષીણતામાં પરિણમે છે, જેને પગલે માછલીઓના મોત, જૈવવિવિધતાને નુક્શાન થાય છે અને તે પીવાના ઉપયોગ માટે તેમજ ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે પાણીને ગેરલાયક બનાવે છે.  જમીનમાં ખાતર અને ખાતકના વધુ પડતા ઉપયોગ, તેમજ ઉચ્ચ પશુધનનું વધુ પડતું પ્રમાણ પોષકતત્ત્વો (મુખ્યત્વે [[નાઇટ્રોજન]] અને [[ફોસ્ફરસ]])ને ખેતીની જમીનમાંથી [[અપવાહ]] કરે છે અને [[ધોઇ નાખે]] છે.  આ પોષકતત્ત્વો મુખ્ય [[નોનપોઇન્ટ પોલ્યુટન્ટ્સ]] હોય છે, જે પાણી પરના જીવ વ્યવસ્થાતંત્રના યુટ્રોફિકેશનમાં ફાળો આપે છે.<ref name="Eutr">કાર્પેન્ટર, એસ.આર., એન.એફ. કરાકો, ડી.એલ. કોરેલ્લ, આર.ડબ્લ્યૂ. હોવાર્થ, એ.એન. શાર્પલી, એન્ડ વી.એચ. સ્મિથ. 1998. "નોનપોઇન્ટ પોલ્યુશન ઓફ સરફેસ વોટર્સ વીથ ફોસ્ફરસ એન્ડ નાઇટ્રોજન". ''ઇકોલોજિકલ એપ્લીકેશન્સ''  8:559-568.</ref>



=== જંતુનાશકો ===

સમગ્ર વિશ્વમાં જંતુનાશકોનો ઉપયોગ 1950થી વધીને 2.5 મિલિયન ટન થયો છે, છતાં જંતુઓને કારણે પાકના થતા નુક્શાનમાં હજુ જોઇએ તેટલો ઘટાડો થયો નથી.<ref name="Pimentel pesticide">પ્રાઇમટેલ, ડી. ટી.ડબ્લ્યૂ. કુલિની, એન્ડ ટી. બેશોર. 1996. [http://ipmworld.umn.edu/chapters/pimentel.htm "પબ્લિક હેલ્થ રિસ્ક્સ એસોશિએટેડ વીથ પેસ્ટિસાઇડ્સ એન્ડ નેચરલ ટોક્સીન્સ ઇન ફૂડ ઇન રેડક્લિફ્સ આઇપીએમ વર્લ્ડ ટેક્સ્ટબુક"]. 7 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>  વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ 1992માં એવો અંદાજ મુક્યો હતો કે 3 મિલિયન જંતુનાશકો વાર્ષિક ધોરણે ઝેરમાં પરિણમે છે, જેને પગલે 2,20,000 મૃત્યુ થાય છે.<ref name="WHO">WHO. 1992. અવર પ્લેનેટ, અવર હેલ્થ: રિપોર્ટ ઓફ ધી ડબ્લ્યૂએચયુ કમિશન ઓન હેલ્થ એન્ડ એન્વાયર્ન્મેન્ટ. જિનીવા: વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન.</ref>જંતુઓની વસ્તીમાં [[જંતુનાશક નિયંત્રક]] માટે પસંદ કરવામાં આવેલા જંતુનાશકો 'પેસ્ટીસાઇડ ટ્રેડમિલ' તરીકે ઓળખાતી સ્થિતી સુધી લઇ જાય છે જેમાં જંતુ નિયંત્રક નવા જંતુનાશકના વિકાસની ખાતરી આપ છે.<ref name="CS Pest">ક્રિસ્પીલ્સ, એમ.જે. એન્ડ ડી.ઇ. સદાવા. 1994. "સ્ટ્રેટેજીસ ફોર પેસ્ટ કન્ટ્રોલ" pp.355-383 ઇન ''પ્લાન્ટ્સ, જિન્સ, એન્ડ એગ્રીકલ્ચર'' . જોન્સ એન્ડ બાર્ટલેટ્ટ, બોસ્ટન, એમએ.</ref>અહીં એક વૈકલ્પિક દલીલ એવી છે કે જંતુનાશકોના ઉપયોગ અને ઘનીષ્ઠ ઉચ્ચ ઉપજ આપતી ખેતી કરીને 'પર્યાવરણના બચાવ' અને દુકાળને રોકવાનો માર્ગ, સેન્ટર ફોર ગ્લોબલ ફૂડ ઇસ્યુઝની વેબસાઇટે એક વાક્યમાં આ અભિપ્રાય માટે ઉદાહરણ પૂરુ પાડ્યું છે: 'એકરદીઠ વધુ પાક કુદરત માટે વધુ જમીન બાકી રાખશે'.<ref name="DAvery">એવરી, ડી.ટી. 2000. {0સેવીંગ ધી પ્લેનેટ વીથ પેસ્ટિસાઇડ્સ એન્ડ પ્લાસ્ટીક: ધી એન્વાયર્ન્મેન્ટલ ટ્રાયમ્ફ ઓફ હાઇ-યિલ્ડ ફાર્મીંગ{/0}. હડસન ઇન્સ્ટિટ્યુટ, ઇન્ડિયાનાપોલિસ, આઇએન.</ref><ref>સેન્ટર ફોર ગ્લોબલ ફૂડ ઇસ્યુઝ. ચર્ચવિલે, વીએ. [http://www.cgfi.org/ "][http://www.cgfi.org/ સેન્ટર ફોર ગ્લોબલ ફૂડ ઇસ્યુઝ."]. 7 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>આમ છતાં, ટીકાકારો એવી દલીલ કરે છે કે પર્યાવરણ અને ખાદ્ય ચીજોની જરૂરિયાત વચ્ચેની મડાગાંઠ અનિવાર્ય છે, <ref name="WH">લેપી, એફ.એમ., જે. કોલિન્સ, એન્ડ પી. રોઝેટ. 1998. "મીથ 4: ફૂડ vs. અવર એન્વાયર્ન્મેન્ટ" pp. 42-57 ઇન ''વર્લ્ડ હંગર, ટ્વેલ્વ મીથ્સ'' , ગ્રૂવ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક.</ref>અને તે જંતુનાશકો પાકના ફેરફાર જેવી કૃષિવિદ્યાને લગતી પ્રક્રિયાઓનું સ્થાન લઇ લેશે.<ref name="CS Pest"/>

