Difference between revisions 15430 and 45496 on guwikisource

શ્રી રામચરિત માનસ/ ત્રીજો વિશ્ચામ
{{ભૂલશુદ્ધિ-બાકી}}
{{header
 | title      = [[શ્રી રામચરિત માનસ]]
 | author     = ગોસ્વામી તુલસીદાસ
 | translator = 
 | section    = ત્રીજો વિશ્ચામ
 | next       = [[શ્રી રામચરિત માનસ/૨. અયોધ્યા કાન્ડ|૨. અયોધ્યા કાન્ડ]]
 | notes      = 
}}

<poem>

–*–*–'''દ્રિતિય સોપાન
(બાલકાણ્ડ)'''

'''ચૌપાઈ'''⏎

સતીં સમુઝિ રઘુબીર પ્રભાઊ૤, ભય બસ સિવ સન કીન્હ દુરાઊ૤૤ ||
કછુ ન પરીછા લીન્હિ ગોસાઈ૤, કીન્હ પ્રનામુ તુમ્હારિહિ નાઈ૤૤ ||૧||⏎

જો તુમ્હ કહા સો મૃષા ન હોઈ૤, મોરેં મન પ્રતીતિ અતિ સોઈ૤૤ ||
તબ સંકર દેખેઉ ધરિ ધ્યાના૤, સતીં જો કીન્હ ચરિત સબ જાના૤૤ ||૨||⏎

બહુરિ રામમાયહિ સિરુ નાવા૤, પ્રેરિ સતિહિ જેહિં ઝૂઁઠ કહાવા૤૤ ||
હરિ ઇચ્છા ભાવી બલવાના૤, હૃદયઁ બિચારત સંભુ સુજાના૤૤ ||૩||⏎

સતીં કીન્હ સીતા કર બેષા૤, સિવ ઉર ભયઉ બિષાદ બિસેષા૤૤ ||
જૌં અબ કરઉઁ સતી સન પ્રીતી૤, મિટઇ ભગતિ પથુ હોઇ અનીતી૤૤
દો0- ||૪||

'''દોહો'''⏎
⏎
પરમ પુનીત ન જાઇ તજિ કિએઁ પ્રેમ બ૜ડ પાપુ૤ |
પ્રગટિ ન કહત મહેસુ કછુ હૃદયઁ અધિક સંતાપુ૤૤56૤૤
–*–*– ||56||

'''ચૌપાઈ'''⏎

તબ સંકર પ્રભુ પદ સિરુ નાવા૤, સુમિરત રામુ હૃદયઁ અસ આવા૤૤ ||
એહિં તન સતિહિ ભેટ મોહિ નાહીં૤, સિવ સંકલ્પુ કીન્હ મન માહીં૤૤ ||૧||⏎

અસ બિચારિ સંકરુ મતિધીરા૤, ચલે ભવન સુમિરત રઘુબીરા૤૤ ||
ચલત ગગન ભૈ ગિરા સુહાઈ૤, જય મહેસ ભલિ ભગતિ દૃ૝ઢાઈ૤૤ ||૨||⏎

અસ પન તુમ્હ બિનુ કરઇ કો આના૤, રામભગત સમરથ ભગવાના૤૤ ||
સુનિ નભગિરા સતી ઉર સોચા૤, પૂછા સિવહિ સમેત સકોચા૤૤ ||૩||⏎

કીન્હ કવન પન કહહુ કૃપાલા૤, સત્યધામ પ્રભુ દીનદયાલા૤૤ ||
જદપિ સતીં પૂછા બહુ ભાઁતી૤, તદપિ ન કહેઉ ત્રિપુર આરાતી૤૤
દો0- ||૪||

'''દોહો'''⏎
⏎
સતીં હૃદય અનુમાન કિય સબુ જાનેઉ સર્બગ્ય૤ |
કીન્હ કપટુ મૈં સંભુ સન નારિ સહજ જ૜ અગ્ય૤૤57ક૤૤ ||57(ક)||⏎

–*–*–
હૃદયઁ સોચુ સમુઝત નિજ કરની૤ ચિંતા અમિત જાઇ નહિ બરની૤૤
કૃપાસિંધુ સિવ પરમ અગાધા૤ પ્રગટ ન કહેઉ મોર અપરાધા૤૤
સંકર રુખ અવલોકિ ભવાની૤ પ્રભુ મોહિ તજેઉ હૃદયઁ અકુલાની૤૤
નિજ અઘ સમુઝિ ન કછુ કહિ જાઈ૤ તપઇ અવાઁ ઇવ ઉર અધિકાઈ૤૤
સતિહિ સસોચ જાનિ બૃષકેતૂ૤ કહીં કથા સુંદર સુખ હેતૂ૤૤
બરનત પંથ બિબિધ ઇતિહાસા૤ બિસ્વનાથ પહુઁચે કૈલાસા૤૤
તહઁ પુનિ સંભુ સમુઝિ પન આપન૤ બૈઠે બટ તર કરિ કમલાસન૤૤
સંકર સહજ સરુપ સમ્હારા૤ લાગિ સમાધિ અખંડ અપારા૤૤
દો0-સતી બસહિ કૈલાસ તબ અધિક સોચુ મન માહિં૤
મરમુ ન કોઊ જાન કછુ જુગ સમ દિવસ સિરાહિં૤૤58૤૤
–*–*–
નિત નવ સોચુ સતીં ઉર ભારા૤ કબ જૈહઉઁ દુખ સાગર પારા૤૤
મૈં જો કીન્હ રઘુપતિ અપમાના૤ પુનિપતિ બચનુ મૃષા કરિ જાના૤૤
સો ફલુ મોહિ બિધાતાઁ દીન્હા૤ જો કછુ ઉચિત રહા સોઇ કીન્હા૤૤
અબ બિધિ અસ બૂઝિઅ નહિ તોહી૤ સંકર બિમુખ જિઆવસિ મોહી૤૤
કહિ ન જાઈ કછુ હૃદય ગલાની૤ મન મહુઁ રામાહિ સુમિર સયાની૤૤
જૌ પ્રભુ દીનદયાલુ કહાવા૤ આરતી હરન બેદ જસુ ગાવા૤૤
તૌ મૈં બિનય કરઉઁ કર જોરી૤ છૂટઉ બેગિ દેહ યહ મોરી૤૤
જૌં મોરે સિવ ચરન સનેહૂ૤ મન ક્રમ બચન સત્ય બ્રતુ એહૂ૤૤
દો0- તૌ સબદરસી સુનિઅ પ્રભુ કરઉ સો બેગિ ઉપાઇ૤
હોઇ મરનુ જેહી બિનહિં શ્રમ દુસહ બિપત્તિ બિહાઇ૤૤59૤૤
સો0-જલુ પય સરિસ બિકાઇ દેખહુ પ્રીતિ કિ રીતિ ભલિ૤
બિલગ હોઇ રસુ જાઇ કપટ ખટાઈ પરત પુનિ૤૤57ખ૤૤
–*–*–
એહિ બિધિ દુખિત પ્રજેસકુમારી૤ અકથનીય દારુન દુખુ ભારી૤૤
બીતેં સંબત સહસ સતાસી૤ તજી સમાધિ સંભુ અબિનાસી૤૤
રામ નામ સિવ સુમિરન લાગે૤ જાનેઉ સતીં જગતપતિ જાગે૤૤
જાઇ સંભુ પદ બંદનુ કીન્હી૤ સનમુખ સંકર આસનુ દીન્હા૤૤
લગે કહન હરિકથા રસાલા૤ દચ્છ પ્રજેસ ભએ તેહિ કાલા૤૤
દેખા બિધિ બિચારિ સબ લાયક૤ દચ્છહિ કીન્હ પ્રજાપતિ નાયક૤૤
બ૜ અધિકાર દચ્છ જબ પાવા૤ અતિ અભિમાનુ હૃદયઁ તબ આવા૤૤
નહિં કોઉ અસ જનમા જગ માહીં૤ પ્રભુતા પાઇ જાહિ મદ નાહીં૤૤
દો0- દચ્છ લિએ મુનિ બોલિ સબ કરન લગે બ૜ જાગ૤
નેવતે સાદર સકલ સુર જે પાવત મખ ભાગ૤૤60૤૤
–*–*–

