Difference between revisions 721934 and 721937 on iowiki

{{Revizo}}
{{Linguo|
|Nomo_en_Ido = Aragoniana linguo
|Nomo_linguo = Aragonés
|Parolata_en= Aragono
|Regioni_di_mondo = [[Europa Ocidentala]]
|Tota_parolanti = {{formatnum:10000}}
|Rango = 
(contracted; show full)

[[Reconquista|Rikonquesto]] di zono da aragonani e navarrani facis ke la linguo extensis (por co helpis ke ol existis altra linguo, parolita da kristani en islamana zono tre semblanta a l'aragona e kun poka chanji, ol ne esis desfacila di "aragonigar". Quankam, l'extensiono di l'aragoniana facis ke ol komencis influeso di altra latinida linguo kam oksitana, hispaniana e kataluniana. L'aragoniana parolita en La Rioja e Soria komencis desaparar por ta epoko.

[[Arkivo:
:Evolución Aragonés - Aragón.svg|300px|right|thumb|Evoluo di l'Aragoniana linguo.]]

== Dialekti ==
[[Arkivo:Grupos de parlas de l'aragonés.svg|290px|right|thumb|La propono di quar dialekti farita da Francho Nagore.]]

Kam preske omna lingui, l'Aragoniana anke havas dialekti. On povas dicar ke en omna valo parolesas aparta dialekto.

Ol existas propono (farita da Francho Nagore) por dividar la linguo en quar precipua dialekti:
* Centra
* Ocidenta
* Orienta
* Suda

Por kelka linguisti, ta grupi esas komplexa dialektala formita di kelka paroladi. Por altri, ta quar grupi esas la dialekti di l'Aragoniana e la Chesiana e la Chistabinana esus komarkala paroladi.




























=== Fonologio e grafio ===
La fonemi esas inter obliqua stangi / /, lalofoni di fonemo esas inter quadrata krampi [ ], l'ortografio esas en kursivo ol adaptesas a l'ortografio di l'[[Akademio di l'Aragoniana Linguo]].

==== <u>Vokali</u> ====
{| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent;"
|- style="text-align:center; font-size:smaller;"
|style="padding-bottom:3px;"| <span style="align:left; font-size:90%;" class="editlink noprint plainlinksneverexpand"></span>
| style="width: 60px;" | '''Fronta'''
| style="width: 60px; word-spacing: -.3em;" |
| style="width: 60px;" | '''Centre'''
| style="width: 60px;word-spacing: -.3em;" | 
| style="width: 60px;" | '''Dopa'''
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | '''DisvasteKlozita'''
| style="height: 210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position: relative;">[[Arkivo:Blank vowel trapezoid.svg|300px]]<div style="background: transparent; position: absolute; top: 0px; left: 0px;">
{| style="position: relative; width: 300px; height: 210px; text-align: center; background: transparent;"
|-
| style="width: 300px; height: 210px; text-align: center; background: transparent; font-size: 120%;" |
(contracted; show full)|}
</div></div>
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | '''Mez
-vastea'''
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | '''VasteApertita'''
|}<noinclude>

Grafika acento ''(á, é, í, ó, ú)'' indikas posiciono neregula dil tonika acento.

