Revision 852334 of "Մասնակից:Samo04/ավազարկղ3" on hywiki

==Պատմություն==
{{Հիմնական|Դանիայի պատմություն}}


===Նախապատմություն===
Առաջին հնագիտական բացահայտումները Դանիայում վերաբերվում են մ.թ.ա. 130,000–110,000 թվականներին:<ref>Michaelsen (2002), p. 19.</ref> Դանիան բնակեցվել է մոտավորապես մ.թ.ա. 12.500 թվականին, իսկ գյուղատնտեսությունը այստեղ զարգացել է մոտ մ.թ.ա 3900 թվականից:<ref name="foreign ministry">{{cite web|last=Nielsen|first=Poul Otto|month=May |year=2003|url=http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp|title=Denmark: History, Prehistory|publisher=Royal Danish Ministry of Foreign Affairs|accessdate=1 May 2006 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20051122020555/http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp |archivedate=22 November 2005}}</ref> Դանիայի տարածքում հայտնաբերվել են նաև [[Բրոնզե դար]]յա (1800–600 մ.թ.ա) դամբարաններ և գերեզմանատներ, որտեղ թաղված են եղել բրոնզե տարատեսակ իրեր և Արևային սայլեր:

[[Երկաթե դար]]ի ընթացքում տեղաբնակները սկսեցին գաղթել հարավ, Հռոմեական կայսրության ժամանակ հռոմեկան պրովինցիաները սկսեցին առևտրով զբաղվել տեղի ցեղերի հետ, այդ մասին են վկայում Դանիայի տարածքում գտվախ հռոմեական մետաղադրամները: Մեծ է եղել նաև Կելտական մշակույթի հետևանքները տարածաշրջանի վրա, այս մասին են վկայում երկրի տարածքում գտվնած կելտական սպասքը և տարատեսակ այլ իրեր:

[[Պատկեր:Trundholm.jpg|thumb|left|Արևային սայլակի ոսկեջրված մասը:]]
Պատմաբանները հավատում են որ դանիացիների նախնիները եկել են Դանիական կղզիների հարավից ([[Զիլանդ (Դանիա)|Զիլանդ]]) և խոսում էին վաղ գերմանական լեզուներով, իսկ [[Յուտլանդիա]]յի և մոտակա կղզիների մեծ մասը բնակեցվել են Յուտերի կողմից:  Հետագայում նրանք հրավիրվեցին Մեծ Բրիտանիա որպես վարձկաններ Բրիտանական թագավոր [[Վորտիգերն]]ի կողմից և բնակություն հաստատեցին [[Քենթ]]ի հարավ-արևելյան մասում, [[Ուեյտ կղզի]]ն նույնպես այն կղզիներից էր, որտեղ նրանք բնակություն հաստատեցին: Հետագայում նրանք ենթարկվեցի էթնիկ զտման անգլո-սաքսոնների կողմից: Մնացած բնակչությունը զտվեց Դան ժողովրդի հետ:

===Միջին դարեր===

[[File:Ladbyskibet.jpg|thumb|right|Լաբդի նավակը, որը ամենամեծ թաղված նավակն է հայտաբերված Դանիայում:]]
8-րդ դարից մինչև 10-րդ դարը Դան ժողովուրդը հայտնի էր որպես [[Վիկինգներ]]: [[Նորվեգացիներ]]ի և [[Շվեդներ]]ի հետ նրանք գաղութականցրել են և առևտրով են զբաղվել  [[Եվրոպա]] մեծ մասով: Վիկինգ նավագնացները հանկարծակի 9-րդ դարում հայտնաբերեցին [[Իսլանդիա]]ն, [[Ֆարերյան կղզիների]] ճանապարհին հայտնաբերցին նաև "[[Վինլանդ]]ը" (գինու երկիր), որը այժմ հայտնի է [[Նյուֆաունդլանդ (կղզի)|Նյուֆաունդլանդ]] անվանմամբ [[Կանադա]]յում: Դանիական վիկինգները ամենաակտիվն էին բրիտանական կղզիներում և [[Արևմտյան Եվրոպա]]յում: Նրանք ժամանակավորապես բնակություն հաստատեցին [[Անգլիա]]յում, [[Իրլանդիա]]յում և [[Ֆրանսիա]]յում, որտեղ հիմնեցին [[Նորմանդիա]]ն: Շատ անգլո-սաքսոններ այս ժամանակահատվածում բնակություն հաստատեցին Դանիայում, հետո տեղափոխվեցին Անգլիա: Ինչպես վկայում են սեպագրերը, Դաները քրիստոնիացվել են մոտ 965 թվականին [[Հերալդ Բլյութութ]]ի կողմից: Ենթադրվում է, որ Դանիան դարձել է քրիստոնյա քաղաքական պատճառներով, որպեսզի ապահովագրվի աճող [[Սրբազան Հռոմեական կայսրոււթյուն|քրիստոնեական ուժի]] ներխուժումից և [[Գերմանիա]]յի հետ առևտրային հարաբարությունների պահպանմամբ: Այս ժամանակահատվածում Հերալդը կառուցեց վեց [[ամրոց]] Դանիայի տարածքում իսկ ավելի ուշ կառուցեց [[Դաներվիրկե]]ն: 11-րդ դարի սզբին [[Կնուդ մեծ]]ը  հաղթանակ տարավ և միավորեց Դանիան, Անգլիան և Նորվեգիան մոտ 30 տարով:<ref>* {{cite web| last =Lund| first =Niels| date =May 2003| url =http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-2.asp| archiveurl =http://web.archive.org/web/20060510174200/http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-2.asp| archivedate =10 May 2006| title =Denmark – History – The Viking Age| work =Denmark| publisher =Royal Danish Ministry of Foreign Affairs| accessdate =1 May 2006| accessdate =24 June 2012 }}
* [http://www.tacitus.nu/historical-atlas/scandinavia/denmark.htm Historical Atlas of Denmark]</ref>

