Revision 15434 of "શ્રી રામચરિત માનસ/ ચૈદમો વિશ્રામ" on guwikisource

<br>
સુનહુ પ્રાનપ્રિય ભાવત જી કા૤ દેહુ એક બર ભરતહિ ટીકા૥<br>
માગઉઁ દૂસર બર કર જોરી૤ પુરવહુ નાથ મનોરથ મોરી૥<br>
તાપસ બેષ બિસેષિ ઉદાસી૤ ચૌદહ બરિસ રામુ બનબાસી૥<br>
સુનિ મૃદુ બચન ભૂપ હિયઁ સોકૂ૤ સસિ કર છુઅત બિકલ જિમિ કોકૂ૥<br>
ગયઉ સહમિ નહિં કછુ કહિ આવા૤ જનુ સચાન બન ઝપટેઉ લાવા૥<br>
બિબરન ભયઉ નિપટ નરપાલૂ૤ દામિનિ હનેઉ મનહુઁ તરુ તાલૂ૥<br>
માથે હાથ મૂદિ દોઉ લોચન૤ તનુ ધરિ સોચુ લાગ જનુ સોચન૥<br>
મોર મનોરથુ સુરતરુ ફૂલા૤ ફરત કરિનિ જિમિ હતેઉ સમૂલા૥<br>
અવધ ઉજારિ કીન્હિ કૈકેઈં૤ દીન્હસિ અચલ બિપતિ કૈ નેઈં૥<br>
<br>
'''દોહા'''- કવનેં અવસર કા ભયઉ ગયઉઁ નારિ બિસ્વાસ૤<br>
જોગ સિદ્ધિ ફલ સમય જિમિ જતિહિ અબિદ્યા નાસ૥૨૯૥<br>
<br>
એહિ બિધિ રાઉ મનહિં મન ઝાઁખા૤ દેખિ કુભાઁતિ કુમતિ મન માખા૥<br>
ભરતુ કિ રાઉર પૂત ન હોહીં૤ આનેહુ મોલ બેસાહિ કિ મોહી૥<br>
જો સુનિ સરુ અસ લાગ તુમ્હારેં૤ કાહે ન બોલહુ બચનુ સઁભારે૥<br>
દેહુ ઉતરુ અનુ કરહુ કિ નાહીં૤ સત્યસંધ તુમ્હ રઘુકુલ માહીં૥<br>
દેન કહેહુ અબ જનિ બરુ દેહૂ૤ તજહુઁ સત્ય જગ અપજસુ લેહૂ૥<br>
સત્ય સરાહિ કહેહુ બરુ દેના૤ જાનેહુ લેઇહિ માગિ ચબેના૥<br>
સિબિ દધીચિ બલિ જો કછુ ભાષા૤ તનુ ધનુ તજેઉ બચન પનુ રાખા૥<br>
અતિ કટુ બચન કહતિ કૈકેઈ૤ માનહુઁ લોન જરે પર દેઈ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- ધરમ ધુરંધર ધીર ધરિ નયન ઉઘારે રાયઁ૤<br>
સિરુ ધુનિ લીન્હિ ઉસાસ અસિ મારેસિ મોહિ કુઠાયઁ૥૩૦૥<br>
<br>
આગેં દીખિ જરત રિસ ભારી૤ મનહુઁ રોષ તરવારિ ઉઘારી૥<br>
મૂઠિ કુબુદ્ધિ ધાર નિઠુરાઈ૤ ધરી કૂબરીં સાન બનાઈ૥<br>
લખી મહીપ કરાલ કઠોરા૤ સત્ય કિ જીવનુ લેઇહિ મોરા૥<br>
બોલે રાઉ કઠિન કરિ છાતી૤ બાની સબિનય તાસુ સોહાતી૥<br>
પ્રિયા બચન કસ કહસિ કુભાઁતી૤ ભીર પ્રતીતિ પ્રીતિ કરિ હાઁતી૥<br>
મોરેં ભરતુ રામુ દુઇ આઁખી૤ સત્ય કહઉઁ કરિ સંકરૂ સાખી૥<br>
અવસિ દૂતુ મૈં પઠઇબ પ્રાતા૤ ઐહહિં બેગિ સુનત દોઉ ભ્રાતા૥<br>
સુદિન સોધિ સબુ સાજુ સજાઈ૤ દેઉઁ ભરત કહુઁ રાજુ બજાઈ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- લોભુ ન રામહિ રાજુ કર બહુત ભરત પર પ્રીતિ૤<br>
મૈં બડ઼ છોટ બિચારિ જિયઁ કરત રહેઉઁ નૃપનીતિ૥૩૧૥<br>
<br>
રામ સપથ સત કહુઉઁ સુભાઊ૤ રામમાતુ કછુ કહેઉ ન કાઊ૥<br>
મૈં સબુ કીન્હ તોહિ બિનુ પૂઁછેં૤ તેહિ તેં પરેઉ મનોરથુ છૂછેં૥<br>
રિસ પરિહરૂ અબ મંગલ સાજૂ૤ કછુ દિન ગએઁ ભરત જુબરાજૂ૥<br>
એકહિ બાત મોહિ દુખુ લાગા૤ બર દૂસર અસમંજસ માગા૥<br>
અજહુઁ હૃદય જરત તેહિ આઁચા૤ રિસ પરિહાસ કિ સાઁચેહુઁ સાઁચા૥<br>
કહુ તજિ રોષુ રામ અપરાધૂ૤ સબુ કોઉ કહઇ રામુ સુઠિ સાધૂ૥<br>
તુહૂઁ સરાહસિ કરસિ સનેહૂ૤ અબ સુનિ મોહિ ભયઉ સંદેહૂ૥<br>
જાસુ સુભાઉ અરિહિ અનુકૂલા૤ સો કિમિ કરિહિ માતુ પ્રતિકૂલા૥<br>