કિંનર નાગ સિદ્ધ ગંધર્બા૤ બધુન્હ સમેત ચલે સુર સર્બા૤૤
બિષ્નુ બિરંચિ મહેસુ બિહાઈ૤ ચલે સકલ સુર જાન બનાઈ૤૤
સતીં બિલોકે બ્યોમ બિમાના૤ જાત ચલે સુંદર બિધિ નાના૤૤
સુર સુંદરી કરહિં કલ ગાના૤ સુનત શ્રવન છૂટહિં મુનિ ધ્યાના૤૤
પૂછેઉ તબ સિવઁ કહેઉ બખાની૤ પિતા જગ્ય સુનિ કછુ હરષાની૤૤
જૌં મહેસુ મોહિ આયસુ દેહીં૤ કુછ દિન જાઇ રહૌં મિસ એહીં૤૤
પતિ પરિત્યાગ હૃદય દુખુ ભારી૤ કહઇ ન નિજ અપરાધ બિચારી૤૤
બોલી સતી મનોહર બાની૤ ભય સંકોચ પ્રેમ રસ સાની૤૤
દો0-પિતા ભવન ઉત્સવ પરમ જૌં પ્રભુ આયસુ હોઇ૤
તૌ મૈ જાઉઁ કૃપાયતન સાદર દેખન સોઇ૤૤61૤૤
–*–*–
કહેહુ નીક મોરેહુઁ મન ભાવા૤ યહ અનુચિત નહિં નેવત પઠાવા૤૤
દચ્છ સકલ નિજ સુતા બોલાઈ૤ હમરેં બયર તુમ્હઉ બિસરાઈ૤૤
બ્રહ્મસભાઁ હમ સન દુખુ માના૤ તેહિ તેં અજહુઁ કરહિં અપમાના૤૤
જૌં બિનુ બોલેં જાહુ ભવાની૤ રહઇ ન સીલુ સનેહુ ન કાની૤૤
જદપિ મિત્ર પ્રભુ પિતુ ગુર ગેહા૤ જાઇઅ બિનુ બોલેહુઁ ન સઁદેહા૤૤
તદપિ બિરોધ માન જહઁ કોઈ૤ તહાઁ ગએઁ કલ્યાનુ ન હોઈ૤૤
ભાઁતિ અનેક સંભુ સમુઝાવા૤ ભાવી બસ ન ગ્યાનુ ઉર આવા૤૤
કહ પ્રભુ જાહુ જો બિનહિં બોલાએઁ૤ નહિં ભલિ બાત હમારે ભાએઁ૤૤
દો0-કહિ દેખા હર જતન બહુ રહઇ ન દચ્છકુમારિ૤
દિએ મુખ્ય ગન સંગ તબ બિદા કીન્હ ત્રિપુરારિ૤૤62૤૤
–*–*–
પિતા ભવન જબ ગઈ ભવાની૤ દચ્છ ત્રાસ કાહુઁ ન સનમાની૤૤
સાદર ભલેહિં મિલી એક માતા૤ ભગિનીં મિલીં બહુત મુસુકાતા૤૤
દચ્છ ન કછુ પૂછી કુસલાતા૤ સતિહિ બિલોકિ જરે સબ ગાતા૤૤
સતીં જાઇ દેખેઉ તબ જાગા૤ કતહુઁ ન દીખ સંભુ કર ભાગા૤૤
તબ ચિત ચ૝ેઉ જો સંકર કહેઊ૤ પ્રભુ અપમાનુ સમુઝિ ઉર દહેઊ૤૤
પાછિલ દુખુ ન હૃદયઁ અસ બ્યાપા૤ જસ યહ ભયઉ મહા પરિતાપા૤૤
જદ્યપિ જગ દારુન દુખ નાના૤ સબ તેં કઠિન જાતિ અવમાના૤૤
સમુઝિ સો સતિહિ ભયઉ અતિ ક્રોધા૤ બહુ બિધિ જનનીં કીન્હ પ્રબોધા૤૤
દો0-સિવ અપમાનુ ન જાઇ સહિ હૃદયઁ ન હોઇ પ્રબોધ૤
સકલ સભહિ હઠિ હટકિ તબ બોલીં બચન સક્રોધ૤૤63૤૤
–*–*–
સુનહુ સભાસદ સકલ મુનિંદા૤ કહી સુની જિન્હ સંકર નિંદા૤૤
સો ફલુ તુરત લહબ સબ કાહૂઁ૤ ભલી ભાઁતિ પછિતાબ પિતાહૂઁ૤૤
સંત સંભુ શ્રીપતિ અપબાદા૤ સુનિઅ જહાઁ તહઁ અસિ મરજાદા૤૤
કાટિઅ તાસુ જીભ જો બસાઈ૤ શ્રવન મૂદિ ન ત ચલિઅ પરાઈ૤૤
જગદાતમા મહેસુ પુરારી૤ જગત જનક સબ કે હિતકારી૤૤
પિતા મંદમતિ નિંદત તેહી૤ દચ્છ સુક્ર સંભવ યહ દેહી૤૤
તજિહઉઁ તુરત દેહ તેહિ હેતૂ૤ ઉર ધરિ ચંદ્રમૌલિ બૃષકેતૂ૤૤
અસ કહિ જોગ અગિનિ તનુ જારા૤ ભયઉ સકલ મખ હાહાકારા૤૤
દો0-સતી મરનુ સુનિ સંભુ ગન લગે કરન મખ ખીસ૤
જગ્ય બિધંસ બિલોકિ ભૃગુ રચ્છા કીન્હિ મુનીસ૤૤64૤૤
–*–*–
સમાચાર સબ સંકર પાએ૤ બીરભદ્રુ કરિ કોપ પઠાએ૤૤
જગ્ય બિધંસ જાઇ તિન્હ કીન્હા૤ સકલ સુરન્હ બિધિવત ફલુ દીન્હા૤૤
ભે જગબિદિત દચ્છ ગતિ સોઈ૤ જસિ કછુ સંભુ બિમુખ કૈ હોઈ૤૤
યહ ઇતિહાસ સકલ જગ જાની૤ તાતે મૈં સંછેપ બખાની૤૤
સતીં મરત હરિ સન બરુ માગા૤ જનમ જનમ સિવ પદ અનુરાગા૤૤
તેહિ કારન હિમગિરિ ગૃહ જાઈ૤ જનમીં પારબતી તનુ પાઈ૤૤
જબ તેં ઉમા સૈલ ગૃહ જાઈં૤ સકલ સિદ્ધિ સંપતિ તહઁ છાઈ૤૤
જહઁ તહઁ મુનિન્હ સુઆશ્રમ કીન્હે૤ ઉચિત બાસ હિમ ભૂધર દીન્હે૤૤
દો0-સદા સુમન ફલ સહિત સબ દ્રુમ નવ નાના જાતિ૤

