Revision 304412 of "Via regia" on hsbwiki

[[Dataja:Via Regia und Via Imperii - hsb.png|thumb|upright=2.0|Běh Via regiji přez Europu]]
[[Dataja:Saxonia superioris lusatiae.jpg|thumb|Šleska, Łužica a Sakska w 17. lětstotku]]
[[Dataja:Polen am Brühl.jpg|thumb|Pólscy wikowarjo w Lipsku]]

'''Via regia'''<!-- Štož na kóždy pad cyle konsekwentnje njeje, je pisanje mjenow (wulko/małopis): Via Regia, via regia abo Via regia (hlej tež mjeno na wobrazu, snadź hišće změnić.?); runje tak kaž Wysoka dróha abo wysoka dróha; a tež Delnja dr. abo delnja dr. -- ja bych Via regia, Wysoka dr. a Delnja dr. (jako mjena) faworizował.  --> (łaćonsce; „kralowska dróha“) je zapřijeće za stare mócnarstwowe dróhi w [[Europa|Europje]]. Njejedna so potajkim wo wěstu dróhu, ale wo družinu dróhow, kotrež běchu prawnisce kralej přirjadowane.

Najznaćiša kralowska dróha w [[Swjate romske mócnarstwo|Swjatym romskim mócnarstwje]] wjedźeše wot [[Ryn]]a přez [[Frankobrod nad Mohanom|Frankobrod]], [[Lipsk]] a [[Budyšin]] do [[Šleska|Šleskeje]]. Tutón historiski puć je hač do dźensnišeho pod mjenom ''via regia'' znaty.

== Ryn–Šleska (Wysoka dróha) ==<!-- Zmysłapołne nadpismjo: "Ryn–Šleska" a "Přeběh wys. dr."? --!> <!-- snadź preteritum? --> 
Via regia, kotraž wjedźe <!-- snadź preteritum? -->  přez [[Łužica|Łužicu]], bu w lěće [[1252]] k prěnjemu razej we wopismje [[Mišno|Mišnjanskeho]] markhrabja [[Hendrich III. (Mišno)|Hendricha III.]] jako ''strata regia'' naspomnjena, eksistowaše pak hižo wot 8. abo 9. lětstotka. W hornjołužiskim hraničnym wopismje wot 1241 je wona hižo jako ''antiqua strata'' („Stara dróha“) naspomnjena. Po rozpadźe kralowskeje centralneje mocy w srjedźnej Němskej spočatk 14. lětstotka zhubješe swoju funkciju jako kralowska dróha, tak zo njehodźi so wot tutoho časa prawnisce hižo wo „via regiji“ rěčeć. Najebać toho wobsteješe mjeno dróhi we wěstych kónčinach dale, zwjetša jako „Wysoka dróha“. Dróha steješe nětko pod dohladom krajnych knjejstwow, kaž na přikład [[Čechi|čěskich]] kralow w [[Hornja Łužica|Hornjej Łužicy]] a sakskich kurwjerchow w srjedźnej Němskej. Dla dróhowych předpisow bě Wysoka dróha priwilegowana, tak zo smědźachu so wěste produkty jenož na tutej dróze přewožować.

Dróha měješe wulku hospodarsku wažnosć za nadregionalne wikowanje a wuměnu tworow. Ze zapada přińdźechu [[Flandriska|flandriske]] płaty, z wuchoda drjewo, kožuchi, wósk a měd a ze srjedźnych kónčin mjez druhim [[Durinska|durinska]] [[sywina]], sól z [[Hala nad Solawu|Hale nad Solawu]] a sakske hórnistwowe produkty. Via regia běše tež direktny zwisk mjez wažnymaj němskimaj wulkowikowymaj městomaj [[Lipsk]] a Frankobrod. Často wužiwachu tež wójska tutu nadregionalnu dróhu, tak zo dóńdźe w jeje wokolinje k wjacorym wulkim bitwam, kaž na přikład w [[Třicećilětna wójna|Třicećilětnej wójnje]] abo w [[Napoleonske wójny|Napoleonskich wójnach]]. Po Napoleonowej poražce a [[Wienski kongres|Wienskim kongresu]] zhubješe dróha swój hospodarski wuznam, dokelž njeběchu priwilegije sakskeho wotstupjenja teritorijow dla hižo zdźeržomne.

Dalšu funkciju měješe via regia za putnikowanje, wšako je husto identiska z [[Jakubowy puć|Jakubowym pućom]].

W lěće 2005 pomjenowaše [[Europska rada]] kralowsku dróhu za „europsku kulturnu dróhu“. 2011 wuhotowaše swobodny stat Sakska w [[Zhorjelc]]u krajnu wustajeńcu pod titlom „via regia – 800 lět hibanje a zetkanje“. Lěto do toho organizowaše [[towarstwo Cyrila a Metoda]] na Chrósčanskej farskej łuce dźiwadłowy kruch z mjenom „Via Regia woła“.

=== Přeběh wysokeje dróhi ===
Via regia wjedźeše wot Ryna přez Frankobrod, [[Hanau]], [[Gelnhausen]], [[Steinau an der Straße]], [[Neuhof pola Fuldy|Neuhof]], [[Fulda (město)|Fuldu]], [[Eisenach]], [[Jarobrod]], [[Naumburg]], Lipsk, [[Grima|Grimu]], [[Wulki Hojn]], [[Kinspork]], [[Kamjenc]], Budyšin, [[Lubij]] a Zhorjelc do [[Wrócław|Wrócławja]] a dale přez Šlesku do wuchoda.

Pódla wysokeje dróhi wuwiwachu so pobóčne puće, na kotrychž spytachu překupcy popłatki a cła zalutować, kaž na přikład „delnja dróha“, kotraž wjedźeše wot Lipska přez [[Torhow]], [[Rukow]], [[Zły Komorow]], [[Grodk]] a [[Mužakow]] do Šleskeje. Z tak mjenowanymi přewodnymi stacijemi pak spytachu, překupcow k wužiwanju wysokeje dróhi nuzować.

=== Wysoka dróha w Serbach ===
Běh wysokeje dróhi je na wjele městnach hač do dźensnišeho spóznajomny. We Łužicy na přikład mjez [[Baćoń|Baćonjom]] a [[Chrósćicy|Chrósćicami]], hdźež ma dróha formu [[hłuboki puć|hłubokeho puća]], štož je wosebje blisko [[Prawoćicy|Prawoćic]] hišće derje widźeć. Dróha wjedźeše dale přez [[Słona Boršć|Słonu Boršć]] dele do [[Židow|Židowa]] a na dźensnišej Garbarskej dróze zaso horje, hdźež móžachu překupcy přez [[Šulerske wrota]] do města přińć abo přez Hornčersku hasu dale do wuchoda ćahnyć.

We wjacorych městnach spominaja dróhowe mjena hač do dźensnišeho na staru kralowsku dróhu, kaž na přikład Wysoka dróha w Kamjencu.

== Wotkaz ==
{{Commonscat|Via Regia}}
* [http://www.via-regia.org/ Via regia – kulturna dróha Europskeje rady (němsce)]

[[:Kategorija:Wobchad w Sakskej]]
[[:Kategorija:Łužica]]
[[:Kategorija:Srjedźowěk]]