<br>
'''દોહા'''- પ્રિયા હાસ રિસ પરિહરહિ માગુ બિચારિ બિબેકુ૤<br>
જેહિં દેખાઁ અબ નયન ભરિ ભરત રાજ અભિષેકુ૥૩૨૥<br>
<br>
જિઐ મીન બરૂ બારિ બિહીના૤ મનિ બિનુ ફનિકુ જિઐ દુખ દીના૥<br>
કહઉઁ સુભાઉ ન છલુ મન માહીં૤ જીવનુ મોર રામ બિનુ નાહીં૥<br>
સમુઝિ દેખુ જિયઁ પ્રિયા પ્રબીના૤ જીવનુ રામ દરસ આધીના૥<br>
સુનિ મ્રદુ બચન કુમતિ અતિ જરઈ૤ મનહુઁ અનલ આહુતિ ઘૃત પરઈ૥<br>
કહઇ કરહુ કિન કોટિ ઉપાયા૤ ઇહાઁ ન લાગિહિ રાઉરિ માયા૥<br>
દેહુ કિ લેહુ અજસુ કરિ નાહીં૤ મોહિ ન બહુત પ્રપંચ સોહાહીં૤<br>
રામુ સાધુ તુમ્હ સાધુ સયાને૤ રામમાતુ ભલિ સબ પહિચાને૥<br>
જસ કૌસિલાઁ મોર ભલ તાકા૤ તસ ફલુ ઉન્હહિ દેઉઁ કરિ સાકા૥<br>
<br>
'''દોહા'''- હોત પ્રાત મુનિબેષ ધરિ જૌં ન રામુ બન જાહિં૤<br>
મોર મરનુ રાઉર અજસ નૃપ સમુઝિઅ મન માહિં૥૩૩૥<br>
<br>
અસ કહિ કુટિલ ભઈ ઉઠિ ઠાઢ઼ી૤ માનહુઁ રોષ તરંગિનિ બાઢ઼ી૥<br>
પાપ પહાર પ્રગટ ભઇ સોઈ૤ ભરી ક્રોધ જલ જાઇ ન જોઈ૥<br>
દોઉ બર કૂલ કઠિન હઠ ધારા૤ ભવઁર કૂબરી બચન પ્રચારા૥<br>
ઢાહત ભૂપરૂપ તરુ મૂલા૤ ચલી બિપતિ બારિધિ અનુકૂલા૥<br>
લખી નરેસ બાત ફુરિ સાઁચી૤ તિય મિસ મીચુ સીસ પર નાચી૥<br>
ગહિ પદ બિનય કીન્હ બૈઠારી૤ જનિ દિનકર કુલ હોસિ કુઠારી૥<br>
માગુ માથ અબહીં દેઉઁ તોહી૤ રામ બિરહઁ જનિ મારસિ મોહી૥<br>
રાખુ રામ કહુઁ જેહિ તેહિ ભાઁતી૤ નાહિં ત જરિહિ જનમ ભરિ છાતી૥<br>
<br>
'''દોહા'''- દેખી બ્યાધિ અસાધ નૃપુ પરેઉ ધરનિ ધુનિ માથ૤<br>
કહત પરમ આરત બચન રામ રામ રઘુનાથ૥૩૪૥<br>
<br>
બ્યાકુલ રાઉ સિથિલ સબ ગાતા૤ કરિનિ કલપતરુ મનહુઁ નિપાતા૥<br>
કંઠુ સૂખ મુખ આવ ન બાની૤ જનુ પાઠીનુ દીન બિનુ પાની૥<br>
પુનિ કહ કટુ કઠોર કૈકેઈ૤ મનહુઁ ઘાય મહુઁ માહુર દેઈ૥<br>
જૌં અંતહુઁ અસ કરતબુ રહેઊ૤ માગુ માગુ તુમ્હ કેહિં બલ કહેઊ૥<br>
દુઇ કિ હોઇ એક સમય ભુઆલા૤ હઁસબ ઠઠાઇ ફુલાઉબ ગાલા૥<br>
દાનિ કહાઉબ અરુ કૃપનાઈ૤ હોઇ કિ ખેમ કુસલ રૌતાઈ૥<br>
છાડ઼હુ બચનુ કિ ધીરજુ ધરહૂ૤ જનિ અબલા જિમિ કરુના કરહૂ૥<br>
તનુ તિય તનય ધામુ ધનુ ધરની૤ સત્યસંધ કહુઁ તૃન સમ બરની૥<br>
<br>
'''દોહા'''- મરમ બચન સુનિ રાઉ કહ કહુ કછુ દોષુ ન તોર૤<br>
લાગેઉ તોહિ પિસાચ જિમિ કાલુ કહાવત મોર૥૩૫૥û<br>
<br>
ચહત ન ભરત ભૂપતહિ ભોરેં૤ બિધિ બસ કુમતિ બસી જિય તોરેં૥<br>
સો સબુ મોર પાપ પરિનામૂ૤ ભયઉ કુઠાહર જેહિં બિધિ બામૂ૥<br>
સુબસ બસિહિ ફિરિ અવધ સુહાઈ૤ સબ ગુન ધામ રામ પ્રભુતાઈ૥<br>
કરિહહિં ભાઇ સકલ સેવકાઈ૤ હોઇહિ તિહુઁ પુર રામ બડ઼ાઈ૥<br>
તોર કલંકુ મોર પછિતાઊ૤ મુએહુઁ ન મિટહિ ન જાઇહિ કાઊ૥<br>
અબ તોહિ નીક લાગ કરુ સોઈ૤ લોચન ઓટ બૈઠુ મુહુ ગોઈ૥<br>
જબ લગિ જિઔં કહઉઁ કર જોરી૤ તબ લગિ જનિ કછુ કહસિ બહોરી૥<br>
ફિરિ પછિતૈહસિ અંત અભાગી૤ મારસિ ગાઇ નહારુ લાગી૥<br>
<br>
'''દોહા'''- પરેઉ રાઉ કહિ કોટિ બિધિ કાહે કરસિ નિદાનુ૤<br>
કપટ સયાનિ ન કહતિ કછુ જાગતિ મનહુઁ મસાનુ૥૩૬૥<br>