પ્રગટીં સુંદર સૈલ પર મનિ આકર બહુ ભાઁતિ૤૤65૤૤
–*–*–
સરિતા સબ પુનિત જલુ બહહીં૤ ખગ મૃગ મધુપ સુખી સબ રહહીં૤૤
સહજ બયરુ સબ જીવન્હ ત્યાગા૤ ગિરિ પર સકલ કરહિં અનુરાગા૤૤
સોહ સૈલ ગિરિજા ગૃહ આએઁ૤ જિમિ જનુ રામભગતિ કે પાએઁ૤૤
નિત નૂતન મંગલ ગૃહ તાસૂ૤ બ્રહ્માદિક ગાવહિં જસુ જાસૂ૤૤
નારદ સમાચાર સબ પાએ૤ કૌતુકહીં ગિરિ ગેહ સિધાએ૤૤
સૈલરાજ બ૜ આદર કીન્હા૤ પદ પખારિ બર આસનુ દીન્હા૤૤
નારિ સહિત મુનિ પદ સિરુ નાવા૤ ચરન સલિલ સબુ ભવનુ સિંચાવા૤૤
નિજ સૌભાગ્ય બહુત ગિરિ બરના૤ સુતા બોલિ મેલી મુનિ ચરના૤૤
દો0-ત્રિકાલગ્ય સર્બગ્ય તુમ્હ ગતિ સર્બત્ર તુમ્હારિ૤૤
કહહુ સુતા કે દોષ ગુન મુનિબર હૃદયઁ બિચારિ૤૤66૤૤
–*–*–
કહ મુનિ બિહસિ ગૂ૝ મૃદુ બાની૤ સુતા તુમ્હારિ સકલ ગુન ખાની૤૤
સુંદર સહજ સુસીલ સયાની૤ નામ ઉમા અંબિકા ભવાની૤૤
સબ લચ્છન સંપન્ન કુમારી૤ હોઇહિ સંતત પિયહિ પિઆરી૤૤
સદા અચલ એહિ કર અહિવાતા૤ એહિ તેં જસુ પૈહહિં પિતુ માતા૤૤
હોઇહિ પૂજ્ય સકલ જગ માહીં૤ એહિ સેવત કછુ દુર્લભ નાહીં૤૤
એહિ કર નામુ સુમિરિ સંસારા૤ ત્રિય ચ૝હહિઁ પતિબ્રત અસિધારા૤૤
સૈલ સુલચ્છન સુતા તુમ્હારી૤ સુનહુ જે અબ અવગુન દુઇ ચારી૤૤
અગુન અમાન માતુ પિતુ હીના૤ ઉદાસીન સબ સંસય છીના૤૤
દો0-જોગી જટિલ અકામ મન નગન અમંગલ બેષ૤૤
અસ સ્વામી એહિ કહઁ મિલિહિ પરી હસ્ત અસિ રેખ૤૤67૤૤
–*–*–
સુનિ મુનિ ગિરા સત્ય જિયઁ જાની૤ દુખ દંપતિહિ ઉમા હરષાની૤૤
નારદહુઁ યહ ભેદુ ન જાના૤ દસા એક સમુઝબ બિલગાના૤૤
સકલ સખીં ગિરિજા ગિરિ મૈના૤ પુલક સરીર ભરે જલ નૈના૤૤
હોઇ ન મૃષા દેવરિષિ ભાષા૤ ઉમા સો બચનુ હૃદયઁ ધરિ રાખા૤૤
ઉપજેઉ સિવ પદ કમલ સનેહૂ૤ મિલન કઠિન મન ભા સંદેહૂ૤૤
જાનિ કુઅવસરુ પ્રીતિ દુરાઈ૤ સખી ઉછઁગ બૈઠી પુનિ જાઈ૤૤
ઝૂઠિ ન હોઇ દેવરિષિ બાની૤ સોચહિ દંપતિ સખીં સયાની૤૤
ઉર ધરિ ધીર કહઇ ગિરિરાઊ૤ કહહુ નાથ કા કરિઅ ઉપાઊ૤૤
દો0-કહ મુનીસ હિમવંત સુનુ જો બિધિ લિખા લિલાર૤
દેવ દનુજ નર નાગ મુનિ કોઉ ન મેટનિહાર૤૤68૤૤
–*–*–
તદપિ એક મૈં કહઉઁ ઉપાઈ૤ હોઇ કરૈ જૌં દૈઉ સહાઈ૤૤
જસ બરુ મૈં બરનેઉઁ તુમ્હ પાહીં૤ મિલહિ ઉમહિ તસ સંસય નાહીં૤૤
જે જે બર કે દોષ બખાને૤ તે સબ સિવ પહિ મૈં અનુમાને૤૤
જૌં બિબાહુ સંકર સન હોઈ૤ દોષઉ ગુન સમ કહ સબુ કોઈ૤૤
જૌં અહિ સેજ સયન હરિ કરહીં૤ બુધ કછુ તિન્હ કર દોષુ ન ધરહીં૤૤
ભાનુ કૃસાનુ સર્બ રસ ખાહીં૤ તિન્હ કહઁ મંદ કહત કોઉ નાહીં૤૤
સુભ અરુ અસુભ સલિલ સબ બહઈ૤ સુરસરિ કોઉ અપુનીત ન કહઈ૤૤
સમરથ કહુઁ નહિં દોષુ ગોસાઈ૤ રબિ પાવક સુરસરિ કી નાઈ૤૤
દો0-જૌં અસ હિસિષા કરહિં નર જ૜િ બિબેક અભિમાન૤
પરહિં કલપ ભરિ નરક મહુઁ જીવ કિ ઈસ સમાન૤૤69૤૤
