Difference between revisions 721938 and 721941 on iowiki

{{Revizo}}
{{Linguo|
|Nomo_en_Ido = Aragoniana linguo
|Nomo_linguo = Aragonés
|Parolata_en= Aragono
|Regioni_di_mondo = [[Europa Ocidentala]]
|Tota_parolanti = {{formatnum:10000}}
|Rango = 
(contracted; show full)
En ula okazioni, ol ne facas manko l'artiklo:
* ''Casa nuestra ye cerqueta d'aquí''.

Kun ulu substantivi referinta a proxima parenci, on uzas anke la kurta formo dil posesivo, qua ne iras akompanita di artiklo:
* ''Mi pai; tu mai''.

==== Pr
onomi ====
===== Adverbiala pronomi =====
La aragona, kiel multaj latinidaj lingvoj, konservas las latinaj formoj ENDE kaj IBI en la adverbialaj pronomoj: e''n/ne'' kaj ''bi/i/ie''.

===== Diakrona gramatika evoluado =====
Inverse ke en la hispana, la latina -B- restas en la imperfekta de indikativo en la dua kaj tria konjugacio: ''teniba'' (angl. "he had", hisp. ''tenía'', Kat. ''tenia'', Okc. ''teniá/tienèva'', Gal. ''tiña'', Port. ''tinha'')


'Aragoniana, kam multa latinida lingui, konservas la latina formi ENDE ed IBI en l'adverbiala pronomi: ''en/ne'' e ''bi/i/ie''.

===== Diakrona gramatika evoluado =====
Inverse ke en la Hispaniana, la Latina -B- restas en la imperfekta di indikativo en la duesma e triesma konjugado: ''teniba'' (angl. "he had", hisp. ''tenía'', Kat. ''tenia'', Okc. ''teniá/tienèva'', Gal. ''tiña'', Port. ''tinha'')



== Ortografio ==
L'Aragonana linguo hava tri ortografii:
 
# Ortografio di l'Akademio di l'Aragonana Linguo.
# Ortografio dil Socio di Aragona Linguistiko
# Grafika normi di Hueska ye 1987