<br>
રામ રામ રટ બિકલ ભુઆલૂ૤ જનુ બિનુ પંખ બિહંગ બેહાલૂ૥<br>
હૃદયઁ મનાવ ભોરુ જનિ હોઈ૤ રામહિ જાઇ કહૈ જનિ કોઈ૥<br>
ઉદઉ કરહુ જનિ રબિ રઘુકુલ ગુર૤ અવધ બિલોકિ સૂલ હોઇહિ ઉર૥<br>
ભૂપ પ્રીતિ કૈકઇ કઠિનાઈ૤ ઉભય અવધિ બિધિ રચી બનાઈ૥<br>
બિલપત નૃપહિ ભયઉ ભિનુસારા૤ બીના બેનુ સંખ ધુનિ દ્વારા૥<br>
પઢ઼હિં ભાટ ગુન ગાવહિં ગાયક૤ સુનત નૃપહિ જનુ લાગહિં સાયક૥<br>
મંગલ સકલ સોહાહિં ન કૈસેં૤ સહગામિનિહિ બિભૂષન જૈસેં૥<br>
તેહિં નિસિ નીદ પરી નહિ કાહૂ૤ રામ દરસ લાલસા ઉછાહૂ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- દ્વાર ભીર સેવક સચિવ કહહિં ઉદિત રબિ દેખિ૤<br>
જાગેઉ અજહુઁ ન અવધપતિ કારનુ કવનુ બિસેષિ૥૩૭૥<br>
<br>
પછિલે પહર ભૂપુ નિત જાગા૤ આજુ હમહિ બડ઼ અચરજુ લાગા૥<br>
જાહુ સુમંત્ર જગાવહુ જાઈ૤ કીજિઅ કાજુ રજાયસુ પાઈ૥<br>
ગએ સુમંત્રુ તબ રાઉર માહી૤ દેખિ ભયાવન જાત ડેરાહીં૥<br>
ધાઇ ખાઇ જનુ જાઇ ન હેરા૤ માનહુઁ બિપતિ બિષાદ બસેરા૥<br>
પૂછેં કોઉ ન ઊતરુ દેઈ૤ ગએ જેંહિં ભવન ભૂપ કૈકૈઈ૥<br>
કહિ જયજીવ બૈઠ સિરુ નાઈ૤ દૈખિ ભૂપ ગતિ ગયઉ સુખાઈ૥<br>
સોચ બિકલ બિબરન મહિ પરેઊ૤ માનહુઁ કમલ મૂલુ પરિહરેઊ૥<br>
સચિઉ સભીત સકઇ નહિં પૂઁછી૤ બોલી અસુભ ભરી સુભ છૂછી૥<br>
<br>
'''દોહા'''- પરી ન રાજહિ નીદ નિસિ હેતુ જાન જગદીસુ૤<br>
રામુ રામુ રટિ ભોરુ કિય કહઇ ન મરમુ મહીસુ૥૩૮૥<br>
<br>
આનહુ રામહિ બેગિ બોલાઈ૤ સમાચાર તબ પૂઁછેહુ આઈ૥<br>
ચલેઉ સુમંત્ર રાય રૂખ જાની૤ લખી કુચાલિ કીન્હિ કછુ રાની૥<br>
સોચ બિકલ મગ પરઇ ન પાઊ૤ રામહિ બોલિ કહિહિ કા રાઊ૥<br>
ઉર ધરિ ધીરજુ ગયઉ દુઆરેં૤ પૂછઁહિં સકલ દેખિ મનુ મારેં૥<br>
સમાધાનુ કરિ સો સબહી કા૤ ગયઉ જહાઁ દિનકર કુલ ટીકા૥<br>
રામુ સુમંત્રહિ આવત દેખા૤ આદરુ કીન્હ પિતા સમ લેખા૥<br>
નિરખિ બદનુ કહિ ભૂપ રજાઈ૤ રઘુકુલદીપહિ ચલેઉ લેવાઈ૥<br>
રામુ કુભાઁતિ સચિવ સઁગ જાહીં૤ દેખિ લોગ જહઁ તહઁ બિલખાહીં૥<br>
<br>
'''દોહા'''- જાઇ દીખ રઘુબંસમનિ નરપતિ નિપટ કુસાજુ૥<br>
સહમિ પરેઉ લખિ સિંઘિનિહિ મનહુઁ બૃદ્ધ ગજરાજુ૥૩૯૥<br>
<br>
સૂખહિં અધર જરઇ સબુ અંગૂ૤ મનહુઁ દીન મનિહીન ભુઅંગૂ૥<br>
સરુષ સમીપ દીખિ કૈકેઈ૤ માનહુઁ મીચુ ઘરી ગનિ લેઈ૥<br>
કરુનામય મૃદુ રામ સુભાઊ૤ પ્રથમ દીખ દુખુ સુના ન કાઊ૥<br>
તદપિ ધીર ધરિ સમઉ બિચારી૤ પૂઁછી મધુર બચન મહતારી૥<br>
મોહિ કહુ માતુ તાત દુખ કારન૤ કરિઅ જતન જેહિં હોઇ નિવારન૥<br>
સુનહુ રામ સબુ કારન એહૂ૤ રાજહિ તુમ પર બહુત સનેહૂ૥<br>
દેન કહેન્હિ મોહિ દુઇ બરદાના૤ માગેઉઁ જો કછુ મોહિ સોહાના૤<br>
સો સુનિ ભયઉ ભૂપ ઉર સોચૂ૤ છાડ઼િ ન સકહિં તુમ્હાર સઁકોચૂ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- સુત સનેહ ઇત બચનુ ઉત સંકટ પરેઉ નરેસુ૤<br>
સકહુ ન આયસુ ધરહુ સિર મેટહુ કઠિન કલેસુ૥૪૦૥<br>
<br>
નિધરક બૈઠિ કહઇ કટુ બાની૤ સુનત કઠિનતા અતિ અકુલાની૥<br>