–*–*–
સુરસરિ જલ કૃત બારુનિ જાના૤ કબહુઁ ન સંત કરહિં તેહિ પાના૤૤
સુરસરિ મિલેં સો પાવન જૈસેં૤ ઈસ અનીસહિ અંતરુ તૈસેં૤૤
સંભુ સહજ સમરથ ભગવાના૤ એહિ બિબાહઁ સબ બિધિ કલ્યાના૤૤
દુરારાધ્ય પૈ અહહિં મહેસૂ૤ આસુતોષ પુનિ કિએઁ કલેસૂ૤૤
જૌં તપુ કરૈ કુમારિ તુમ્હારી૤ ભાવિઉ મેટિ સકહિં ત્રિપુરારી૤૤
જદ્યપિ બર અનેક જગ માહીં૤ એહિ કહઁ સિવ તજિ દૂસર નાહીં૤૤
બર દાયક પ્રનતારતિ ભંજન૤ કૃપાસિંધુ સેવક મન રંજન૤૤
ઇચ્છિત ફલ બિનુ સિવ અવરાધે૤ લહિઅ ન કોટિ જોગ જપ સાધેં૤૤
દો0-અસ કહિ નારદ સુમિરિ હરિ ગિરિજહિ દીન્હિ અસીસ૤
હોઇહિ યહ કલ્યાન અબ સંસય તજહુ ગિરીસ૤૤70૤૤
–*–*–
કહિ અસ બ્રહ્મભવન મુનિ ગયઊ૤ આગિલ ચરિત સુનહુ જસ ભયઊ૤૤
પતિહિ એકાંત પાઇ કહ મૈના૤ નાથ ન મૈં સમુઝે મુનિ બૈના૤૤
જૌં ઘરુ બરુ કુલુ હોઇ અનૂપા૤ કરિઅ બિબાહુ સુતા અનુરુપા૤૤
ન ત કન્યા બરુ રહઉ કુઆરી૤ કંત ઉમા મમ પ્રાનપિઆરી૤૤
જૌં ન મિલહિ બરુ ગિરિજહિ જોગૂ૤ ગિરિ જ૜ સહજ કહિહિ સબુ લોગૂ૤૤
સોઇ બિચારિ પતિ કરેહુ બિબાહૂ૤ જેહિં ન બહોરિ હોઇ ઉર દાહૂ૤૤
અસ કહિ પરિ ચરન ધરિ સીસા૤ બોલે સહિત સનેહ ગિરીસા૤૤
બરુ પાવક પ્રગટૈ સસિ માહીં૤ નારદ બચનુ અન્યથા નાહીં૤૤
દો0-પ્રિયા સોચુ પરિહરહુ સબુ સુમિરહુ શ્રીભગવાન૤
પારબતિહિ નિરમયઉ જેહિં સોઇ કરિહિ કલ્યાન૤૤71૤૤
–*–*–
અબ જૌ તુમ્હહિ સુતા પર નેહૂ૤ તૌ અસ જાઇ સિખાવન દેહૂ૤૤
કરૈ સો તપુ જેહિં મિલહિં મહેસૂ૤ આન ઉપાયઁ ન મિટહિ કલેસૂ૤૤
નારદ બચન સગર્ભ સહેતૂ૤ સુંદર સબ ગુન નિધિ બૃષકેતૂ૤૤
અસ બિચારિ તુમ્હ તજહુ અસંકા૤ સબહિ ભાઁતિ સંકરુ અકલંકા૤૤
સુનિ પતિ બચન હરષિ મન માહીં૤ ગઈ તુરત ઉઠિ ગિરિજા પાહીં૤૤
ઉમહિ બિલોકિ નયન ભરે બારી૤ સહિત સનેહ ગોદ બૈઠારી૤૤
બારહિં બાર લેતિ ઉર લાઈ૤ ગદગદ કંઠ ન કછુ કહિ જાઈ૤૤
જગત માતુ સર્બગ્ય ભવાની૤ માતુ સુખદ બોલીં મૃદુ બાની૤૤
દો0-સુનહિ માતુ મૈં દીખ અસ સપન સુનાવઉઁ તોહિ૤
સુંદર ગૌર સુબિપ્રબર અસ ઉપદેસેઉ મોહિ૤૤72૤૤
–*–*–
કરહિ જાઇ તપુ સૈલકુમારી૤ નારદ કહા સો સત્ય બિચારી૤૤
માતુ પિતહિ પુનિ યહ મત ભાવા૤ તપુ સુખપ્રદ દુખ દોષ નસાવા૤૤
તપબલ રચઇ પ્રપંચ બિધાતા૤ તપબલ બિષ્નુ સકલ જગ ત્રાતા૤૤
તપબલ સંભુ કરહિં સંઘારા૤ તપબલ સેષુ ધરઇ મહિભારા૤૤
તપ અધાર સબ સૃષ્ટિ ભવાની૤ કરહિ જાઇ તપુ અસ જિયઁ જાની૤૤
સુનત બચન બિસમિત મહતારી૤ સપન સુનાયઉ ગિરિહિ હઁકારી૤૤
માતુ પિતુહિ બહુબિધિ સમુઝાઈ૤ ચલીં ઉમા તપ હિત હરષાઈ૤૤
પ્રિય પરિવાર પિતા અરુ માતા૤ ભએ બિકલ મુખ આવ ન બાતા૤૤
દો0-બેદસિરા મુનિ આઇ તબ સબહિ કહા સમુઝાઇ૤૤
પારબતી મહિમા સુનત રહે પ્રબોધહિ પાઇ૤૤73૤૤
–*–*–