=== આબોહવામાં ફેરફાર ===
[[આબોહવામાં થતા ફેરફાર]] એ [[તાપમાન]]માં પરિવર્તન, [[વરસાદ]] (સમય અને પ્રમાણ), [[CO2|CO<sub>2</sub>]], [[સૂર્ય કિરણોત્સર્ગ]] અને આ તત્વોની એકબીજા પર થતી અસરો દ્વારા કૃષિ પર અસર કરી શકે છે.<ref name="CS"/><ref>ફ્રેસર, ઇ.: [http://www.vulnerablefoodsystems.com/ “ક્રોપ યિલ્ડ એન્ડ ક્લાઇમેટ ચેન્જ”], સપ્ટેમ્બર 14, 2009ના રોજ સુધારો.</ref> કૃષિ [[ગ્લોબલ વોર્મીંગ]]માં ઘટાડો કરવાનું અને સ્થિતી વધારે ખરાબ કરવાનું, બંને પ્રકારનું કાર્ય કરી શકે છે.  [[વાતાવરણ]]માં [[CO2|CO<sub>2</sub>]]ના પ્રમાણમાં થતો કેટલોક વધારો [[જમીન]]માં [[જૈવિક વસ્તુઓ]]ના [[વિઘટન]]ની પ્રક્રિયાને કારણે થાય છે, અને વાતાવરણમાં આવતો મોટા ભાગનો [[મિથેન]] [[ચોખાની ડાંગર]] જેવી ભીની જમીનમાં જૈવિક વસ્તુઓના વિઘટનને કારણે હોય છે.<ref name="Soils OM">બ્રેડી, એન.સી. એન્ડ આર.આર. વિલ. 2002. "સોઇલ ઓર્ગેનીક મેટર" pp.353-385 ઇન ''એલિમેન્ટ્સ ઓફ ધી નેચર એન્ડ પ્રોપર્ટીઝ ઓફ સોઇલ્સ'' . પિયર્સન પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref>
આ ઉપરાંત, ભીની કે [[એનાએરોબિક]] જમીન પણ [[ડિનાઇટ્રિફિકેશન]] દ્વારા [[નાઇટ્રોજન]] ગુમાવે છે અને [[ગ્રીનહાઉસ ગેસ]] [[નાઇટ્રિક ઓક્સાઇડ]]ને છૂટો કરે છે.<ref name="Soils N">બ્રેડી, એન.સી. એન્ડ આર.આર. વિલ. 2002. "નાઇટ્રોજન એન્ડ સલ્ફર ઇકોનોમિ ઓફ સોઇલ્સ" pp.386-421 ઇન ''એલિમેન્ટ્સ ઓફ નેચર એન્ડ પ્રોપર્ટીઝ ઓફ સોઇલ્સ'' . પિયર્સન પ્રેન્ટિસ હોલ, અપર સેડલ રિવર, એનજે.</ref>  સંચાલનમાં થતા ફેરફારો આ ગ્રીનહાઉસ ગેસ છોડવાની ક્રિયામાં ઘટાડો કરી શકે છે, અને વધુમાં જમીનનો ઉપયોગ વાતાવરણમાંથી કેટલોક CO<sub>2</sub> [[દૂર કરવા]] માટે કરી શકાય છે.<ref name="Soils OM"/>

== આધુનિક વૈશ્વિક કૃષિમાં વિસંગતતાઓ ==
{{See also|Agricultural subsidy}}
આર્થિક વિકાસ, વસ્તીના પ્રમાણ અને સંસ્કૃતિમાં જોવા મળતો ભેદભાવ એ દર્શાવે છે કે વિશ્વના ખેડૂતો ઘણી મુશ્કેલ સ્થિતીમાં કામ કરે છે.


યુએસમાં કપાસની ખેતી કરનાર ખેડૂત તેણે કરેલા પ્રતિએકર વાવેતર પ્રમાણે 230 યુએસ ડોલર<ref name="BBC">{{cite news 
| title=Cotton subsidies squeeze Mali| work= BBC News Online|last=Baxter |first=Joan
| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3027079.stm | location = London
| date = May 19, 2003}}</ref> સબસિડી તરીકે સરકાર પાસેથી મળવે છે (2003માં), જ્યારે માલિ અને અન્ય ત્રીજા વિશ્વના દેશોના ખેડૂતો તેના વિના પણ ખેતી કરે છે.  જ્યારે કિંમતોમાં ઘટાડો થાય છે, ત્યારે ઘણી રાહતો મળવતા યુએસના ખેડૂત પર તેના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરવાનું દબાણ સર્જાતું નથી, જેના કારણે કપાસની કિંમતોને ફરી ઉપર આવવામાં મુશ્કેલીનો સમાનો કરવો પડે છે, પરંતુ માલિ જેવા દેશો આવા સમયે પડી ભાંગે છે. 


દક્ષિણ કોરિયાના એક પશુપાલક તેના હાથીના બચ્ચા માટે 1300 યુએસ ડોલર (મોટી રાહત સાથે) વેચાણકિંમતની ગણતરી કરી શકે છે.<ref name="beefsite">{{cite web | publisher= megaagro.com.uy 
| url = http://www.megaagro.com.uy/scripts/templates/portada.asp?nota=portada/faena
| accessdate = February 18, 2009 |title=socio en su producción | language = Spanish}}</ref> દક્ષિણ અમેરિકાના મેર્કોસર દેશ રેન્ચર હાથીના બચ્ચાના વેચાણ માટે 120-200 યુએસ ડોલરની ગણતરી કરી શકે છે (બંને આંકડા 2008ના છે).<ref name="megaagro">{{cite web| title= mercado de faena
| language = Spanish| publisher= megaagro.com.uy | accessdate = February 18, 2009
| url = http://www.megaagro.com.uy/scripts/templates/portada.asp?nota=portada/faena}}</ref> 
અગાઉના, અછત અને જમીનની ઉંચી કિંમતો જાહેર સબસિડી દ્વારા સરભર કરી આપવામાં આવે છે, ત્યાર બાદ તે સાપેક્ષ અર્થતંત્ર અને જમીનની નીચી પડતર દ્વારા સબસિડીની ગેરહાજરીને પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.  


પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇનામાં,ગ્રામીણ ઘરની ઉત્પાદકીય મિલકત એક હેક્ટર ખેતીની જમીન જેટલી હોઇ શકે છે.<ref name="Kansas">{{cite web | title= China: Feeding a Huge Population| publisher= Kansas-Asia (ONG)| url = http://www.asiakan.org/china/china_ag_intro.shtml|quote= average farming household in China now cultivates about one hectare| accessdate = February 18, 2009}}</ref> 
બ્રાઝિલ, પેરાગ્વે અને અન્ય દેશો કે જ્યાંના સ્થાનિક કાયદાઓ આ પ્રકારની ખરીદીને મંજૂરી આપે છે ત્યાં આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો હજારો એકર ખેતીની જમીન અથવા ખરાબાની જમીન હેક્ટરદીઠ થોડા યુએસ ડોલરની કિંમતે ખરીદી લે છે.<ref name="Paraguay">{{cite web | title= Paraguay farmland real estate| publisher= Peer Voss| url = http://www.ventacamposparaguay.com/farmland.htm |accessdate = February 18, 2009}}</ref><ref>{{cite web| title = Cada vez más Uruguayos compran campos Guaranés (..no hay tierras en el mundo que se compren a los precious de Paraguay...)| language = Spanish| publisher = Consejo de Educacion Secundaria de Uruguay| date = June 26, 2008| url = http://www.ces.edu.uy/Relaciones_Publicas/BoletinPrensa/2007-08/20070824.pdf }}{{dead link|date=September 2009}}</ref><ref name="Brazil">{{cite web | title= Brazil frontier farmland| publisher= AgBrazil| url = http://agbrazil.com/frontier_land_for_sale.htm| accessdate = February 18, 2009}}</ref> 