જીભ કમાન બચન સર નાના૤ મનહુઁ મહિપ મૃદુ લચ્છ સમાના૥<br>
જનુ કઠોરપનુ ધરેં સરીરૂ૤ સિખઇ ધનુષબિદ્યા બર બીરૂ૥<br>
સબ પ્રસંગુ રઘુપતિહિ સુનાઈ૤ બૈઠિ મનહુઁ તનુ ધરિ નિઠુરાઈ૥<br>
મન મુસકાઇ ભાનુકુલ ભાનુ૤ રામુ સહજ આનંદ નિધાનૂ૥<br>
બોલે બચન બિગત સબ દૂષન૤ મૃદુ મંજુલ જનુ બાગ બિભૂષન૥<br>
સુનુ જનની સોઇ સુતુ બડ઼ભાગી૤ જો પિતુ માતુ બચન અનુરાગી૥<br>
તનય માતુ પિતુ તોષનિહારા૤ દુર્લભ જનનિ સકલ સંસારા૥<br>
<br>
'''દોહા'''- મુનિગન મિલનુ બિસેષિ બન સબહિ ભાઁતિ હિત મોર૤<br>
તેહિ મહઁ પિતુ આયસુ બહુરિ સંમત જનની તોર૥૪૧૥<br>
<br>
ભરત પ્રાનપ્રિય પાવહિં રાજૂ૤ બિધિ સબ બિધિ મોહિ સનમુખ આજુ૤<br>
જોં ન જાઉઁ બન ઐસેહુ કાજા૤ પ્રથમ ગનિઅ મોહિ મૂઢ઼ સમાજા૥<br>
સેવહિં અરઁડુ કલપતરુ ત્યાગી૤ પરિહરિ અમૃત લેહિં બિષુ માગી૥<br>
તેઉ ન પાઇ અસ સમઉ ચુકાહીં૤ દેખુ બિચારિ માતુ મન માહીં૥<br>
અંબ એક દુખુ મોહિ બિસેષી૤ નિપટ બિકલ નરનાયકુ દેખી૥<br>
થોરિહિં બાત પિતહિ દુખ ભારી૤ હોતિ પ્રતીતિ ન મોહિ મહતારી૥<br>
રાઉ ધીર ગુન ઉદધિ અગાધૂ૤ ભા મોહિ તે કછુ બડ઼ અપરાધૂ૥<br>
જાતેં મોહિ ન કહત કછુ રાઊ૤ મોરિ સપથ તોહિ કહુ સતિભાઊ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- સહજ સરલ રઘુબર બચન કુમતિ કુટિલ કરિ જાન૤<br>
ચલઇ જોંક જલ બક્રગતિ જદ્યપિ સલિલુ સમાન૥૪૨૥<br>
<br>
રહસી રાનિ રામ રુખ પાઈ૤ બોલી કપટ સનેહુ જનાઈ૥<br>
સપથ તુમ્હાર ભરત કૈ આના૤ હેતુ ન દૂસર મૈ કછુ જાના૥<br>
તુમ્હ અપરાધ જોગુ નહિં તાતા૤ જનની જનક બંધુ સુખદાતા૥<br>
રામ સત્ય સબુ જો કછુ કહહૂ૤ તુમ્હ પિતુ માતુ બચન રત અહહૂ૥<br>
પિતહિ બુઝાઇ કહહુ બલિ સોઈ૤ ચૌથેંપન જેહિં અજસુ ન હોઈ૥<br>
તુમ્હ સમ સુઅન સુકૃત જેહિં દીન્હે૤ ઉચિત ન તાસુ નિરાદરુ કીન્હે૥<br>
લાગહિં કુમુખ બચન સુભ કૈસે૤ મગહઁ ગયાદિક તીરથ જૈસે૥<br>
રામહિ માતુ બચન સબ ભાએ૤ જિમિ સુરસરિ ગત સલિલ સુહાએ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- ગઇ મુરુછા રામહિ સુમિરિ નૃપ ફિરિ કરવટ લીન્હ૤<br>
સચિવ રામ આગમન કહિ બિનય સમય સમ કીન્હ૥૪૩૥<br>
<br>
અવનિપ અકનિ રામુ પગુ ધારે૤ ધરિ ધીરજુ તબ નયન ઉઘારે૥<br>
સચિવઁ સઁભારિ રાઉ બૈઠારે૤ ચરન પરત નૃપ રામુ નિહારે૥<br>
લિએ સનેહ બિકલ ઉર લાઈ૤ ગૈ મનિ મનહુઁ ફનિક ફિરિ પાઈ૥<br>
રામહિ ચિતઇ રહેઉ નરનાહૂ૤ ચલા બિલોચન બારિ પ્રબાહૂ૥<br>
સોક બિબસ કછુ કહૈ ન પારા૤ હૃદયઁ લગાવત બારહિં બારા૥<br>
બિધિહિ મનાવ રાઉ મન માહીં૤ જેહિં રઘુનાથ ન કાનન જાહીં૥<br>
સુમિરિ મહેસહિ કહઇ નિહોરી૤ બિનતી સુનહુ સદાસિવ મોરી૥<br>
આસુતોષ તુમ્હ અવઢર દાની૤ આરતિ હરહુ દીન જનુ જાની૥<br>
<br>
'''દોહા'''- તુમ્હ પ્રેરક સબ કે હૃદયઁ સો મતિ રામહિ દેહુ૤<br>
બચનુ મોર તજિ રહહિ ઘર પરિહરિ સીલુ સનેહુ૥૪૪૥<br>
<br>
અજસુ હોઉ જગ સુજસુ નસાઊ૤ નરક પરૌ બરુ સુરપુરુ જાઊ૥<br>