[[Բարձր միջնադար|Բարձր]] և [[Ուշ միջնադար]]երում Դանիան նվաճեց նաև [[Սկանիա]]ն ([[Սկոն]]ը, [[Հալլանդ]]ը և [[Բլեկինգ]]ը) և [[Դանիական Էստոնիա]]ն, ինչպես նաև [[Սվեզլիգ]]ի և [[Հոլշտեյն]]ի դքսությունները:  

1397-ին, Դանիան միություն ստեղծեց [[Նորվեգիա]]յի և [[Շվեդիա]]յի հետ, արը ղեկավարում էր [[Մարգարեթ I (Դանիայի թագուհի|Մարգարեթ I]]-ին թագուհին: Միությունում երեք երկրների իրավունքները հավասար էին: Սակայն Մարգարեթի ղեկավարումը Դանիային տալիս էր մի փոքր շատ իրավունքներ:<ref name="Lauring">Palle Lauring, ''A History of the Kingdom of Denmark'' (Host & Son Co.: Copenhagen, 1960) p. 108.</ref> Այսպիսով սկանդինավյան պատմության հաջորդ 125 տարին կապված էր այս միության հետ: 

Բողոքականների բարեփոխումները Սկանդինավիա եկան 1530-ականներին և հաջորդեց քաղաքացիական պատերազմ, Դանիան ընդունեց Լյութերականություն 1536: Ավելի ուշ Դանիան Նորվեգիայի հետ ստեղծեց նոր միություն:

=== Վաղ ժամանակակից պատմություն ===

[[Պատկեր:Slaget ved oland maleri av claus moinichen 1686.jpg|thumb|[[Օլանդի ճակատամարտ]]ը Դանիա-Նորվեգական և Նիդերլանդական դաշինքի և Շվեդագական ռազմածովային ուժերի միջև 1676-ի հունիսի մեկին:]]
Կալմարյան միությունից 1523-ին Շվեդիայի դուրս գալուց հետո Դանիան անընդհատ փորձում էր վերականգնել իր տիրապետություն Շվեդիայում: Առաջին փորձը [[Հյուսիսային յոթամյա պատերազմ]]ն էր, որը ընթացավ 1563-ից 1570 թվականները: Երկրորդ փորձը [[Կալմարյան պատերազմ]]ն էր, երբ [[Կրիստիան IV (Դանիայի թագավոր)|Կրիստիան IV]]-ը հարձակվեց Շվեդիայի վրա 1611-ին, բայց չհասավ իր հիմնական նպատակին պարտադրել Շվեդիային վերադառնալ միություն: Պատերազմը տարածքային փոփոխություններ չմտցրեց, բայց Շվեդիան ստիպված վճարեց 2 միլիոն արծաթ ռազմատուգանք:<ref>{{cite web|url=http://www.smb.nu/svenskakrig/1611.asp|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071011111014/http://smb.nu/svenskakrig/1611.asp|archivedate=11 October 2007 |title=Kalmarkriget 1611–1613 |accessdate=4 May 2007 |publisher=Svenskt Militärhistoriskt Bibliotek}}</ref>