ઉર ધરિ ઉમા પ્રાનપતિ ચરના૤ જાઇ બિપિન લાગીં તપુ કરના૤૤
અતિ સુકુમાર ન તનુ તપ જોગૂ૤ પતિ પદ સુમિરિ તજેઉ સબુ ભોગૂ૤૤
નિત નવ ચરન ઉપજ અનુરાગા૤ બિસરી દેહ તપહિં મનુ લાગા૤૤
સંબત સહસ મૂલ ફલ ખાએ૤ સાગુ ખાઇ સત બરષ ગવાઁએ૤૤
કછુ દિન ભોજનુ બારિ બતાસા૤ કિએ કઠિન કછુ દિન ઉપબાસા૤૤
બેલ પાતી મહિ પરઇ સુખાઈ૤ તીનિ સહસ સંબત સોઈ ખાઈ૤૤
પુનિ પરિહરે સુખાનેઉ પરના૤ ઉમહિ નામ તબ ભયઉ અપરના૤૤
દેખિ ઉમહિ તપ ખીન સરીરા૤ બ્રહ્મગિરા ભૈ ગગન ગભીરા૤૤
દો0-ભયઉ મનોરથ સુફલ તવ સુનુ ગિરિજાકુમારિ૤
પરિહરુ દુસહ કલેસ સબ અબ મિલિહહિં ત્રિપુરારિ૤૤74૤૤
–*–*–
અસ તપુ કાહુઁ ન કીન્હ ભવાની૤ ભઉ અનેક ધીર મુનિ ગ્યાની૤૤
અબ ઉર ધરહુ બ્રહ્મ બર બાની૤ સત્ય સદા સંતત સુચિ જાની૤૤
આવૈ પિતા બોલાવન જબહીં૤ હઠ પરિહરિ ઘર જાએહુ તબહીં૤૤
મિલહિં તુમ્હહિ જબ સપ્ત રિષીસા૤ જાનેહુ તબ પ્રમાન બાગીસા૤૤
સુનત ગિરા બિધિ ગગન બખાની૤ પુલક ગાત ગિરિજા હરષાની૤૤
ઉમા ચરિત સુંદર મૈં ગાવા૤ સુનહુ સંભુ કર ચરિત સુહાવા૤૤
જબ તેં સતી જાઇ તનુ ત્યાગા૤ તબ સેં સિવ મન ભયઉ બિરાગા૤૤
જપહિં સદા રઘુનાયક નામા૤ જહઁ તહઁ સુનહિં રામ ગુન ગ્રામા૤૤
દો0-ચિદાનન્દ સુખધામ સિવ બિગત મોહ મદ કામ૤
બિચરહિં મહિ ધરિ હૃદયઁ હરિ સકલ લોક અભિરામ૤૤75૤૤
–*–*–
કતહુઁ મુનિન્હ ઉપદેસહિં ગ્યાના૤ કતહુઁ રામ ગુન કરહિં બખાના૤૤
જદપિ અકામ તદપિ ભગવાના૤ ભગત બિરહ દુખ દુખિત સુજાના૤૤
એહિ બિધિ ગયઉ કાલુ બહુ બીતી૤ નિત નૈ હોઇ રામ પદ પ્રીતી૤૤
નૈમુ પ્રેમુ સંકર કર દેખા૤ અબિચલ હૃદયઁ ભગતિ કૈ રેખા૤૤
પ્રગટૈ રામુ કૃતગ્ય કૃપાલા૤ રૂપ સીલ નિધિ તેજ બિસાલા૤૤
બહુ પ્રકાર સંકરહિ સરાહા૤ તુમ્હ બિનુ અસ બ્રતુ કો નિરબાહા૤૤
બહુબિધિ રામ સિવહિ સમુઝાવા૤ પારબતી કર જન્મુ સુનાવા૤૤
અતિ પુનીત ગિરિજા કૈ કરની૤ બિસ્તર સહિત કૃપાનિધિ બરની૤૤
દો0-અબ બિનતી મમ સુનેહુ સિવ જૌં મો પર નિજ નેહુ૤
જાઇ બિબાહહુ સૈલજહિ યહ મોહિ માગેં દેહુ૤૤76૤૤
–*–*–