== કૃષિ અને ખનિજ તેલ ==
1940ના દાયકાથી, કૃષિની ઉત્પાદકતામાં નાટકીય રીતે વધારો થયો છે, જેની પાછળ પેટ્રોકેમિકલના ઉપયોગથી મળેલા [[જંતુનાશકો]], ખાતરો અને [[યાંત્રીકરણ]]માં થયેલો વધારો (કહેવાતી [[હરિયાળી ક્રાંતિ]]) કારણભૂત છે. 1950 અને 1984 દરમિયાન, હરિયાળી ક્રાંતિએ સમગ્ર વિશ્વની કૃષિની સિકલ બદલી નાખી હોવાથી વિશ્વમાં અનાજના ઉત્પાદનમાં 250 ટકાનો વધારો થયો.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/6496585.stm ધી લિમીટ્સ ઓફ એ ગ્રીન રિવોલ્યુશન?]</ref><ref>[http://www.energybulletin.net/19525.html ધી રિયલ ગ્રીન રિવોલ્યુશન]</ref>  તેના કારણે [[વિશ્વની વસ્તી]] પણ છેલ્લા 50 વર્ષોમાં વધીને બમણી થઇ ગઇ.  આમ છતાં, આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને ઉગાડવામાં આવેલા પાકનો ઉર્જાનો એકમને ઉત્પાદન અને ડિલીવર માટે દસ ઉર્જા એકમોની જરૂર પડે છે,<ref name="Pimentel1994">{{cite web
  |url=http://www.dieoff.com/page40.htm
  |title=Food, Land, Population and the U.S. Economy, Executive Summary
  |author=Pimentel, David; Giampietro, Mario 
  |date=November 21, 1994
  |publisher=[[Carrying Capacity Network]]
  |accessdate=July 8, 2008
}}</ref> જોકે આ આંકડાઓ સાથે ખનિજ તેલ આધારિત કૃષિના આંકડાઓ સ્પર્ધા કરી રહ્યા છે.<ref>
{{cite journal
 |url=http://www.geocities.com/new_economics/malthusianism/capacity.pdf
 |author=Abernethy, Virginia Deane 
 |format=PDF
 |journal=Ethics in science and environmental politics 
 |date=January 23, 2001
 |volume=9
 |issue=18
 |title=Carrying capacity: the tradition and policy implications of limits
|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kmDOMqCh|archivedate=2009-10-24|deadurl=yes}}</ref>  આ ઉર્જાની મોટા ભાગ વસ્તુઓ અશ્મિભૂત ઇંધણના સ્રોતોમાંથી આવે છે.  આધુનિક કૃષિ પર પેટ્રોકેમિકલ્સ અને યાંત્રીકરણના ભારે પ્રભાવને કારણે, એવી ચેતવણી ઉઠી છે કે તેલનો ઘટી રહેલો પુરવઠો (નાટકીય સ્વભાવ કે જે પીક ઓઇલ<ref name="deffeyes012007">
{{cite web
  |url=http://www.princeton.edu/hubbert/current-events.html
  |title=Current Events - Join us as we watch the crisis unfolding
  |date=January 19, 2007
  |publisher=[[Princeton University|Princeton University: Beyond Oil]]
  |author=Deffeyes, Kenneth S.}}</ref><ref name="mcgreal102007">{{cite web
  |url=http://raisethehammer.org/article/643/
  |title=Yes, We're in Peak Oil Today
  |publisher=Raise the Hammer
  |date=October 22, 2007
  |author=McGreal, Ryan}}</ref><ref name="ewg1007">
{{cite web
  |url=http://www.energywatchgroup.org/fileadmin/global/pdf/EWG_Oilreport_10-2007.pdf
  |format=PDF|title=Crude Oil: The Supply Outlook
  |publisher=Energy Watch Group
  |date=2007-10
  |author=Zittel, Dr. Werner; Schindler, Jorg   
}}</ref><ref name="cohen102007">{{cite web
 |url=http://www.aspo-usa.com/index.php?option=com_content&task=view&id=243&Itemid=91
 |title=The Perfect Storm
 |author=Cohen, Dave 
 |publisher=ASPO-USA
 |date=October 31, 2007 
}}</ref>તરીકે પણ ઓળખાય છે)<ref name="koppelaar092006">
{{cite web
  |url=http://peakoil.nl/wp-content/uploads/2006/09/asponl_2005_report.pdf
  |format=PDF
  |title=World Production and Peaking Outlook  
  |publisher=Stichting Peakoil Nederland
  |author=Rembrandt H.E.M. Koppelaar
  |date=September 2006}}</ref> આધુનિક ઔદ્યોગિક કૃષિ પદ્ધતિ પર જંગી નુક્શાન પહોંચાડશે, અને તેના કારણે ખાદ્યની જંગી અછત સર્જાઇ શકે છે.<ref>આ વિષયને લગતા 20થી વધારે પ્રકાશિત થયેલા લેખો અને પુસ્તકોની યાદી અહીં શોધી શકાશે [http://dieoff.org/ ] વિભાગ: "ફુડ, લેન્ડ, વોટર, એન્ડ પોપ્યુલેશન")</ref>   


આધુનિક કે ઔદ્યોગિક કૃષિ ખનિજ તેલ પર બે મૂળભૂત માર્ગોથી આધારિત છે: 1)ખેતી કરવી- વાવેતર માટે બીજમાંથી પાક મેળવવા અને 2) વહન-ખેડૂતના ખેતરમાંથી પાકને ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવા માટે.  વાવેતર માટે ખેતરોમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ટ્રેક્ટર્સ, કમ્બાઇન્સ અને અન્ય સાધનોને ઇંધણ પૂરુ પાડવા માટે એક નાગરિક પાછળ વાર્ષિક આશરે 400 ગેલન જેટલું ઓઇલ વપરાય છે, જે રાષ્ટ્રના કુલ ઉર્જાના ઉપયોગના 17 ટકા હોય છે.<ref>ડેવિડ પિમેન્ટેલ, માર્સિયા પિમેન્ટેલ, એન્ડ મેરિન કાર્પેન્સ્ટિન-મેકન, "એનર્જી યુઝ ઇન એગ્રીકલ્ચર: એન ઓવરવ્યૂ," dspace.library.cornell.edu/bitstream/1813/118/3/Energy. PDF)(પીડીએફ).</ref>  તેલ અને કુદરતી ગેસ પણ ખેતર પર ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ખાતરો, જંતુનાશકો અને નીંદામણ માટેની દવાઓ આડેના મોટા અવરોધો છે.   ખાદ્ય બજારમાં પહોંચે તે પહેલા તેની પ્રક્રિયા માટે જરૂરી ઉર્જા પણ ખનિજ તેલ પૂરી પાડે છે.
સવારના નાસ્તામાં ઉપયોગમાં લેવાતા નાસ્તાની બે પાઉન્ડ બેગનું ઉત્પાદન કરવા માટે અડધા ગેલન જેટલા ગેસોલિન જેટલી જ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>મેન્નીંગ, રિચાર્ડ. "ધી ઓઇલ વી ઇટ: ફોલોઇંગ ધી ફૂડ ચેઇન બેક ટુ ઇરાક," ''હાર્પર્સ મેગેઝિન'' , ફેબ્રુઆરી 2004.</ref>  અને હજુ પણ અનાજને બજાર સુધી પહોંચાડવા માટેના પરિવહન માટે જરૂરી ઉર્જાની ગણતરી કરવામાં આવી નથી; તે પ્રોસેસ્ડ ખાદ્ય અને પાકોનું વહન કરે છે જે મોટા ભાગના તેલનો ઉપયોગ કરે છે.   ન્યૂ ઝીલેન્ડનું કિવી, આર્જેન્ટિનાની શતાવરી, ગ્વાટેમાલાની ટેટી અને ફૂલગોબી, કેલિફોર્નિયાના જૈવિક લેટિસ-મોટા ભાગની ખાદ્ય ચીજો સરેરાશ 1,500 માઇલ પ્રવાસ કરીને ગ્રાહકોની ડીશ સુધી પહોંચે છે.<ref>કિંગસોલ્વર, બાર્બરા. ''એનિમલ, વેજીટેબલ, મિરેકલ: એ યર ઓફ ફૂડ લાઇફ'' , ન્યૂ યોર્ક: હાર્પરકોલિન્સ, 2007.</ref><ref>પોલ્લેન, માઇકલ. ''ધી ઓમ્નીવોર્સ ડાઇલેમા'' , ન્યૂ યોર્ક: પેગ્વિન બુક્સ, 2007.</ref><ref name="pirog">પિરોગ, રિચ; વાન પેલ્ટ, ટિમોથી; એનશાયન, કામ્યાર; કૂક, એલન. "ફૂડ, ફ્યુઅલ એન્ડ ફ્રિવેઝ: એન લોવા પર્સ્પેક્ટિવ ઓન હાઉ ફાર ફૂડ ટ્રાવેલ્સ, ફ્યુઅલ યુસેજ, એન્ડ ગ્રીનહાઉસ ગેસ એમીશન," લિયોપોલ્ડ સેન્ટર ફોર સસ્ટેઇનેબલ એગ્રીકલ્ચર, લોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, જૂન 2001.</ref>  