Կրիստիան թագավորը այս միջոցներով կառուցեց մի քանի քաղաքներ և ամրոցներ, որոնցից ամենահայտնին են [[Գլյուկխտադտ]]ը (որպես հակակշիռ [[Համբուրգ]]ին), [[Օսլո|Կրիստանիա]]ն (հետագայում վերանվանվեց [[Օսլո]]), [[Կրիստիանշավն]]ը, [[Կրիստիանսթադ]]ը և [[Կրիստիանսանդ]]ը: Ոգեշնչվելով Նիդերլանդների գաղությատիրական քաղաքականությունից թագավոր Կրիստիանը որոշեց ծրագրավորել դանիական գաղութատիրական քաղաքակնությունը, որի շրջանակներում ծրագրավորում էր գաղութականացնել [[Շրի Լանկա]], սակայն այս ծրագրի արդյունքում հաջողվեց գաղութականացնել [[Տրաքեբար]]ը [[Հնդկաստան]]ում: Դանիայի գաղութատիրական կայսրությունը սահմանափակվում է միայն մի քանի որոշիչ առևտրային տարածքներով Աֆրիկայում և Հնդկաստանում

[[Երեսնամյա պատերազմ]]ի ժամանակ Կրիաստիանը փորձեց ղեկավարել Գերմանիայի Լյութերեն նահանգնարը, բայց ջախջախիչ պարտություն կրեց [[Լյութերի ճակատամարտ]]ում:<ref>Parker, pp. 69–70.</ref> Արդյունքում կաթոլիկ բանակը [[Ալբրեխտ ֆոն Վալենշտայն]]ի գլխավորությամ գրավեց և կողոպտեց Յուտլանդիան,<ref>Parker, p. 70.</ref> ստիպելով Դանիային դուրս գալ պատերազմից: Դանիան կարողացավ խուսափել տարածքներ կորցնելուց, սակայն տարածաշրջանում ընդհանուր հսկողությունը անցավ Շվեդիայի ձեռքը: Շվեդական զորքերը 1643-ին ներխուժեցին Յուտլանդիա և նվաճեցին Սկոնեն 1644-ին: Շվեդական ներխուժման արդյունքում տուժեց Դանիայի գյուղատնտեսության մակարդակը, իսկ բնակչությունը նվազեց 20 տոկոսով:<ref>Geoffrey Parker (2001). "''Europe in crisis, 1598–1648''". Wiley-Blackwell. p.205. ISBN 0-631-22028-3</ref>

1645-ի Բրոմսբերի պայմանագրով Դանիան կորցրեց Հոլլանդը, Գոթլանդը, Դանիական Էստոնիայի մնացած հատվածը և Նորվեգիայի որոշ տարածքներ: 1657-ին [[Ֆրեդերիկ III (Դանիայի թագավոր)|Ֆրեդերիկ III]]-ը պատերազմ հայտարարեց Շվեդիային և շարժվեց դեպի [[Բրեմեն-Վերդեն]]: Սա բերեց դանիական զորքերի վերջնական ջախջախմենը և 1658-ի Ռոսկիլդի պայմանագրով Շվեդիային անցան Յուտլանսիան, Ֆունենը և Զիլանդի մեծ մասը: Կառլ X Գուստավը մտափոխվեց,որ ամբողջությամբ չի ոչնչացրել Դանիան և սկսեց [[Կոպենհագեն]]ի երկամյա պաշարումը, բայց չկարողացավ գրավել այն: Հաջորդ հաշտության պայմանագրով Դանիային հաջողվեց պահպանել իր անկախությունը:

Denmark tried to regain control of Skåne in the [[Scanian War]] (1675–79) but this attempt was a failure. Following the [[Great Northern War]] (1700–21), Denmark managed to restore control of the parts of [[Schleswig]] and [[Holstein]] ruled by the house of [[Holstein-Gottorp]] in 1721 and 1773, respectively. In the [[Napoleonic Wars]], Denmark originally tried to pursue a policy of neutrality and trade with both [[First French Empire|France]] and the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]] and joined the [[Second League of Armed Neutrality|League of Armed Neutrality]] with [[Russian Empire|Russia]], Sweden and [[Kingdom of Prussia|Prussia]]. The [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|British]] considered this a hostile act and attacked Copenhagen in both [[Battle of Copenhagen (1801)|1801]] and [[Battle of Copenhagen (1807)|1807]], in one case carrying off the [[Royal Danish Navy|Danish fleet]], in the other, burning large parts of the Danish capital. This led to the so-called Danish-British [[Gunboat War]], but the British control of the waterways between Denmark and Norway proved disastrous to the union's economy and in 1813, Denmark-Norway went [[bankruptcy|bankrupt]]. The Danish-Norwegian union was dissolved by the [[Treaty of Kiel]] in 1814. Norway entered a new union with Sweden which lasted until 1905. Denmark kept the colonies of [[Iceland]], [[Faroe Islands]] and [[Greenland]]. Apart from the Nordic colonies, Denmark ruled over [[Danish India]] ([[Tranquebar]] in [[India]]) from 1620 to 1869, the [[Danish Gold Coast]] ([[Ghana]]) from 1658 to 1850, and the [[Danish West Indies]] (the [[United States Virgin Islands|U.S. Virgin Islands]]) from 1671 to 1917.