કહ સિવ જદપિ ઉચિત અસ નાહીં૤ નાથ બચન પુનિ મેટિ ન જાહીં૤૤
સિર ધરિ આયસુ કરિઅ તુમ્હારા૤ પરમ ધરમુ યહ નાથ હમારા૤૤
માતુ પિતા ગુર પ્રભુ કૈ બાની૤ બિનહિં બિચાર કરિઅ સુભ જાની૤૤
તુમ્હ સબ ભાઁતિ પરમ હિતકારી૤ અગ્યા સિર પર નાથ તુમ્હારી૤૤
પ્રભુ તોષેઉ સુનિ સંકર બચના૤ ભક્તિ બિબેક ધર્મ જુત રચના૤૤
કહ પ્રભુ હર તુમ્હાર પન રહેઊ૤ અબ ઉર રાખેહુ જો હમ કહેઊ૤૤
અંતરધાન ભએ અસ ભાષી૤ સંકર સોઇ મૂરતિ ઉર રાખી૤૤
તબહિં સપ્તરિષિ સિવ પહિં આએ૤ બોલે પ્રભુ અતિ બચન સુહાએ૤૤
દો0-પારબતી પહિં જાઇ તુમ્હ પ્રેમ પરિચ્છા લેહુ૤
ગિરિહિ પ્રેરિ પઠએહુ ભવન દૂરિ કરેહુ સંદેહુ૤૤77૤૤
–*–*–
રિષિન્હ ગૌરિ દેખી તહઁ કૈસી૤ મૂરતિમંત તપસ્યા જૈસી૤૤
બોલે મુનિ સુનુ સૈલકુમારી૤ કરહુ કવન કારન તપુ ભારી૤૤
કેહિ અવરાધહુ કા તુમ્હ ચહહૂ૤ હમ સન સત્ય મરમુ કિન કહહૂ૤૤
કહત બચત મનુ અતિ સકુચાઈ૤ હઁસિહહુ સુનિ હમારિ જ૜તાઈ૤૤
મનુ હઠ પરા ન સુનઇ સિખાવા૤ ચહત બારિ પર ભીતિ ઉઠાવા૤૤
નારદ કહા સત્ય સોઇ જાના૤ બિનુ પંખન્હ હમ ચહહિં ઉ૜ાના૤૤
દેખહુ મુનિ અબિબેકુ હમારા૤ ચાહિઅ સદા સિવહિ ભરતારા૤૤
દો0-સુનત બચન બિહસે રિષય ગિરિસંભવ તબ દેહ૤
નારદ કર ઉપદેસુ સુનિ કહહુ બસેઉ કિસુ ગેહ૤૤78૤૤
–*–*–
દચ્છસુતન્હ ઉપદેસેન્હિ જાઈ૤ તિન્હ ફિરિ ભવનુ ન દેખા આઈ૤૤
ચિત્રકેતુ કર ઘરુ ઉન ઘાલા૤ કનકકસિપુ કર પુનિ અસ હાલા૤૤
નારદ સિખ જે સુનહિં નર નારી૤ અવસિ હોહિં તજિ ભવનુ ભિખારી૤૤
મન કપટી તન સજ્જન ચીન્હા૤ આપુ સરિસ સબહી ચહ કીન્હા૤૤
તેહિ કેં બચન માનિ બિસ્વાસા૤ તુમ્હ ચાહહુ પતિ સહજ ઉદાસા૤૤
નિર્ગુન નિલજ કુબેષ કપાલી૤ અકુલ અગેહ દિગંબર બ્યાલી૤૤
કહહુ કવન સુખુ અસ બરુ પાએઁ૤ ભલ ભૂલિહુ ઠગ કે બૌરાએઁ૤૤
પંચ કહેં સિવઁ સતી બિબાહી૤ પુનિ અવડેરિ મરાએન્હિ તાહી૤૤
દો0-અબ સુખ સોવત સોચુ નહિ ભીખ માગિ ભવ ખાહિં૤
સહજ એકાકિન્હ કે ભવન કબહુઁ કિ નારિ ખટાહિં૤૤79૤૤
–*–*–
અજહૂઁ માનહુ કહા હમારા૤ હમ તુમ્હ કહુઁ બરુ નીક બિચારા૤૤
અતિ સુંદર સુચિ સુખદ સુસીલા૤ ગાવહિં બેદ જાસુ જસ લીલા૤૤
દૂષન રહિત સકલ ગુન રાસી૤ શ્રીપતિ પુર બૈકુંઠ નિવાસી૤૤
અસ બરુ તુમ્હહિ મિલાઉબ આની૤ સુનત બિહસિ કહ બચન ભવાની૤૤
સત્ય કહેહુ ગિરિભવ તનુ એહા૤ હઠ ન છૂટ છૂટૈ બરુ દેહા૤૤
કનકઉ પુનિ પષાન તેં હોઈ૤ જારેહુઁ સહજુ ન પરિહર સોઈ૤૤
નારદ બચન ન મૈં પરિહરઊઁ૤ બસઉ ભવનુ ઉજરઉ નહિં ડરઊઁ૤૤
ગુર કેં બચન પ્રતીતિ ન જેહી૤ સપનેહુઁ સુગમ ન સુખ સિધિ તેહી૤૤
દો0-મહાદેવ અવગુન ભવન બિષ્નુ સકલ ગુન ધામ૤
જેહિ કર મનુ રમ જાહિ સન તેહિ તેહી સન કામ૤૤80૤૤
–*–*–
જૌં તુમ્હ મિલતેહુ પ્રથમ મુનીસા૤ સુનતિઉઁ સિખ તુમ્હારિ ધરિ સીસા૤૤
અબ મૈં જન્મુ સંભુ હિત હારા૤ કો ગુન દૂષન કરૈ બિચારા૤૤
જૌં તુમ્હરે હઠ હૃદયઁ બિસેષી૤ રહિ ન જાઇ બિનુ કિએઁ બરેષી૤૤
તૌ કૌતુકિઅન્હ આલસુ નાહીં૤ બર કન્યા અનેક જગ માહીં૤૤
જન્મ કોટિ લગિ રગર હમારી૤ બરઉઁ સંભુ ન ત રહઉઁ કુઆરી૤૤
તજઉઁ ન નારદ કર ઉપદેસૂ૤ આપુ કહહિ સત બાર મહેસૂ૤૤
મૈં પા પરઉઁ કહઇ જગદંબા૤ તુમ્હ ગૃહ ગવનહુ ભયઉ બિલંબા૤૤
દેખિ પ્રેમુ બોલે મુનિ ગ્યાની૤ જય જય જગદંબિકે ભવાની૤૤