સબ દુખ દુસહ સહાવહુ મોહી૤ લોચન ઓટ રામુ જનિ હોંહી૥<br>
અસ મન ગુનઇ રાઉ નહિં બોલા૤ પીપર પાત સરિસ મનુ ડોલા૥<br>
રઘુપતિ પિતહિ પ્રેમબસ જાની૤ પુનિ કછુ કહિહિ માતુ અનુમાની૥<br>
દેસ કાલ અવસર અનુસારી૤ બોલે બચન બિનીત બિચારી૥<br>
તાત કહઉઁ કછુ કરઉઁ ઢિઠાઈ૤ અનુચિતુ છમબ જાનિ લરિકાઈ૥<br>
અતિ લઘુ બાત લાગિ દુખુ પાવા૤ કાહુઁ ન મોહિ કહિ પ્રથમ જનાવા૥<br>
દેખિ ગોસાઇઁહિ પૂઁછિઉઁ માતા૤ સુનિ પ્રસંગુ ભએ સીતલ ગાતા૥<br>
<br>
'''દોહા'''- મંગલ સમય સનેહ બસ સોચ પરિહરિઅ તાત૤<br>
આયસુ દેઇઅ હરષિ હિયઁ કહિ પુલકે પ્રભુ ગાત૥૪૫૥<br>
<br>
ધન્ય જનમુ જગતીતલ તાસૂ૤ પિતહિ પ્રમોદુ ચરિત સુનિ જાસૂ૥<br>
ચારિ પદારથ કરતલ તાકેં૤ પ્રિય પિતુ માતુ પ્રાન સમ જાકેં૥<br>
આયસુ પાલિ જનમ ફલુ પાઈ૤ ઐહઉઁ બેગિહિં હોઉ રજાઈ૥<br>
બિદા માતુ સન આવઉઁ માગી૤ ચલિહઉઁ બનહિ બહુરિ પગ લાગી૥<br>
અસ કહિ રામ ગવનુ તબ કીન્હા૤ ભૂપ સોક બસુ ઉતરુ ન દીન્હા૥<br>
નગર બ્યાપિ ગઇ બાત સુતીછી૤ છુઅત ચઢ઼ી જનુ સબ તન બીછી૥<br>
સુનિ ભએ બિકલ સકલ નર નારી૤ બેલિ બિટપ જિમિ દેખિ દવારી૥<br>
જો જહઁ સુનઇ ધુનઇ સિરુ સોઈ૤ બડ઼ બિષાદુ નહિં ધીરજુ હોઈ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- મુખ સુખાહિં લોચન સ્ત્રવહિ સોકુ ન હૃદયઁ સમાઇ૤<br>
મનહુઁ ૦કરુન રસ કટકઈ ઉતરી અવધ બજાઇ૥૪૬૥<br>
<br>
મિલેહિ માઝ બિધિ બાત બેગારી૤ જહઁ તહઁ દેહિં કૈકેઇહિ ગારી૥<br>
એહિ પાપિનિહિ બૂઝિ કા પરેઊ૤ છાઇ ભવન પર પાવકુ ધરેઊ૥<br>
નિજ કર નયન કાઢ઼િ ચહ દીખા૤ ડારિ સુધા બિષુ ચાહત ચીખા૥<br>
કુટિલ કઠોર કુબુદ્ધિ અભાગી૤ ભઇ રઘુબંસ બેનુ બન આગી૥<br>
પાલવ બૈઠિ પેડ઼ુ એહિં કાટા૤ સુખ મહુઁ સોક ઠાટુ ધરિ ઠાટા૥<br>
સદા રામુ એહિ પ્રાન સમાના૤ કારન કવન કુટિલપનુ ઠાના૥<br>
સત્ય કહહિં કબિ નારિ સુભાઊ૤ સબ બિધિ અગહુ અગાધ દુરાઊ૥<br>
નિજ પ્રતિબિંબુ બરુકુ ગહિ જાઈ૤ જાનિ ન જાઇ નારિ ગતિ ભાઈ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- કાહ ન પાવકુ જારિ સક કા ન સમુદ્ર સમાઇ૤<br>
કા ન કરૈ અબલા પ્રબલ કેહિ જગ કાલુ ન ખાઇ૥૪૭૥<br>
<br>
કા સુનાઇ બિધિ કાહ સુનાવા૤ કા દેખાઇ ચહ કાહ દેખાવા૥<br>
એક કહહિં ભલ ભૂપ ન કીન્હા૤ બરુ બિચારિ નહિં કુમતિહિ દીન્હા૥<br>
જો હઠિ ભયઉ સકલ દુખ ભાજનુ૤ અબલા બિબસ ગ્યાનુ ગુનુ ગા જનુ૥<br>
એક ધરમ પરમિતિ પહિચાને૤ નૃપહિ દોસુ નહિં દેહિં સયાને૥<br>
સિબિ દધીચિ હરિચંદ કહાની૤ એક એક સન કહહિં બખાની૥<br>
એક ભરત કર સંમત કહહીં૤ એક ઉદાસ ભાયઁ સુનિ રહહીં૥<br>
કાન મૂદિ કર રદ ગહિ જીહા૤ એક કહહિં યહ બાત અલીહા૥<br>
સુકૃત જાહિં અસ કહત તુમ્હારે૤ રામુ ભરત કહુઁ પ્રાનપિઆરે૥<br>
<br>
'''દોહા'''- ચંદુ ચવૈ બરુ અનલ કન સુધા હોઇ બિષતૂલ૤<br>
સપનેહુઁ કબહુઁ ન કરહિં કિછુ ભરતુ રામ પ્રતિકૂલ૥૪૮૥<br>
<br>
એક બિધાતહિં દૂષનુ દેંહીં૤ સુધા દેખાઇ દીન્હ બિષુ જેહીં૥<br>
ખરભરુ નગર સોચુ સબ કાહૂ૤ દુસહ દાહુ ઉર મિટા ઉછાહૂ૥<br>