<center>
{|border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
! colspan="4"| Komparo inter la tri ortografii di l'Aragonana
|-
! [[Fonemo|Fonemi]] 
! Ortografio di l'Akademio di l'Aragonana Linguo
! Grafika normi di Hueska ye 1987
! Ortografio dil SAL
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/a/
|style="background: #f9f9f9; "|'''a'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''a'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''a'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/b/
|style="background: #f9f9f9; "|'''b, v''' laux la latina etimologio.<br />Ex: ''bien, servicio, val, activo, cantaba, debant''
|style="background: #f9f9f9; "|'''b'''<br />Ex: ''bien, serbizio, bal, autibo, cantaba, debán''
|style="background: #f9f9f9; "|'''b, v''' laux la latinida etimologio, kiel en kataluna kaj okcitana.<br />Ex: ''bien, servício, val, activo, cantava, devant''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/k/
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''c'''
* '''qu''' antaux ''e, i''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''c'''
* '''qu''' antaux ''e, i''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''c'''
* '''qu''' antaux ''e, i''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/kw/
|style="background: #f9f9f9; "|Se gxi estas etimologika 'q', kiel en la kataluna kaj iom en la okcitana:
* '''qu''' antaux ''a, o''.
* '''qü''' antaux ''e, i''. <br />Ex: ''quan, qüestión''.
|style="background: #f9f9f9; "|'''cu''' kiel en la hispana<br />Ex: ''cuan, cuestión'' 
|style="background: #f9f9f9; "|Se gxi estas etimologia 'q', kiel en la kataluna kaj iom en la okcitana:
* '''qu''' antaux ''a, o''.
* '''qü''' antaux ''e, i''. <br />Ex: ''quan, qüestion''.
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/tʃ/
|style="background: #f9f9f9; "|'''ch'''<br />Ex: ''chaminera, minchar, chusticia, cheografía''
|style="background: #f9f9f9; "|'''ch'''<br />Ex: ''chaminera, minchar, chustizia, cheografía''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''ch'''.
* '''j''' ('''g''' antaux ''e, i'') laux la etimologio, kiel en kataluna kaj okcitana.<br />Ex: ''chaminera, minjar, justícia, geografia''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/d/
|style="background: #f9f9f9; "|'''d'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''d'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''d'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/e/
|style="background: #f9f9f9; "|'''e'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''e'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''e'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/f/
|style="background: #f9f9f9; "|'''f'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''f'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''f'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/g/
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''g'''
* '''gu''' antaux ''e, i''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''g'''
* '''gu''' antaux ''e, i''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''g'''
* '''gu''' antaux ''e, i''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/gw/
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''gu''' antaux ''a, o''
* '''gü''' antaux ''e, i''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''gu''' antaux ''a, o''
* '''gü''' antaux ''e, i''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''gu''' antaux ''a, o''
* '''gü''' antaux ''e, i''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|''h'' etimologia, muta post la latina
|style="background: #f9f9f9; "|Skribita laux la etimologio.<br />Ex: ''historia'', ''hibierno''
|style="background: #f9f9f9; "|Non skribite.<br />Ex: ''istoria'',''ibierno''
|style="background: #f9f9f9; "|Skribita kiel mezepoka aragona kaj kataluna.<br />Ex: ''história'',''hivierno''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/i/
|style="background: #f9f9f9; "|'''i'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''i'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''i'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/l/
|style="background: #f9f9f9; "|'''l'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''l'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''l'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/ʎ/
|style="background: #f9f9f9; "|'''ll'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''ll'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''ll'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/m/
|style="background: #f9f9f9; "|'''m'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''m'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''m'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/n/
|style="background: #f9f9f9; "|'''n'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''n'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''n'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/ɲ/
|style="background: #f9f9f9; "|'''ny''' kiel en la mezepoka aragona kaj kataluna<br />Ex: ''anyada''
|style="background: #f9f9f9; "|'''ñ''' kiel en la hispana<br />Ex: ''añada''