દો0-તુમ્હ માયા ભગવાન સિવ સકલ જગત પિતુ માતુ૤
નાઇ ચરન સિર મુનિ ચલે પુનિ પુનિ હરષત ગાતુ૤૤81૤૤
–*–*–
જાઇ મુનિન્હ હિમવંતુ પઠાએ૤ કરિ બિનતી ગિરજહિં ગૃહ લ્યાએ૤૤
બહુરિ સપ્તરિષિ સિવ પહિં જાઈ૤ કથા ઉમા કૈ સકલ સુનાઈ૤૤
ભએ મગન સિવ સુનત સનેહા૤ હરષિ સપ્તરિષિ ગવને ગેહા૤૤
મનુ થિર કરિ તબ સંભુ સુજાના૤ લગે કરન રઘુનાયક ધ્યાના૤૤
તારકુ અસુર ભયઉ તેહિ કાલા૤ ભુજ પ્રતાપ બલ તેજ બિસાલા૤૤
તેંહિ સબ લોક લોકપતિ જીતે૤ ભએ દેવ સુખ સંપતિ રીતે૤૤
અજર અમર સો જીતિ ન જાઈ૤ હારે સુર કરિ બિબિધ લરાઈ૤૤
તબ બિરંચિ સન જાઇ પુકારે૤ દેખે બિધિ સબ દેવ દુખારે૤૤
દો0-સબ સન કહા બુઝાઇ બિધિ દનુજ નિધન તબ હોઇ૤
સંભુ સુક્ર સંભૂત સુત એહિ જીતઇ રન સોઇ૤૤82૤૤
–*–*–
મોર કહા સુનિ કરહુ ઉપાઈ૤ હોઇહિ ઈસ્વર કરિહિ સહાઈ૤૤
સતીં જો તજી દચ્છ મખ દેહા૤ જનમી જાઇ હિમાચલ ગેહા૤૤
તેહિં તપુ કીન્હ સંભુ પતિ લાગી૤ સિવ સમાધિ બૈઠે સબુ ત્યાગી૤૤
જદપિ અહઇ અસમંજસ ભારી૤ તદપિ બાત એક સુનહુ હમારી૤૤
પઠવહુ કામુ જાઇ સિવ પાહીં૤ કરૈ છોભુ સંકર મન માહીં૤૤
તબ હમ જાઇ સિવહિ સિર નાઈ૤ કરવાઉબ બિબાહુ બરિઆઈ૤૤
એહિ બિધિ ભલેહિ દેવહિત હોઈ૤ મર અતિ નીક કહઇ સબુ કોઈ૤૤
અસ્તુતિ સુરન્હ કીન્હિ અતિ હેતૂ૤ પ્રગટેઉ બિષમબાન ઝષકેતૂ૤૤
દો0-સુરન્હ કહીં નિજ બિપતિ સબ સુનિ મન કીન્હ બિચાર૤
સંભુ બિરોધ ન કુસલ મોહિ બિહસિ કહેઉ અસ માર૤૤83૤૤
–*–*–
તદપિ કરબ મૈં કાજુ તુમ્હારા૤ શ્રુતિ કહ પરમ ધરમ ઉપકારા૤૤
પર હિત લાગિ તજઇ જો દેહી૤ સંતત સંત પ્રસંસહિં તેહી૤૤
અસ કહિ ચલેઉ સબહિ સિરુ નાઈ૤ સુમન ધનુષ કર સહિત સહાઈ૤૤
ચલત માર અસ હૃદયઁ બિચારા૤ સિવ બિરોધ ધ્રુવ મરનુ હમારા૤૤
તબ આપન પ્રભાઉ બિસ્તારા૤ નિજ બસ કીન્હ સકલ સંસારા૤૤
કોપેઉ જબહિ બારિચરકેતૂ૤ છન મહુઁ મિટે સકલ શ્રુતિ સેતૂ૤૤
બ્રહ્મચર્જ બ્રત સંજમ નાના૤ ધીરજ ધરમ ગ્યાન બિગ્યાના૤૤
સદાચાર જપ જોગ બિરાગા૤ સભય બિબેક કટકુ સબ ભાગા૤૤
છં0-ભાગેઉ બિબેક સહાય સહિત સો સુભટ સંજુગ મહિ મુરે૤
સદગ્રંથ પર્બત કંદરન્હિ મહુઁ જાઇ તેહિ અવસર દુરે૤૤
હોનિહાર કા કરતાર કો રખવાર જગ ખરભરુ પરા૤
દુઇ માથ કેહિ રતિનાથ જેહિ કહુઁ કોપિ કર ધનુ સરુ ધરા૤૤
દો0-જે સજીવ જગ અચર ચર નારિ પુરુષ અસ નામ૤
તે નિજ નિજ મરજાદ તજિ ભએ સકલ બસ કામ૤૤84૤૤
–*–*–
સબ કે હૃદયઁ મદન અભિલાષા૤ લતા નિહારિ નવહિં તરુ સાખા૤૤
નદીં ઉમગિ અંબુધિ કહુઁ ધાઈ૤ સંગમ કરહિં તલાવ તલાઈ૤૤
જહઁ અસિ દસા જ૜ન્હ કૈ બરની૤ કો કહિ સકઇ સચેતન કરની૤૤
પસુ પચ્છી નભ જલ થલચારી૤ ભએ કામબસ સમય બિસારી૤૤
મદન અંધ બ્યાકુલ સબ લોકા૤ નિસિ દિનુ નહિં અવલોકહિં કોકા૤૤
દેવ દનુજ નર કિંનર બ્યાલા૤ પ્રેત પિસાચ ભૂત બેતાલા૤૤
ઇન્હ કૈ દસા ન કહેઉઁ બખાની૤ સદા કામ કે ચેરે જાની૤૤
સિદ્ધ બિરક્ત મહામુનિ જોગી૤ તેપિ કામબસ ભએ બિયોગી૤૤
છં0-ભએ કામબસ જોગીસ તાપસ પાવઁરન્હિ કી કો કહૈ૤
દેખહિં ચરાચર નારિમય જે બ્રહ્મમય દેખત રહે૤૤
અબલા બિલોકહિં પુરુષમય જગુ પુરુષ સબ અબલામયં૤
દુઇ દંડ ભરિ બ્રહ્માંડ ભીતર કામકૃત કૌતુક અયં૤૤
સો0-ધરી ન કાહૂઁ ધિર સબકે મન મનસિજ હરે૤
જે રાખે રઘુબીર તે ઉબરે તેહિ કાલ મહુઁ૤૤85૤૤