તેલની અછત આ ખાદ્ય પુરવઠા વચ્ચે અવરોધ ઉભો કરી શકે તેવી શક્યતા હોય છે.  આ લાચારી અંગેની ગ્રાહકોની વધતી જતી જાગૃતિ એ [[જૈવિક ખેતી]] અને અન્ય [[ટકાઉ કૃષિ]]ની પદ્ધતિમાં હાલમાં વધતા જતા રસ માટેના કારણોમાં મહત્ત્વનું ગણાય છે.  આધુનિક જૈવિક ખેતીની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરતા કેટલા ખેડૂતોએ પરંપરાગત ખેતીની પદ્ધતિમાંથી પ્રાપ્ય ઉપજ જેટલી જ ઉપજ મેળવી હોવાનું નોંધ્યુ હતું (પરંતુ અશ્મિભૂત ઇંધણ, ઘનીષ્ઠ કૃત્રિમ ખાતરો અથવા જંતુનાશકોના ઉપયોગ વિના.  આમ છતાં, [[મોનોકલ્ચર]] કૃષિ તકનીકોના ઉપયોગ દરમિયાન પોષકતત્વોને પાછા લાવવામા માટે જમીનના રિકન્ડીશનીંગની ખનિજ તેલ આધારિત તકનીકો માટે થોડો સમય લાગશે.<ref name="Realities of organic farming">[http://www.biotech-info.net/Alex_Avery.html રિયાલિટીઝ ઓફ ઓર્ગેનીક ફાર્મીંગ]</ref><ref name="extension.agron.iastate.edu">http://extension.agron.iastate.edu/organicag/researchreports/nk01ltar.pdf</ref><ref name="berkeley1">[http://www.cnr.berkeley.edu/~christos/articles/cv_organic_farming.html ઓર્ગેનીઝ ફાર્મીંગ કેન ફીડ ધી વર્લ્ડ!]</ref><ref name="terradaily1">[http://www.terradaily.com/news/farm-05c.html ઓર્ગેનીગ ફાર્મ્સ યુઝ લેસ એનર્જી એન્ડ વો]</ref>  
 
યુ.એસ. ખાદ્ય પુરવઠાની તેલ પરની પરાવલંબિતા અને લાચારીને કારણે વિવેકબુદ્ધિ પૂર્વકની વપરાશની ચળવળની શરૂઆત થઇ જેમાં ગ્રાહકો ખાદ્ય ઉત્પાદનો દ્વારા થતા વહન માટે "ફુડ માઇલ્સ"ની ગણતરી કરે છે.  લિયોપોલ્ડ સેન્ટર ફોર સસ્ટેઇનેબલ એગ્રીકલ્ચર ફૂડ માઇલની વ્યાખ્યા કરે છે: "...ખાદ્ય પદાર્થ જ્યાથી ઉત્પન્ન થયો હોય ત્યાંથી અંતિમ વપરાશકર્તા કે ગ્રાહક સુધી પહોંચે તે અંતર."  સ્થાનિક રીતે ઉગાડવામાં આવેલા ખાદ્યો અને લાંબા-અંતરના ખાદ્યો વચ્ચેની તુલનામાં, લિયોપોલ્ડ સેન્ટરના સંશોધનકારોએ એવું શોધ્યું કે સ્થાનિક ખાદ્ય પદાર્થો પારંપરિક રીતે ઉગાડવામાં આવતા અને મોકલવામાં આવતા ખાદ્યોના 1,546 માઇલ્સની સરખામણીએ તેના સ્થાને પહોંચવામાં સરેરાશ 44.6 માઇલ્સનો પ્રવાસ કરે છે.<ref name="pirog"/>  


નવી સ્થાનિક ખાદ્ય ચળવળમાં ફુડ માઇલ્સની ગણતરી કરતા ગ્રાહકો પોતાની જાતને "[[લોકાવોરસ]]" કહે છે; તેઓ સ્થાનિક રીતે સ્થિત ખાદ્ય પદ્ધતિની હિમાયત કરે છે જ્યાં ખાદ્ય જેમ બને તેમ નજીકના સ્થાનેથી આવે છે, પછી ભલે તે જૈવિક હોય કે ન હોય. લોકાવોરસ એવી દલીલ કરે છે કે કેલિફોર્નિયાના જૈવિક રીતે વૃદ્ધિ પામેલા લેટિસ કે જે ન્યૂ યોર્કથી લાવવામાં આવે છે તે બિનટકાઉ ખાદ્ય સ્રોત છે, કેમકે તે વહન માટે અશ્મિભૂત ઇંધણ પર આધાર રાખે છે.   "લોકાવોર"ની ચળવણ ઉપરાંત, તેલ આધારિત કૃષિ પરની આધારભૂતતા અંગેની ચિંતામાં પણ ઘરો અને સમુદાયોમાં નાટકીય રીતે વધારો થયો છે. 


{{POV-section|date=December 2008}}
{{further|[[Biofuel#Rising food prices/the "food vs. fuel" debate|Effect of biofuels on food prices]]}}


ખેડૂતો પણ [[પીક ઓઇલને ઘટાડાવા]]માં મદદ કરવા માટે બિન-ખાદ્ય ઉપયોગ માટે મકાઇ જેવા પાકોને ઉગાડવાની શરૂઆત કરી દીધી છે.  તેના કારણે તાજેતરમાં જ ઘઉંની કિંમતોમાં 60 ટકાનો ઉછાળો નોંધાયો છે, અને તેને "વિકાસશીલ દેશોમાં ગંભીર અસામાજિક અશાંતિ" માટેનું પૂર્વચિહ્ન મનાય છે.<ref name="un warning"/> આ પ્રકારની પિરિસ્થિતી ભવિષ્યમાં ખાદ્ય અને ઇંધણની કિંમતોમાં વધારાને ઉત્તેજન આપશે, આ પરિબળે અછતમાં જીવતા લોકોને ખોરાક મોકલતા ઉદાર દાતાઓની ક્ષમતા પર પર અસર કરી છે.<ref name="nnxnwc"/>  


શ્રેણીબદ્ધ પ્રતિક્રિયાનું એક ઉદાહરણ કે જે પીક ઓઇલના મુદ્દાઓને કારણે થઇ શકે છે તેમાં [[પીક ઓઇલ ઘટાડવા]] માટેના પ્રયત્નોમાં ખેડૂતો દ્વારા બિન-ખાદ્ય ઉપયોગ માટે મકાઇ જેવા પાકો ઉગાડવાથી થતી સમસ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેના કારણે ખાદ્ય ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.<ref name="un warning">[http://www.finfacts.com/irelandbusinessnews/publish/article_1011078.shtml ઘઉંની કિંમતોમાં એકાએક થયેલા વિક્રમજનક ઉછાળાએ યુએનના અધિકારીને એવી ચેતવણી આપવાની ફરજ પાડી કે વિકાસશીલ દેશોમાં ખોરાકની કટોકટી મોટી અશાંતિ સર્જી શકે છે] </ref>  ઇથેનોલ ઇંધણની માગમાં વધારો થયો હોવાથી [[ખાદ્ય વિરૂદ્ધ ઇંધણ]]ના મુદ્દાને વધુ ઉત્તેજન મળશે.  ખોરાક અને ઇંધણની વધતી જતી પડતરે કેટલાક ઉદાર દાતાઓની ગરીબ વસ્તીને ખોરાક મોકલવાની ક્ષમતાઓને મર્યાદિત કરી દીધી છે.<ref name="nnxnwc"/>  યુએસમાં, કેટલાક લોકોએ એવી ચેતવણી આપી છે કે ઘઉંની કિંમતમાં તાજેતરમાં થયેલો 60 ટકાનો વધારો "વિકાસશીલ દેશોમાં ગંભીર સામાજિક અશાંતિ"નું સર્જન કરી શકે છે.<ref name="un warning"/><ref name="bradsher012008"> {{cite news
 |url=http://www.nytimes.com/2008/01/19/business/worldbusiness/19palmoil.html?em&ex=1200978000&en=0428f9e64240cc22&ei=5087%0A
 |title=A New, Global Oil Quandary: Costly Fuel Means Costly Calories 
 |author=Bradsher, Keith 
 |date=January 19, 2008
 |newspaper=The New York Times
 