==== <u>Konsonanti</u> ====
{|class="wikitable" {{tablapolida}}
! 
! colspan="2" style="background-color:#e3d9ff"| dulipajbilabiali
! colspan="2" style="background-color:#d9edff"| lipoabial-dentajli
! colspan="2" style="background-color:#e3d9ff"| interdentalsi
! colspan="2" style="background-color:#d9edff"| dentalaj aux<br />alveolaji
! colspan="2" style="background-color:#e3d9ff"| palataj aux<br />postalveolajli
! colspan="2" style="background-color:#d9edff"| velajri
|-
! 
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''senvocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''vocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''senvocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''vocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''senvocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''vocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''senvocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''vocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''senvocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''vocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''senvocxaja'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''vocxaja'''
|-
| '''plozivojklusilo'''
| align=center| ''p''<br />'''/p/'''
| align=center| ''b''<br />'''/b/'''<br />'''[b~β]''' 
|
|
|
| 
| align=center| ''t''<br />'''/t/'''
| align=center| ''d''<br />'''/d/'''<br />'''[d~ð]'''
| 
|
| align=center| ''c, qu''<br />'''/k/'''  
| align=center| ''g, gu''<br />'''/g/'''<br />'''[g~ɣ]'''
|-
| '''frikativoji'''
| align=center| ''f''<br />'''/f/''' 
| align=center| 
|
|
| align=center| ''z''<br />'''/θ/'''
| align=center| 
| align=center| ''s''<br />'''/s/'''
| align=center| 
| align=center| ''x, ix''<br />'''/ʃ/'''
|
| 
|
|-
| '''afrikatoji'''
| 
|
|
|
|
|
| align=center|  
| align=center|    
| align=center| ''ch''<br />'''/tʃ/'''  
| align=center|  
| 
|
|-
| '''nazaloji'''
|
| align=center| ''m''<br />'''/m/'''
|  
|
|
|
|
| align=center| ''n''<br />'''/n/'''<br />'''[n~ɱ~ŋ]'''
|
| align=center| ''ny''<br />'''/ɲ/''' 
| 
|
|-
| '''lateraloji'''
| 
|
|
|
|
|
|  
| align=center| ''l''<br />'''/l/'''
|  
| align=center| ''ll''<br />'''/ʎ/'''
| 
|
|-
| '''vibrantoji'''
| 
|
| 
|
|
|
|
| align=center| ''rr, r-''<br />'''/rr/'''
| 
|
|
| 
|-
| '''verberantoji'''
|
|
| 
|
|
|
|  
| align=center| ''r''<br />'''/r/''' (u '''/ɾ/''')
| 
| 
|
|
|-
| '''alproksximantoji'''
|
| 
|
| align=center| ''u''<br />'''/w/''' 
| 
| 
|
| align=center| ''i, y''<br />'''/j/'''
| 
|
|
|}

==== Diakronika evoluado dei fonologio ====
IujUlu historia historiaj trajitoj dei la a'Aragoniana en slua evoluado ek la lLatina:


* O, E malfermitaj en pralatinida devenas en la diftongoj [we],[je]:
** PONTE > p'''ue'''nt  (Hisp. ''puente''; Ast. ''ponte''; Kat. ''pont''; Okc. ''pont/pònt'')
** FERRU > f'''ie'''rro  (Hisp. ''hierro''; Ast. ''fierru''; Kat. ''ferro''; Okc. ''fèrre/hèr'')
* Latinidaj grupoj -X-, -PS-, SCj- devenas senvocxa palatala frikativo ''ix'' [S]:
** COXU > coixo (Hisp. ''cojo''; Ast. ''coxu''; Kat. ''coix''; COXA > Okc. ''cuèissa/cueisha'')
* Kiel en la [[hispana]], en la [[kataluna]] (parte), en la [[okcitana]] (parcialment), en la [[astura]] y en [[galega]], V devenas /b/:
** VALORE > ''valor'' (Hisp. ''valor'' [b-]; Kat. ''valor'' [b-/v-]; Occ. ''valor'' [b-/v-];  Ast. ''valor'' [b-]; Gal. ''valor'' [b])

=== Morfosintaksxo ===
==== Determinantoji ====
===== Posesivoji =====
La posesivoji farcas la determinanta funkcio kiam iande li estas post la difinita artikolo. La determinita nomo povas estiar meze de lail kombino:

* ''O mío campo; a mía casa; a casa mía; etc''.

En iujula okazoj, gxiioni, ol ne farcas mankon la 'artikolo:
* ''Casa nuestra ye cerqueta d'aquí''.

Kun iujulu substantivoji referintaj al proksximaj parencoji, oni uzas ankauxe la mallongkurta formo de lail posesivo, kiuqua ne iras akompanita dei artikolo:
* ''Mi pai; tu mai''.

==== Pronomoji ====
===== Adverbialaj pronomoji =====
La aragona, kiel multaj latinidaj lingvoj, konservas las latinaj formoj ENDE kaj IBI en la adverbialaj pronomoj: e''n/ne'' kaj ''bi/i/ie''.

===== Diakrona gramatika evoluado =====
(contracted; show full)[[tet:Lia-aragonés]]
[[th:ภาษาอารากอน]]
[[tr:Aragonca]]
[[ug:ئاراگون تىلى]]
[[uk:Арагонська мова]]
[[vi:Tiếng Aragon]]
[[wuu:阿拉贡语]]
[[zh:阿拉贡语]]