બિપ્રબધૂ કુલમાન્ય જઠેરી૤ જે પ્રિય પરમ કૈકેઈ કેરી૥<br>
લગીં દેન સિખ સીલુ સરાહી૤ બચન બાનસમ લાગહિં તાહી૥<br>
ભરતુ ન મોહિ પ્રિય રામ સમાના૤ સદા કહહુ યહુ સબુ જગુ જાના૥<br>
કરહુ રામ પર સહજ સનેહૂ૤ કેહિં અપરાધ આજુ બનુ દેહૂ૥<br>
કબહુઁ ન કિયહુ સવતિ આરેસૂ૤ પ્રીતિ પ્રતીતિ જાન સબુ દેસૂ૥<br>
કૌસલ્યાઁ અબ કાહ બિગારા૤ તુમ્હ જેહિ લાગિ બજ્ર પુર પારા૥<br>
<br>
'''દોહા'''- સીય કિ પિય સઁગુ પરિહરિહિ લખનુ કિ રહિહહિં ધામ૤<br>
રાજુ કિ ભૂઁજબ ભરત પુર નૃપુ કિ જિઇહિ બિનુ રામ૥૪૯૥<br>
<br>
અસ બિચારિ ઉર છાડ઼હુ કોહૂ૤ સોક કલંક કોઠિ જનિ હોહૂ૥<br>
ભરતહિ અવસિ દેહુ જુબરાજૂ૤ કાનન કાહ રામ કર કાજૂ૥<br>
નાહિન રામુ રાજ કે ભૂખે૤ ધરમ ધુરીન બિષય રસ રૂખે૥<br>
ગુર ગૃહ બસહુઁ રામુ તજિ ગેહૂ૤ નૃપ સન અસ બરુ દૂસર લેહૂ૥<br>
જૌં નહિં લગિહહુ કહેં હમારે૤ નહિં લાગિહિ કછુ હાથ તુમ્હારે૥<br>
જૌં પરિહાસ કીન્હિ કછુ હોઈ૤ તૌ કહિ પ્રગટ જનાવહુ સોઈ૥<br>
રામ સરિસ સુત કાનન જોગૂ૤ કાહ કહિહિ સુનિ તુમ્હ કહુઁ લોગૂ૥<br>
ઉઠહુ બેગિ સોઇ કરહુ ઉપાઈ૤ જેહિ બિધિ સોકુ કલંકુ નસાઈ૥<br>
<br>
'''છંદ'''- જેહિ ભાઁતિ સોકુ કલંકુ જાઇ ઉપાય કરિ કુલ પાલહી૤<br>
હઠિ ફેરુ રામહિ જાત બન જનિ બાત દૂસરિ ચાલહી૥<br>
જિમિ ભાનુ બિનુ દિનુ પ્રાન બિનુ તનુ ચંદ બિનુ જિમિ જામિની૤<br>
તિમિ અવધ તુલસીદાસ પ્રભુ બિનુ સમુઝિ ધૌં જિયઁ ભામિની૥<br>
<br>
'''સોરઠા'''- -સખિન્હ સિખાવનુ દીન્હ સુનત મધુર પરિનામ હિત૤<br>
તેઇઁ કછુ કાન ન કીન્હ કુટિલ પ્રબોધી કૂબરી૥૫૦૥<br>

ઉતરુ ન દેઇ દુસહ રિસ રૂખી૤ મૃગિન્હ ચિતવ જનુ બાઘિનિ ભૂખી૥<br>
બ્યાધિ અસાધિ જાનિ તિન્હ ત્યાગી૤ ચલીં કહત મતિમંદ અભાગી૥<br>
રાજુ કરત યહ દૈઅઁ બિગોઈ૤ કીન્હેસિ અસ જસ કરઇ ન કોઈ૥<br>
એહિ બિધિ બિલપહિં પુર નર નારીં૤ દેહિં કુચાલિહિ કોટિક ગારીં૥<br>
જરહિં બિષમ જર લેહિં ઉસાસા૤ કવનિ રામ બિનુ જીવન આસા૥<br>
બિપુલ બિયોગ પ્રજા અકુલાની૤ જનુ જલચર ગન સૂખત પાની૥<br>
અતિ બિષાદ બસ લોગ લોગાઈ૤ ગએ માતુ પહિં રામુ ગોસાઈ૥<br>
મુખ પ્રસન્ન ચિત ચૌગુન ચાઊ૤ મિટા સોચુ જનિ રાખૈ રાઊ૥<br>
દો-નવ ગયંદુ રઘુબીર મનુ રાજુ અલાન સમાન૤<br>
છૂટ જાનિ બન ગવનુ સુનિ ઉર અનંદુ અધિકાન૥૫૧૥<br>
રઘુકુલતિલક જોરિ દોઉ હાથા૤ મુદિત માતુ પદ નાયઉ માથા૥<br>
દીન્હિ અસીસ લાઇ ઉર લીન્હે૤ ભૂષન બસન નિછાવરિ કીન્હે૥<br>
બાર બાર મુખ ચુંબતિ માતા૤ નયન નેહ જલુ પુલકિત ગાતા૥<br>
ગોદ રાખિ પુનિ હૃદયઁ લગાએ૤ સ્ત્રવત પ્રેનરસ પયદ સુહાએ૥<br>
પ્રેમુ પ્રમોદુ ન કછુ કહિ જાઈ૤ રંક ધનદ પદબી જનુ પાઈ૥<br>
સાદર સુંદર બદનુ નિહારી૤ બોલી મધુર બચન મહતારી૥<br>
કહહુ તાત જનની બલિહારી૤ કબહિં લગન મુદ મંગલકારી૥<br>
સુકૃત સીલ સુખ સીવઁ સુહાઈ૤ જનમ લાભ કઇ અવધિ અઘાઈ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- જેહિ ચાહત નર નારિ સબ અતિ આરત એહિ ભાઁતિ૤<br>