ઉભય ઘરી અસ કૌતુક ભયઊ૤ જૌ લગિ કામુ સંભુ પહિં ગયઊ૤૤
સિવહિ બિલોકિ સસંકેઉ મારૂ૤ ભયઉ જથાથિતિ સબુ સંસારૂ૤૤
ભએ તુરત સબ જીવ સુખારે૤ જિમિ મદ ઉતરિ ગએઁ મતવારે૤૤
રુદ્રહિ દેખિ મદન ભય માના૤ દુરાધરષ દુર્ગમ ભગવાના૤૤
ફિરત લાજ કછુ કરિ નહિં જાઈ૤ મરનુ ઠાનિ મન રચેસિ ઉપાઈ૤૤
પ્રગટેસિ તુરત રુચિર રિતુરાજા૤ કુસુમિત નવ તરુ રાજિ બિરાજા૤૤
બન ઉપબન બાપિકા ત૜ાગા૤ પરમ સુભગ સબ દિસા બિભાગા૤૤
જહઁ તહઁ જનુ ઉમગત અનુરાગા૤ દેખિ મુએહુઁ મન મનસિજ જાગા૤૤
છં0-જાગઇ મનોભવ મુએહુઁ મન બન સુભગતા ન પરૈ કહી૤
સીતલ સુગંધ સુમંદ મારુત મદન અનલ સખા સહી૤૤
બિકસે સરન્હિ બહુ કંજ ગુંજત પુંજ મંજુલ મધુકરા૤
કલહંસ પિક સુક સરસ રવ કરિ ગાન નાચહિં અપછરા૤૤
દો0-સકલ કલા કરિ કોટિ બિધિ હારેઉ સેન સમેત૤
ચલી ન અચલ સમાધિ સિવ કોપેઉ હૃદયનિકેત૤૤86૤૤
–*–*–
દેખિ રસાલ બિટપ બર સાખા૤ તેહિ પર ચ૝ેઉ મદનુ મન માખા૤૤
સુમન ચાપ નિજ સર સંધાને૤ અતિ રિસ તાકિ શ્રવન લગિ તાને૤૤
છા૜ે બિષમ બિસિખ ઉર લાગે૤ છુટિ સમાધિ સંભુ તબ જાગે૤૤
ભયઉ ઈસ મન છોભુ બિસેષી૤ નયન ઉઘારિ સકલ દિસિ દેખી૤૤
સૌરભ પલ્લવ મદનુ બિલોકા૤ ભયઉ કોપુ કંપેઉ ત્રૈલોકા૤૤
તબ સિવઁ તીસર નયન ઉઘારા૤ ચિતવત કામુ ભયઉ જરિ છારા૤૤
હાહાકાર ભયઉ જગ ભારી૤ ડરપે સુર ભએ અસુર સુખારી૤૤
સમુઝિ કામસુખુ સોચહિં ભોગી૤ ભએ અકંટક સાધક જોગી૤૤
છં0-જોગિ અકંટક ભએ પતિ ગતિ સુનત રતિ મુરુછિત ભઈ૤
રોદતિ બદતિ બહુ ભાઁતિ કરુના કરતિ સંકર પહિં ગઈ૤
અતિ પ્રેમ કરિ બિનતી બિબિધ બિધિ જોરિ કર સન્મુખ રહી૤
પ્રભુ આસુતોષ કૃપાલ સિવ અબલા નિરખિ બોલે સહી૤૤
દો0-અબ તેં રતિ તવ નાથ કર હોઇહિ નામુ અનંગુ૤
બિનુ બપુ બ્યાપિહિ સબહિ પુનિ સુનુ નિજ મિલન પ્રસંગુ૤૤87૤૤
–*–*–
જબ જદુબંસ કૃષ્ન અવતારા૤ હોઇહિ હરન મહા મહિભારા૤૤
કૃષ્ન તનય હોઇહિ પતિ તોરા૤ બચનુ અન્યથા હોઇ ન મોરા૤૤
રતિ ગવની સુનિ સંકર બાની૤ કથા અપર અબ કહઉઁ બખાની૤૤
દેવન્હ સમાચાર સબ પાએ૤ બ્રહ્માદિક બૈકુંઠ સિધાએ૤૤
સબ સુર બિષ્નુ બિરંચિ સમેતા૤ ગએ જહાઁ સિવ કૃપાનિકેતા૤૤
પૃથક પૃથક તિન્હ કીન્હિ પ્રસંસા૤ ભએ પ્રસન્ન ચંદ્ર અવતંસા૤૤
બોલે કૃપાસિંધુ બૃષકેતૂ૤ કહહુ અમર આએ કેહિ હેતૂ૤૤
કહ બિધિ તુમ્હ પ્રભુ અંતરજામી૤ તદપિ ભગતિ બસ બિનવઉઁ સ્વામી૤૤
દો0-સકલ સુરન્હ કે હૃદયઁ અસ સંકર પરમ ઉછાહુ૤
નિજ નયનન્હિ દેખા ચહહિં નાથ તુમ્હાર બિબાહુ૤૤88૤૤
–*–*–
યહ ઉત્સવ દેખિઅ ભરિ લોચન૤ સોઇ કછુ કરહુ મદન મદ મોચન૤
કામુ જારિ રતિ કહુઁ બરુ દીન્હા૤ કૃપાસિંધુ યહ અતિ ભલ કીન્હા૤૤
સાસતિ કરિ પુનિ કરહિં પસાઊ૤ નાથ પ્રભુન્હ કર સહજ સુભાઊ૤૤
પારબતીં તપુ કીન્હ અપારા૤ કરહુ તાસુ અબ અંગીકારા૤૤
સુનિ બિધિ બિનય સમુઝિ પ્રભુ બાની૤ ઐસેઇ હોઉ કહા સુખુ માની૤૤
તબ દેવન્હ દુંદુભીં બજાઈં૤ બરષિ સુમન જય જય સુર સાઈ૤૤
અવસરુ જાનિ સપ્તરિષિ આએ૤ તુરતહિં બિધિ ગિરિભવન પઠાએ૤૤
પ્રથમ ગએ જહઁ રહી ભવાની૤ બોલે મધુર બચન છલ સાની૤૤
દો0-કહા હમાર ન સુનેહુ તબ નારદ કેં ઉપદેસ૤
અબ ભા ઝૂઠ તુમ્હાર પન જારેઉ કામુ મહેસ૤૤89૤૤
માસપારાયણ,તીસરા વિશ્રામ
–*–*–