}}</ref>   2007માં, બિન-ખાદ્ય [[જૈવઇંધણ]] પાકો<ref>સ્મિથ, કેટ; એડવર્ડ્ઝ, રોબ (માર્ચ 8, 2008).[http://www.sundayherald.com/news/heraldnews/display.var.2104849.0.2008_the_year_of_global_food_crisis.php "][http://www.sundayherald.com/news/heraldnews/display.var.2104849.0.2008_the_year_of_global_food_crisis.php 2008: ધી યર ઓફ ગ્લોબલ ફૂડ ક્રાઇસીસ"], ''ધી હેરાલ્ડ''  (ગ્લેસ્ગો).</ref> ઉગાડવા ખેડૂતોને વધારે પ્રોત્સાહન મળતા, તેમજ અન્ય પરિબળો (ખેતજમીનનોનો વધુ પડતો વિકાસ, પરિવહન ખર્ચમાં વધારો, [[આબોહવામાં ફેરફાર]], ચીન અને ભારતમાં ગ્રાહકોની વધતી જતી માગ અને [[વસ્તી વૃદ્ધિ]])<ref>[http://www.csmonitor.com/2008/0118/p08s01-comv.html "ધી ગ્લોબલ ગ્રેઇન બબલ"], ''ધી ક્રિશ્ચિયન સાયન્સ મોનિટર''  (બોસ્ટન), જાન્યુઆરી 18, 2008.</ref> એશિયા, મધ્ય પૂર્વ, આફ્રિકા અને મેક્સિકોમાં [[અનાજની તંગી]] ઉભી કરશે તેમજ સમગ્ર વિશ્વમાં [[ખોરાક]]ની કિંમતોમાં વધારો કરશે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/7284196.stm "ધી કોસ્ટ ઓફ ફૂડ: ફેક્ટ્સ એન્ડ ફિગર્સ"], ''બીબીસી ન્યૂઝ ઓનલાઇન''  (લંડન), ઓક્ટોબ 16, 2008.</ref><ref>વોલ્ટ, વિવિન્ની (ફેબ્રુઆરી 27, 2008).[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1717572,00.html "][http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1717572,00.html ધી વર્લ્ડ્ઝ ગ્રોઇંગ ફૂડ-પ્રાઇસ ક્રાઇસીસ"], ''ટાઇમ''  (ન્યૂ યોર્).</ref>  ડિસેમ્બર, 2007 સુધીમાં, 37 દેશો ખોરાકની કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યા હતા અને 20 દેશોએ ખોરાકની કિંમતો પર અમુક હદ સુધી નિયંત્રણ મુક્યુ હતું.  કેટલીક તંગીને કારણે [[ખાદ્ય હુલ્લડો]] થયા અને પ્રાણઘાતક નાસભાગ પણ થઇ.<ref name="guardian.co.uk"/><ref name="timesonline.co.uk"/><ref name="ReferenceA"/>


કૃષિમાં અન્ય મુખ્ય પેટ્રોલિમય મુદ્દો એ છે કે ખનિજ તેલ પુરવઠાની અસર ખાતરના ઉત્પાદન પર થશે.  [[હેબર-બોશ]] ખાતર બનાવવાની પ્રક્રિયા માટે હાઇડ્રોજન સ્રોત તરીકે કુદરતી ગેસનો ઉપયોગ એ કૃષિમાં અશ્મિભૂત ઇંધણનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ઉપયોગ છે.<ref>[http://www.fertilizer.org/ifa/statistics/indicators/ind_reserves.asp રો મટિરીયલ રિઝર્વ્સ - ઇન્ટરનેશનલ ફર્ટિલાઇઝર ઇન્ડસ્ટ્રી એસોશિએશ]</ref> કુદરતી ગેસ એ હાલમાં હાઇડ્રોજનનો સૌથી સસ્તો પ્રાપ્ય સ્રોત હોવાથી તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>ઇન્ટીગ્રેટેડ ક્રોપ મેનેજમેન્ટ-[[આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] જાન્યુઆરી 29, 2001 [http://www.ipm.iastate.edu/ipm/icm/2001/1-29-2001/natgasfert.html ]</ref><ref>[http://web.archive.org/web/20071126035318/http://www.physicstoday.org/vol-57/iss-12/p39.html "The Hydrogen Economy"], ''ફિઝીક્સ ટુડે'' , ડિસેમ્બર 2004.</ref> કુદરતી ગેસનો આંશિક રીતે વૈકલ્પિક ઉપયોગ થવાની બીકે તેલનું ઉત્પાદન થશે અને હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ પરિવહનમાં વધશે, ત્યારે કુદરતી ગેસ [[અતિ મોંઘો બની જશે]].  હેબર પ્રક્રિયા પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જાના (જેમકે [[વિદ્યુત વિચ્છેદન]]) ઉપયોગ દ્વારા વ્યાપારીકરણ માટે અક્ષમ હોય અથવા હેબર પ્રક્રિયાના વિકલ્પ તરીકે હાઇડ્રોજનનો કોઇ બીજો સ્રોત પ્રાપ્ય ન હોય અને તે પરિવહન માટે અને કૃષિની જરૂરિયાત પૂર્ણ કરી શકે તેટલા જથ્થામાં ન હોય, તો ખાતરનો આ મુખ્ય સ્રોત ખૂબ જ મોંઘો બની જશે અથવા અપ્રાપ્ય બની જશે.  તેને પગલે ખોરાકની અછત અથવા તેની કિંમતોમાં નાટકીય રીતે ઉછાળો આવશે. 



==== ખનિજ તેલની અછતની અસરોનુ શમન ====
કૃષિ પર તેલની અછતની થનારી એક અસર એ થશે કે તે [[જૈવિક ખેતી]] તરફ સંપૂર્ણ રીતે વળી જશે.   પીક ઓઇલની ચિંતાઓને કારણે, જૈવિક પદ્ધતિઓ પરંપરાગત રીતો કરતા ઘણી રીતે ટકાઉ અને યોગ્ય છે, કેમકે તેમાં ખનિજ તેલ આધારિત જંતુનાશકો, નીંદામણનાશકો અથવા ખાતરોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી.  આધુનિક જૈવિક ખેતીની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરતા કેટલાક ખેડૂતોની ઉપજ પરંપરાગત ખેતીની સરખામણીએ વધારે હોય તેવું જોવા મળ્યું છે.<ref name="Realities of organic farming"/><ref name="extension.agron.iastate.edu"/><ref name="berkeley1"/><ref name="terradaily1"/>  આમ છતાં, જૈવિક ખેતી વધારે [[મજૂર]] કેન્દ્રી હશે અને તેમાં શહેરમાંથી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મજૂર બળોને તબદલી કરવાની જરૂર પડશે.<ref>સ્ટ્રોક્લિક, આર.; સિએરા, એલ. (2007). [http://www.cirsinc.org/Documents/Pub0207.1.PDF કન્વેન્શનલ, મિક્સ્ડ, એન્ડ "ડિરજિસ્ટર્ડ" ઓર્ગેનિક ફાર્મર્સ: એન્ટ્રી બેરિયર્સ એન્ડ રિઝન્સ ફોર એક્ઝિટીંગ ઓર્ગેનીક પ્રોડક્શન ઇન કેલિફોર્નિયા]. કેલિફોર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર રૂરલ સ્ટડીઝ.</ref>  


એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું કે ગ્રામીણ સમુદાયો કદાચ [[બાયોકાર]] અને [[સાઇનફ્યુઅલ]] પ્રક્રિયામાંથી ઇંધણ મેળવતા હશે, જેમાં કોલસા ખાતર, કેટલાક ઇંધણ ''અને''  ખોરાક પૂરો પાડવા માટે કૃષિની ''બિનજરૂરી''  વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે સામાન્ય રીતે તેમાં [[ખોરાક વિરૂદ્ધ ઇંધણ]] પર ચર્ચા થાય છે.   સાઇનફ્યુઅલનો ઉપયોગ સ્થળ પર જ થવાનો હોવાથી, તે પ્રક્રિયા વધુ કાર્યક્ષમ હશે અને નવા જૈવિક-કૃષિના મિશ્રણને પૂરતુ ઇંધણ પૂરુ પાડે તેવી શક્યતા હોય છે.<ref>[http://www.rsnz.org/topics/energy/ccmgmt.php#2 "કાર્બન સાયકલ મેનેજમેન્ટ વીથ ઇન્ક્રીસ્ડ ફઓટો-સિન્થેસીસ એન્ડ લોન્ગ ટર્મ સિન્ક્સ" (2007) રોયલ સોસાયટી ઓફ ન્યૂઝી લેન્ડ]</ref><ref>ગ્રીન, નેથાનીલ (ડિસેમ્બ 2004). [http://www.bio.org/ind/GrowingEnergy.pdf હાઉ બાયોફ્યુઅલ્સ કેન હેલ્પ એન્ડ અમેરિકાસ એનર્જી ડિપેન્ડન્સ].</ref>


તેમાં એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું કે કેટલાક [[ટ્રાન્સજેનિક પ્લાન્ટ્સ]] કોઇ દિવસે વિકાસ પામશે, જે પરંપરાગત પાકોની સામે ઓછા અશ્મિભૂત ઇંધણનો ઉપયોગ કરીને ઉપજને જાળવી રાખવા કે તેમાં વધારો કરવામાં મદદ કરશે.<ref>{{cite journal
|publisher=The Electronic Journal of Environmental, Agricultural and Food Chemistry 
|volume=7
|month=June | year=2008
|author=Srinivas et al.
|title=Reviewing The Methodologies For Sustainable Living
|url=http://ejeafche.uvigo.es/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=363 
|pages=2993–3014
}}</ref>  આ કાર્યક્રમની સફળતાની શક્યતા સામે જીવવિજ્ઞાનીઓ અને અર્થશાસ્ત્રીઓએ પ્રશ્નાર્થ ઉઠાવ્યા અને [[ટર્મીનેટર સીડ]] જેવી બિનટકાઉ જીએમઓ પ્રક્રિયાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી,<ref>{{cite journal  |url=http://www.ecologyandsociety.org/vol4/iss1/art2/#GeneticModificationAndTheSustainabilityOfTheFoodSystem
|author=Conway, G.
|year=2000
|title=Genetically modified crops: risks and promise
|publisher=Conservation Ecology 
|volume=4(1): 2
}}</ref><ref>{{cite journal
|publisher=Journal of Economic Integration 
|volume=Volume 19, Number 2
|month=June | year=2004
|author= Pillarisetti, R.; Radel, Kylie
|title=Economic and Environmental Issues in International Trade and Production of Genetically Modified Foods and Crops and the WTO
|url=http://sejong.metapress.com/app/home/contribution.asp?referrer=parent&backto=issue,6,10;journal,15,43;linkingpublicationresults,1:109474,1
|pages=332–352
}}</ref> અને જાન્યુઆરી 2008ના અહેવાલ એવું દર્શાવે છે કે જીએમઓ પ્રક્રિયાઓ "વાતાવરણીય,
સામાજિક અને આર્થિક લાભો આપવામાં નિષ્ફળ નિવડી છે."<ref>{{cite web
|url=http://www.foeeurope.org/GMOs/Who_Benefits/Ex_Summary_Feb08.pdf
|publisher=Friends of the Earth International
|month=January | year=2008
|title=Who Benefits from GM Crops?
|author=Lopez Villar, Juan; Freese, Bill
|format=PDF
}}</ref> જીએમઓ પાકના ઉપયોગને સમર્થન આપતા કેટલાક સંશોધનો પણ થયા છે, જ્યારે [[મોન્સાન્ટો કંપની]] દ્વારા ઓછામાં ઓછો એક સામાન્ય અને અગ્રણી બહુવર્ષીય પ્રયત્ન અસફળ રહ્યો હતો, જોકે સમાન ગાળામાં પરંપરાગત સંવર્ધનની તકનીકોથી સમાન પાકની વધુ ટકાઉ જાતોની ઉપજો થઇ હતી.<ref>{{cite journal
|url=http://www.newscientist.com/article/mg18124330.700-monsanto-failure.html
|publisher=[[New Scientist]] | location = London
|date=February 7, 2004
|title=Monsanto failure
|accessdate=<!---April 18, 2008--->
|volume=Vol 181 No. 2433
}}</ref>  આ ઉપરાંત, જીએમઓ સંશોધન શું છે, તે જાણવા માટે આફ્રિકામાં ગુજરતા પૂરતી ખેતી ધરાવતા ખેડૂતોની બાયો-ટેક ઇન્ડસ્ટ્રી દ્વારા કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણમાં સૌથી વધુ લાભ આપતી ટકાઉ કૃષિ તરીકે ફક્ત નોન-ટ્રાન્સજેનિક મુદ્દાઓની ઓળખ કરવામાં આવી હતી, જેના પર ધ્યાન આપવું જરૂરી બનશે.<ref>{{cite web
|url=http://www.grain.org/briefings_files/africa-gmo-2002-en.pdf
|publisher=Genetic Resources Action International (GRAIN)
|month=August | year=2002
|title=Genetically Modified Crops in Africa: Implications for Small Farmers
|author= Kuyek, Devlin
|format=PDF
}}</ref>
આ ઉપરાંત, આફ્રિકામાં કેટલીક સરકારોએ ટકાઉપણામાં સુધારો કરવાના પ્રયત્નોના મહત્ત્વના ભાગરૂપે નવી ટ્રાન્સજેનિક તકનીકોમાં નવા રોકાણો કરવા તરફ જોઇ રહી છે.<ref>{{cite news
|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7428789.stm
|work =BBC News Online | location = London
|date=May 30, 2008
|title=Genetically Modified Crops in Africa: Implications for Small Farmers
|author= Cooke, Jeremy
|accessdate=<!---June 6, 2008--->
}}</ref>

== નીતિ ==
{{Main|Agricultural policy}}
[[કૃષિ નીતિ]] એ કૃષિ ઉત્પાદનના લક્ષ્યાંકો અને પદ્ધતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે.  નીતિની કક્ષાએ, કૃષિના સામાન્ય લક્ષ્યાંકો નીચે પ્રમાણે છે:

* [[સંરક્ષણ]]
* [[આર્થિક સ્થિરતા]]
* [[પર્યાવરણ પર અસર]]
* [[ખાદ્ય ગુણવત્તા]]: ખોરાકનો પુરવઠો ખૂબ સતત અને જાણીતી ગુણવત્તાનો છે.


* [[ખાદ્ય સુરક્ષા]]: ખોરાકનો પુરવઠો દૂષિતતાથી મુક્ત છે તેવી ખાતરી આપવી.