જિમિ ચાતક ચાતકિ તૃષિત બૃષ્ટિ સરદ રિતુ સ્વાતિ૥૫૨૥<br>
<br>
તાત જાઉઁ બલિ બેગિ નહાહૂ૤ જો મન ભાવ મધુર કછુ ખાહૂ૥<br>
પિતુ સમીપ તબ જાએહુ ભૈઆ૤ ભઇ બડ઼િ બાર જાઇ બલિ મૈઆ૥<br>
માતુ બચન સુનિ અતિ અનુકૂલા૤ જનુ સનેહ સુરતરુ કે ફૂલા૥<br>
સુખ મકરંદ ભરે શ્રિયમૂલા૤ નિરખિ રામ મનુ ભવરુઁ ન ભૂલા૥<br>
ધરમ ધુરીન ધરમ ગતિ જાની૤ કહેઉ માતુ સન અતિ મૃદુ બાની૥<br>
પિતાઁ દીન્હ મોહિ કાનન રાજૂ૤ જહઁ સબ ભાઁતિ મોર બડ઼ કાજૂ૥<br>
આયસુ દેહિ મુદિત મન માતા૤ જેહિં મુદ મંગલ કાનન જાતા૥<br>
જનિ સનેહ બસ ડરપસિ ભોરેં૤ આનઁદુ અંબ અનુગ્રહ તોરેં૥<br>
<br>
'''દોહા'''- બરષ ચારિદસ બિપિન બસિ કરિ પિતુ બચન પ્રમાન૤<br>
આઇ પાય પુનિ દેખિહઉઁ મનુ જનિ કરસિ મલાન૥૫૩૥<br>
<br>
બચન બિનીત મધુર રઘુબર કે૤ સર સમ લગે માતુ ઉર કરકે૥<br>
સહમિ સૂખિ સુનિ સીતલિ બાની૤ જિમિ જવાસ પરેં પાવસ પાની૥<br>
કહિ ન જાઇ કછુ હૃદય બિષાદૂ૤ મનહુઁ મૃગી સુનિ કેહરિ નાદૂ૥<br>
નયન સજલ તન થર થર કાઁપી૤ માજહિ ખાઇ મીન જનુ માપી૥<br>
ધરિ ધીરજુ સુત બદનુ નિહારી૤ ગદગદ બચન કહતિ મહતારી૥<br>
તાત પિતહિ તુમ્હ પ્રાનપિઆરે૤ દેખિ મુદિત નિત ચરિત તુમ્હારે૥<br>
રાજુ દેન કહુઁ સુભ દિન સાધા૤ કહેઉ જાન બન કેહિં અપરાધા૥<br>
તાત સુનાવહુ મોહિ નિદાનૂ૤ કો દિનકર કુલ ભયઉ કૃસાનૂ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- નિરખિ રામ રુખ સચિવસુત કારનુ કહેઉ બુઝાઇ૤<br>
સુનિ પ્રસંગુ રહિ મૂક જિમિ દસા બરનિ નહિં જાઇ૥૫૪૥<br>
<br>
રાખિ ન સકઇ ન કહિ સક જાહૂ૤ દુહૂઁ ભાઁતિ ઉર દારુન દાહૂ૥<br>
લિખત સુધાકર ગા લિખિ રાહૂ૤ બિધિ ગતિ બામ સદા સબ કાહૂ૥<br>
ધરમ સનેહ ઉભયઁ મતિ ઘેરી૤ ભઇ ગતિ સાઁપ છુછુંદરિ કેરી૥<br>
રાખઉઁ સુતહિ કરઉઁ અનુરોધૂ૤ ધરમુ જાઇ અરુ બંધુ બિરોધૂ૥<br>
કહઉઁ જાન બન તૌ બડ઼િ હાની૤ સંકટ સોચ બિબસ ભઇ રાની૥<br>
બહુરિ સમુઝિ તિય ધરમુ સયાની૤ રામુ ભરતુ દોઉ સુત સમ જાની૥<br>
સરલ સુભાઉ રામ મહતારી૤ બોલી બચન ધીર ધરિ ભારી૥<br>
તાત જાઉઁ બલિ કીન્હેહુ નીકા૤ પિતુ આયસુ સબ ધરમક ટીકા૥<br>
<br>
'''દોહા'''- રાજુ દેન કહિ દીન્હ બનુ મોહિ ન સો દુખ લેસુ૤<br>
તુમ્હ બિનુ ભરતહિ ભૂપતિહિ પ્રજહિ પ્રચંડ કલેસુ૥૫૫૥<br>
<br>
જૌં કેવલ પિતુ આયસુ તાતા૤ તૌ જનિ જાહુ જાનિ બડ઼િ માતા૥<br>
જૌં પિતુ માતુ કહેઉ બન જાના૤ તૌં કાનન સત અવધ સમાના૥<br>
પિતુ બનદેવ માતુ બનદેવી૤ ખગ મૃગ ચરન સરોરુહ સેવી૥<br>
અંતહુઁ ઉચિત નૃપહિ બનબાસૂ૤ બય બિલોકિ હિયઁ હોઇ હરાઁસૂ૥<br>
બડ઼ભાગી બનુ અવધ અભાગી૤ જો રઘુબંસતિલક તુમ્હ ત્યાગી૥<br>
જૌં સુત કહૌ સંગ મોહિ લેહૂ૤ તુમ્હરે હૃદયઁ હોઇ સંદેહૂ૥<br>
પૂત પરમ પ્રિય તુમ્હ સબહી કે૤ પ્રાન પ્રાન કે જીવન જી કે૥<br>
તે તુમ્હ કહહુ માતુ બન જાઊઁ૤ મૈં સુનિ બચન બૈઠિ પછિતાઊઁ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- યહ બિચારિ નહિં કરઉઁ હઠ ઝૂઠ સનેહુ બઢ઼ાઇ૤<br>