===Սահմանադրական միապետություն===
[[File:Grundlovgivende rigsforsamling - Constantin Hansen.jpg|thumb|left|''Den Grundlovsgivende Rigsforsamling'' (The founding fathers of the [[Constitution of Denmark|Danish constitution]]), 1860–1864 painting by [[Constantin Hansen]].]]
The Danish liberal and national movement gained momentum in the 1830s, and after the European [[Revolutions of 1848]] Denmark peacefully became a [[constitutional monarchy]] on 5 June 1849. After the [[Second Schleswig War|Second War of Schleswig]] (Danish: ''Slesvig'') in 1864, Denmark was forced to cede [[Province of Schleswig-Holstein|Schleswig and Holstein]] to [[Prussia]], in a defeat that left deep marks on the Danish national identity.{{citation needed|date=July 2012}} After these events, Denmark pursued a policy of neutrality in Europe.

After the defeat of Germany in World War I, the [[Treaty of Versailles|Versailles powers]] offered to return the then-German region of Schleswig-Holstein to Denmark. Fearing German [[irredentism]], Denmark refused to consider the return of the area and insisted on a [[plebiscite]] concerning the return of Schleswig. The two [[Schleswig Plebiscites]] took place on 10 February and 14 March, respectively. On 10 July 1920, after the plebiscite and the King's signature (9 July) on the reunion document, Northern Schleswig (Sønderjylland) was recovered by Denmark, thereby adding 163,600 inhabitants and 3,984&nbsp;km². The reunion day (Genforeningsdag) is celebrated every year 15 June on Valdemarsdag.
[[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|Denmark became a member of the [[European Union]] in 1973 and signed the [[Lisbon Treaty]] in 2007.]]

[[Germany]]'s [[invasion]] of Denmark on 9 April 1940&nbsp; – code named [[Operation Weserübung]]&nbsp; – met only two hours of military resistance before the Danish government surrendered. Economic co-operation between Germany and Denmark continued until 1943, when the Danish government refused further co-operation and [[Royal Danish Navy|its navy]] sank most of its ships and sent as many of their officers as they could to Sweden. During the war, the government was helpful towards the Danish Jewish minority, and the Danish resistance performed a [[Rescue of the Danish Jews|rescue operation]] that managed to get most of them to Sweden and safety shortly before the Germans planned to round up the Danish Jews. Denmark led many "inside operations" or sabotage against the German facilities. [[Iceland]] severed ties to Denmark and became an independent republic, and in 1948, the [[Faroe Islands]] gained [[home rule]]. 

After the war, Denmark became one of the founding members of the [[United Nations]] and [[NATO]], and in 1973, along with Britain and Ireland, joined the [[European Economic Community]] (now the [[European Union]]) after a [[Danish European Communities membership referendum, 1972|public referendum]]. The [[Maastricht treaty]] was ratified after a further referendum in 1993 and the subsequent addition of concessions for Denmark under the [[Edinburgh Agreement]].
[[Greenland]] gained [[home rule]] in 1979 and was awarded [[self-determination]] in 2009. Neither Greenland nor the Faroe Islands are members of the European Union, the Faroese declining membership in EEC from 1973 and Greenland from 1986, in both cases because of fisheries policies.

Despite its modest size, Denmark has been participating in major UN sanctioned, and often NATO led, military and humanitarian operations notably including: [[Cyprus dispute|Cyprus]], [[Bosnian War|Bosnia and Herzegovina]], [[Korean War|Korea]], [[Suez Crisis|Egypt]], [[Croatian War of Independence|Croatia]], [[Kosovo War|Kosovo]], Ethiopia, [[War in Afghanistan (2001–present)|Afghanistan]], Iraq, [[Somali Civil War|Somalia]] and recently Libya. In 2009 [[Anders Fogh Rasmussen]] resigned as Prime Minister of Denmark to become the Secretary General of NATO.