* [[ખાદ્ય સલામતી]]: ખોરાકનો પુરવઠો વસ્તીની જરૂરિયાત પ્રમાણે હશે તેવી ખાતરી કરવી.<ref name="un warning"/><ref name="nnxnwc">ટ્રુમ્બુલ, માર્ક (જૂલાઇ 24, 2007). [http://www.csmonitor.com/2007/0724/p01s01-wogi.html "રાઇઝીંગ ફૂડ પ્રાઇઝીસ કર્બ એઇડ ટુ ગ્લોબલ પુઅર"], ''ધી ક્રિશ્ચિયન સાયન્સ મોનિટર''  (બોસ્ટન).</ref>

* [[ગરીબી]] ઘટાડો



== આ પણ જુઓ ==
{{main|Outline of agriculture}}

* [[AFOLU]], કૃષિ, [[વનસંવર્ધન]] અને [[જમીનનો ઉપયોગ]].
* [[કૃત્રિમ છોડ હોર્મોન્સ]]
* [[પીક ઓઇલની કૃષિ પર અસરો]]
* [[એરોપોનિક્સ]] (ખોરાક અને છોડોનો આંતરિક વિકાસ)
* [[કૃષિ અર્થશાસ્ત્ર]]
* [[કૃષિ માર્કેટિંગ]]
* [[કૃષિજીવવિજ્ઞાન]]
* [[ટકાઉ વિકાસ માટે કૃષિજીવવિજ્ઞા]]
* [[બાયોપેસ્ટીસાઇડ્]]
* [[ચિતોસન]] (કૃષિ અને બાગકામના ઉપયોગ માટે કુદરતી જૈવનિયંત્રણ) 
* [[આબોહવામાં પરિવર્તન અને કૃષિ]]
* [[કોન્ટ્રેક્ટ ખેતી]]
* [[વપરાશ-મજૂર-સમતોલન સિદ્ધાં]]
* [[નાનું ખેત]]
* [[દોહા વિકાસ વર્તુળ]]
* [[જૈવકૃષ]]
* [[ગુણવત્તા સુધારવા વસ્તુ ઉમેરવી]]
* [[ફોર્ટ હેયઝ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]]
* [[ખાદ્ય અભ્યાસો]]
* [[કૃષિની સારી પદ્ધતિઓ]]
* [[હરિયાળી ક્રાંતિ]]
* [[ઔદ્યોગિક કૃષિ]]
* [[જૈવિક કૃષિ]]
* [[પર્માકલ્ચર]]
* [[પર્માફોરેસ્ટ્રી]]
* [[ગ્રામીણ અર્થતંત્ર]]
* [[સ્મોલહોલ્ડર કૃષિ]]
* [[કૃષિ અને ખાદ્ય તકનીકોની સમયમર્યાદા]]
* [[જંગલસંસ્કૃતિ]]



=== યાદી ===

* [[વર્તમાન દિવસમાં કૃષિ રાષ્ટ્રો અને રાજ્યો]]
* [[મૂળભૂત કૃષિ મુદ્દાઓની યા]]
* [[જીડીપી ક્ષેત્રના ઘડતરને આધારે દેશોની યાદી]] - એક શોધ કે જેમાં કૃષિ ક્ષેત્રની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે. 
* [[પાલતુ પશુઓની યાદી]]
* [[ગુજરાન માટેની તકનીકોની યાદી]]
* [[ટકાઉ કૃષિના મુદ્દાઓની યાદી]]
* [[નો-ટિલ ખેતી]]

== સંદર્ભો ==

=== નોંધ ===
{{reflist|2}}



=== ગ્રંથસૂચી ===
[[ચિત્ર:Coffee Plantation.jpg|thumb|300px|right|કોફીના વાવેતરમાં વધારો São João do Manhuaçu City mouth - મિનાસ ગેરેઇસ સ્ટેટ - બ્રાઝિલ.]]
{{Refbegin}}

* આલ્વારેઝ, રોબર્ટ એ. (2007). [http://caliber.ucpress.net/doi/pdf/10.1525/gfc.2007.7.3.28 "ધી મેચ ઓફ એમ્પાયર: મેન્ગોઝ, એવોકેડોસ, એન્ડ ધી પોલિટીક્સ ઓફ ટ્રાન્સફર"]. ''ગેસ્ટ્રોનોમિકા'' , વોલ્યુમ. 7, ક્રમ. 3, 28-33. 12મી નવેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.
* બોલેન્સ, એલ. (1997). "એગ્રીકલ્ચર" ઇન સેલિન, હેલેઇન (ઇડી.), ''એન્સાઇક્લોપિડીયા ઓફ ધી હિસ્ટરી ઓફ સાયન્સ, ટેક્નોલોજી એન્ડ મેડિસીન ઇન નોન વેસ્ટર્ન કલ્ચર્સ'' . ક્લુવેર એકેડેમિક પબ્લિસર્શ, ડોર્ડ્રેસચ્ટ/બોસ્ટન/લંડન, pp.&nbsp;20–22.
* કોલિન્સન, એમ. (એડ.) ''એ હિસ્ટરી ઓફ ફાર્મીંગ સિસ્ટમ્સ રિસર્ચ'' . સીએબીઆઇ પ્રકાશન, 2000. ISBN 0-231-12962-9
* ક્રોસ્બી, આલ્ફ્રેડ ડબ્લ્યૂ.: ''ધી કોલમ્બિયન એક્સચેન્જ: બાયોલોજિકલ એન્ડ કલ્ચરલ કોન્સીક્વન્સીસ ઓફ 1492'' . પ્રેગર પ્રકાશન, 2003 (30મી એનિવર્સરી આવૃત્તિ). ISBN 0-7407-5029-1
* ડેવિસ, ડોનાલ્ડ આર.; રિયોર્ડન, હ્યુજ ડી. (2004). "ચેન્જીસ ઇન યુએસડીએ ફૂડ કમ્પોઝિશન ડેટા ફોર 43 ગાર્ડન ક્રોપ્સ, 1950 થી 1999". ''જર્નલ ઓફ ધી અમેરિકન કોલેજ ઓફ ન્યુટ્રિશ્યન'' , વોલ્યુમ. 23, ક્રમ. 6, 669-682.
* ફ્રાઇડલેન્ડ, વિલિયમ એચ.; બાર્ટન, એમી (1975). "ડિસ્ટોકીંગ ધી વિલી ટોમેટો: એ કેસ સ્ટડી ઓફ સોશિયલ કોન્સીક્વન્સિસ ઇન કેલિફોર્નીયા એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ". સ્ટા. ક્રૂઝ ખાતે યુનિવર્સિટી કેલિફોર્નીયા, રિસર્ચ મોનોગ્રાફ 15.
* મેઝોયર, માર્કેલ; રોડર્ટ, લોરેન્સ (2006). ''એ હિસ્ટરી ઓફ વર્લ્ડ એગ્રીકલ્ચર : ફ્રોમ ધી નિયોલિથીક એજ ટુ ધી કરન્ટ ક્રાઇસીસ'' . મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), pp. ISBN 1-84150-065-8
* સાલ્ટિની એ. ''સ્ટોરિયા દેલ્લે સાયન્ઝ એન્ગેરી'' , 4 વોલ્યુમ, બોલોગ્ના 1984-89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2414-1
* વોટસન, એ.એમ. (1974). "ધી આરબ એગ્રીકલ્ચરલ રિવોલ્યુશન એન્ડ ઇટ્સ ડિફ્યુઝન", ઇન ''ધી જર્નલ ઓફ ઇકોનોમિક હિસ્ટરી'' , 34.
* વોટસન, એ.એમ. ((1983). ''એગ્રીકલ્ચરલ ઇનોવેશન ઇન ધી અરલી ઇસ્લામિક વર્લ્ડ'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.
* વેલ્સ, સ્પેન્સર (2003). ''ધી જર્ની ઓફ મેન: એ જિનેટીક ઓડિસી'' . પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ. ISBN 0-415-33358-X
* વિકન્સ, જી.એમ. (1976). "વોટ ધી વેસ્ટ બોરોવ્ડ ફ્રોમ ધી મિડલ ઇસ્ટ", ઇન સેવરી, આર.એમ. (એડ.) ''ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ ઇસ્લામિક સિવિલાઇઝેશન'' . કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.
{{Refend}}



=== બાહ્ય લિન્ક્સ ===

* [http://www.nationalaglawcenter.org/ ધી નેશનલ એગ્રીકલ્ચરલ લો સેન્ટર]
{{wikiversity3|School:Agriculture|Agriculture|The School of Agriculture}}

* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/agritop.htm એગ્રીકલ્ચર] ફ્રોમ ''UCB લાઇબ્રેરીઝ ગવપબ્સ'' 
* [http://www.worldbank.org/rural એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલોપમેન્ટ] ફ્રોમ ધી [[વર્લ્ડ બેન્ક]]
* [http://www.nal.usda.gov/speccoll/collectionsguide/collection.php?subject=Plant_Exploration ઇન્ડેક્સ ટુ ધી મેનુસ્ક્રિપ્ટ કલેક્શન] સ્પેશિયલ કલેક્શન્સ, નેશનલ એગ્રીકલ્ચરલ લાઇબ્રેરી
* [http://www.ifap.org/ ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ પ્રોડ્યુસર્સ] (IFAP)
* [http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture NIOSH એગ્રીકલ્ચર પેજ] - સેફ્ટી લોઝ, ટિપ્સ, એન્ડ ગાઇડલાઇન્સ
* [http://agriculture.house.gov/info/glossary.html યુ.એસ. હાઉસ કમિટી ઓન એગ્રીકલ્ચર] - ગ્લોસરી ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ ટર્મ્સ, પ્રોગ્રામ્સ એન્ડ લોઝ
* [http://www.ukagriculture.com/ UKAgriculture.com] - એડવાન્સ ધી એજ્યુકેશન ઓફ ધી પબ્લિક ઇન ઓલ આસ્પેક્ટ્સ ઓફ એગ્રીકલ્ચર, ધી કન્ટ્રીસાઇડ એન્ડ ધી રૂરલ ઇકોનોમિ


* [http://www.agriculturalproductsindia.com/ એગ્રીકલ્ચરલ ઉત્પાદનો] - કૃષિ ઉત્પાદનો અને કૃષિ ઉદ્યોગ અંગેનું પોર્ટલ.
* [http://eisenhower.archives.gov/Research/Subject_Guides/PDFs/Agriculture.pdf ગાઇડ ટુ કલેક્શન્સ કન્ટેઇનીંગ ઇન્ફોર્મેશન ઓન એગ્રીકલ્ચર એટ ધી ઇસનહાવર પ્રેસિડેન્શીયલ લાઇબ્રેરી]
* [http://dictionary.babylon.com/science/agriculture કલેક્શન ઓફ એગ્રીકલ્ચર ડિક્શનરીઝ]
{{Horticulture and Gardening}}

[[શ્રેણી:કૃષિ]]
[[શ્રેણી:ખેતી]]

[[af:Landbou]]
[[am:የርሻ ተግባር]]
[[an:Agricultura]]
[[ar:زراعة]]
[[ast:Agricultura]]
[[ay:Yapuchawi]]
[[az:Kənd təsərrüfatı]]
[[ba:Ауыл хужалығы]]
[[bat-smg:Žemies ūkis]]
[[be:Сельская гаспадарка]]
[[be-x-old:Сельская гаспадарка]]
[[bg:Селско стопанство]]
[[bm:Sɛnɛkɛ]]
[[bn:কৃষিকার্য]]
[[bo:སོ་ནམ།]]
[[br:Gounezerezh]]
[[bs:Poljoprivreda]]
[[ca:Agricultura]]
[[ceb:Agrikultura]]
[[chr:ᏗᎦᎶᎪᏗ]]
[[ckb:وەرزێڕی]]
[[cs:Zemědělství]]
[[cv:Ял хуçалăхĕ]]
[[cy:Amaeth]]
[[da:Landbrug]]
[[de:Landwirtschaft]]
[[diq:Ziraet]]
[[el:Γεωργία (δραστηριότητα)]]
[[en:Agriculture]]
[[eo:Agrikulturo]]
[[es:Agricultura]]
[[et:Põllumajandus]]
[[eu:Nekazaritza]]
[[ext:Agricurtura]]
[[fa:کشاورزی]]
[[fi:Maatalous]]
[[fiu-vro:Põllumajandus]]
[[fo:Landbúnaður]]
[[fr:Agriculture]]
[[fur:Agriculture]]
[[fy:Lânbou]]
[[ga:Talmhaíocht]]
[[gd:Àiteachas]]
[[gl:Agricultura]]
[[gv:Eirinys]]
[[hak:Nùng-ngia̍p]]
[[he:חקלאות]]
[[hi:कृषि]]
[[hr:Poljoprivreda]]
[[ht:Agrikilti]]
[[hu:Mezőgazdaság]]
[[hy:Գյուղատնտեսություն]]
[[ia:Agricultura]]
[[id:Pertanian]]
[[io:Agrokultivo]]
[[is:Landbúnaður]]
[[it:Agricoltura]]
[[iu:ᐱᕈᕐᓰᓂᖅ ᓂᐅᕐᕈᑎᒃᓴᓕᐊᕆᓪᓗᒋᑦ]]
[[ja:農業]]
[[jbo:cagyske]]
[[jv:Tetanèn]]
[[ka:სოფლის მეურნეობა]]
[[kk:Ауыл шаруашылығы]]
[[kl:Nunaateqarneq]]
[[kn:ಕೃಷಿ]]
[[ko:농업]]
[[ku:Çandinî]]
[[la:Agricultura]]
[[lad:Agrikultura]]
[[li:Landboew]]
[[lt:Žemės ūkis]]
[[ltg:Solsaimesteiba]]
[[lv:Lauksaimniecība]]
[[map-bms:Pertanian]]
[[mk:Земјоделство]]
[[ml:കൃഷി]]
[[mn:Хөдөө аж ахуй]]
[[mr:शेती]]
[[ms:Pertanian]]
[[mwl:Agricultura]]
[[my:စိုက်ပျိုးရေး]]
[[mzn:کشاورزی]]
[[nah:Mīllahcayōtl]]
[[nds:Bueree]]
[[nds-nl:Laandbouw]]
[[ne:खेती]]
[[new:बुँज्या]]
[[nl:Landbouw]]
[[nn:Landbruk]]
[[no:Landbruk]]
[[nov:Agrikulture]]
[[nrm:Agritchultuthe]]
[[oc:Agricultura]]
[[os:Хъæууон хæдзарад]]
[[pa:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]
[[pfl:Landwerdschaft]]
[[pl:Rolnictwo]]
[[pnb:وائی بیجی]]
[[ps:کرهڼه]]
[[pt:Agricultura]]
[[qu:Allpa llamk'ay]]
[[ro:Agricultură]]
[[roa-rup:Ayriculturã]]
[[ru:Сельское хозяйство]]
[[rue:Польногосподарство]]
[[sa:कृषिः]]
[[sah:Агрикултуура]]
[[sc:Agricultura]]
[[scn:Agricultura]]
[[sco:Agricultur]]
[[sh:Poljoprivreda]]
[[si:කෘෂිකර්මය]]
[[simple:Farming]]
[[sk:Poľnohospodárstvo]]
[[sl:Kmetijstvo]]
[[sn:Kurima]]
[[so:Beeraha]]
[[sq:Agrikultura]]
[[sr:Пољопривреда]]
[[stq:Loundwirtskaft]]
[[su:Agrikultur]]
[[sv:Jordbruk]]
[[sw:Kilimo]]
[[szl:Bauerstwo]]
[[ta:வேளாண்மை]]
[[te:వ్యవసాయం]]
[[th:เกษตรกรรม]]
[[tl:Agrikultura]]
[[tpi:Egrikalsa]]
[[tr:Tarım]]
[[tt:Авыл хуҗалыгы]]
[[uk:Сільське господарство]]
[[ur:زراعت]]
[[vec:Agricoltura]]
[[vi:Nông nghiệp]]
[[wa:Agricoûteure]]
[[war:Agrikultura]]
[[wuu:农业]]
[[yi:לאנדווירטשאפט]]
[[zh:农业]]
[[zh-classical:農]]
[[zh-min-nan:Lông-gia̍p]]
[[zh-yue:農業]]