માનિ માતુ કર નાત બલિ સુરતિ બિસરિ જનિ જાઇ૥૫૬૥<br>
<br>
દેવ પિતર સબ તુન્હહિ ગોસાઈ૤ રાખહુઁ પલક નયન કી નાઈ૥<br>
અવધિ અંબુ પ્રિય પરિજન મીના૤ તુમ્હ કરુનાકર ધરમ ધુરીના૥<br>
અસ બિચારિ સોઇ કરહુ ઉપાઈ૤ સબહિ જિઅત જેહિં ભેંટેહુ આઈ૥<br>
જાહુ સુખેન બનહિ બલિ જાઊઁ૤ કરિ અનાથ જન પરિજન ગાઊઁ૥<br>
સબ કર આજુ સુકૃત ફલ બીતા૤ ભયઉ કરાલ કાલુ બિપરીતા૥<br>
બહુબિધિ બિલપિ ચરન લપટાની૤ પરમ અભાગિનિ આપુહિ જાની૥<br>
દારુન દુસહ દાહુ ઉર બ્યાપા૤ બરનિ ન જાહિં બિલાપ કલાપા૥<br>
રામ ઉઠાઇ માતુ ઉર લાઈ૤ કહિ મૃદુ બચન બહુરિ સમુઝાઈ૥<br>
<br>
'''દોહા'''- સમાચાર તેહિ સમય સુનિ સીય ઉઠી અકુલાઇ૤<br>
જાઇ સાસુ પદ કમલ જુગ બંદિ બૈઠિ સિરુ નાઇ૥૫૭૥<br>
<br>
દીન્હિ અસીસ સાસુ મૃદુ બાની૤ અતિ સુકુમારિ દેખિ અકુલાની૥<br>
બૈઠિ નમિતમુખ સોચતિ સીતા૤ રૂપ રાસિ પતિ પ્રેમ પુનીતા૥<br>
ચલન ચહત બન જીવનનાથૂ૤ કેહિ સુકૃતી સન હોઇહિ સાથૂ૥<br>
કી તનુ પ્રાન કિ કેવલ પ્રાના૤ બિધિ કરતબુ કછુ જાઇ ન જાના૥<br>
ચારુ ચરન નખ લેખતિ ધરની૤ નૂપુર મુખર મધુર કબિ બરની૥<br>
મનહુઁ પ્રેમ બસ બિનતી કરહીં૤ હમહિ સીય પદ જનિ પરિહરહીં૥<br>
મંજુ બિલોચન મોચતિ બારી૤ બોલી દેખિ રામ મહતારી૥<br>
તાત સુનહુ સિય અતિ સુકુમારી૤ સાસુ સસુર પરિજનહિ પિઆરી૥<br>
<br>
'''દોહા'''- પિતા જનક ભૂપાલ મનિ સસુર ભાનુકુલ ભાનુ૤<br>
પતિ રબિકુલ કૈરવ બિપિન બિધુ ગુન રૂપ નિધાનુ૥૫૮૥<br>
<br>
મૈં પુનિ પુત્રબધૂ પ્રિય પાઈ૤ રૂપ રાસિ ગુન સીલ સુહાઈ૥<br>
નયન પુતરિ કરિ પ્રીતિ બઢ઼ાઈ૤ રાખેઉઁ પ્રાન જાનિકિહિં લાઈ૥<br>
કલપબેલિ જિમિ બહુબિધિ લાલી૤ સીંચિ સનેહ સલિલ પ્રતિપાલી૥<br>
ફૂલત ફલત ભયઉ બિધિ બામા૤ જાનિ ન જાઇ કાહ પરિનામા૥<br>
પલઁગ પીઠ તજિ ગોદ હિંડ઼ોરા૤ સિયઁ ન દીન્હ પગુ અવનિ કઠોરા૥<br>
જિઅનમૂરિ જિમિ જોગવત રહઊઁ૤ દીપ બાતિ નહિં ટારન કહઊઁ૥<br>
સોઇ સિય ચલન ચહતિ બન સાથા૤ આયસુ કાહ હોઇ રઘુનાથા૤<br>
ચંદ કિરન રસ રસિક ચકોરી૤ રબિ રુખ નયન સકઇ કિમિ જોરી૥<br>
<br>
'''દોહા'''- કરિ કેહરિ નિસિચર ચરહિં દુષ્ટ જંતુ બન ભૂરિ૤<br>
બિષ બાટિકાઁ કિ સોહ સુત સુભગ સજીવનિ મૂરિ૥૫૯૥<br>
<br>
બન હિત કોલ કિરાત કિસોરી૤ રચીં બિરંચિ બિષય સુખ ભોરી૥<br>
પાઇન કૃમિ જિમિ કઠિન સુભાઊ૤ તિન્હહિ કલેસુ ન કાનન કાઊ૥<br>
કૈ તાપસ તિય કાનન જોગૂ૤ જિન્હ તપ હેતુ તજા સબ ભોગૂ૥<br>
સિય બન બસિહિ તાત કેહિ ભાઁતી૤ ચિત્રલિખિત કપિ દેખિ ડેરાતી૥<br>
સુરસર સુભગ બનજ બન ચારી૤ ડાબર જોગુ કિ હંસકુમારી૥<br>
અસ બિચારિ જસ આયસુ હોઈ૤ મૈં સિખ દેઉઁ જાનકિહિ સોઈ૥<br>
જૌં સિય ભવન રહૈ કહ અંબા૤ મોહિ કહઁ હોઇ બહુત અવલંબા૥<br>
સુનિ રઘુબીર માતુ પ્રિય બાની૤ સીલ સનેહ સુધાઁ જનુ સાની૥<br>
<br>
'''દોહા'''- કહિ પ્રિય બચન બિબેકમય કીન્હિ માતુ પરિતોષ૤<br>
લગે પ્રબોધન જાનકિહિ પ્રગટિ બિપિન ગુન દોષ૥૬૦૥<br>
<br>
માસપારાયણ, ચૌદહવાઁ વિશ્રામ<br>