|style="background: #f9f9f9; "|'''ny''' kiel en la mezepoka aragona kaj kataluna<br />Ex: ''anyada''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/o/
|style="background: #f9f9f9; "|'''o'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''o'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''o'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/p/
|style="background: #f9f9f9; "|'''p'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''p'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''p'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/r/
|style="background: #f9f9f9; "|'''r'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''r'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''r'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/rr/
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''rr'''
* '''r-''' komenca
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''rr'''
* '''r-''' komenca
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''rr'''
* '''r-''' komenca
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/s/
|style="background: #f9f9f9; "|'''s''' (ankaux inter du vokaloj, neniam ''ss*'')
|style="background: #f9f9f9; "|'''s''' (ankaux inter du vokaloj, neniam ''ss*'')
|style="background: #f9f9f9; "|'''s''' (ankaux inter du vokaloj, neniam ''ss*'')
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/t/
|style="background: #f9f9f9; "|'''t'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''t'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''t'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|''-t'' malkomence etimologia, muta en la aragona nuntempa
|style="background: #f9f9f9; "|Skribita kiel en la mezepoka aragona, en la kataluna kaj en la okcitana.<br />Ex: ''sociedat, debant, chent''
|style="background: #f9f9f9; "|Ne skribita.<br />Ex: ''soziedá, debán, chen''
|style="background: #f9f9f9; "|Skribita kiel en la mezepoka aragona, en la kataluna kaj en la okcitana.<br />Ex: ''sociedat, devant, gent''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/u, w/
|style="background: #f9f9f9; "|'''u'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''u'''
|style="background: #f9f9f9; "|'''u'''
|-
|style="background: #f9f9f9; "|/jʃ/ (orientaj dialektoj)<br />/ʃ/} (okcidentaj dialektoj)
|style="background: #f9f9f9; "|'''ix''' kiel grafía apogo por cxiuj dialektoj<br />Ex: ''baixo''
|style="background: #f9f9f9; "|'''x'''<br />Ex: ''baxo''
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''ix''' (orientaj dialektoj).
* '''x''' (okcidentaj dialektoj). <br />Ex: ''baixo'' (orienta) = ''baxo'' (okcidenta)
|-
|style="background: #f9f9f9; "|{{IPA|/j/}}
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''y''' komenca kaj inter du vokaloj
* '''i''' en aliaj kasoj
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''y''' komenca kaj inter du vokaloj
* '''i'''en aliaj kasoj
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''y''' komenca kaj inter du vokaloj
* '''i''' en aliaj kasoj
|-
|style="background: #f9f9f9; "|{{IPA|/θ/}}
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''z''' antaux ''a, o, u''.
* '''c''' antaux ''e, i'' (en internaciaj formadoj kaj iaj paroloj de greka aux araba origino).
* '''z''' en fina posicio (sed '''tz''' kiel grafio en pluraloj kaj verbaj formoj el ''t+s'' ke en benaska faras '''ts''').
<br />Ex: ''zona, Provenza, fetz, centro, servicio, realizar, verdatz''.
|style="background: #f9f9f9; "|'''z'''<br />Ex: ''zona, Probenza, fez, zentro, serbizio, realizar, berdaz''.
|style="background: #f9f9f9; "|
* '''z''' antaux ''a, o, u'', en komenca posico.
* '''ç''' antaux ''a, o, u'', en interna posicio.
* '''z''' en fina posicio.
* '''c''' antaux''e, i''.
* '''z''' en la internaciaj formacioj<br />Ex: ''zona, Provença, fez, centro, servício, realizar, verdaz''.
|-
|style="background: #f9f9f9; "|Cultismos
|style="background: #f9f9f9; "|Gxi ne estas notataj la asimilado tendencoj.<br />Ex: ''dialecto, extension'' kaj ''lexico''.
|style="background: #f9f9f9; "|Se notan as tendencias a l'asimilación.<br />Ex: ''dialeuto, estensión'' sed ''lecsico''.
|style="background: #f9f9f9; "|Gxi ne estas notataj cxiaj tendencoj al asimilado.<br />Ex: ''dialecto, extension'' kaj ''lexico''.
|-
|style="background: #f9f9f9; "|Notado de la tonika akcento ('''en nigro''' en la ekzemploj)
|style="background: #f9f9f9; "|Hispana modelo, sole en akutaj, gxi permesas ne akcentuado.<br />Ex:
* ''hist'''o'''ria, gr'''a'''cia, serv'''i'''cio''
* ''mitoloch'''í'''a, cheograf'''í'''a, Mar'''í'''a, r'''í'''o''
* ''atenci'''ó'''n''
* ''ch'''o'''ven, cant'''a'''ban''
|style="background: #f9f9f9; "|Hispana modelo.<br />Ex:
* ''ist'''o'''ria, gr'''a'''zia, serb'''i'''zio''
* ''mitoloch'''í'''a, cheograf'''í'''a, Mar'''í'''a, r'''í'''o''
* ''atenzi'''ó'''n''
* ''ch'''o'''ben, cant'''a'''ban''
|style="background: #f9f9f9; "|Portugala, kataluna kaj okcitana modelo.<br />Ex:
* ''hist'''ó'''ria, gr'''á'''cia, serv'''í'''cio''
* ''mitolog'''i'''a, geograf'''i'''a, Mar'''i'''a, r'''i'''o''
* ''atenci'''o'''n''
* ''j'''o'''ven, cant'''a'''van''
|}
</center>







(contracted; show full)[[tet:Lia-aragonés]]
[[th:ภาษาอารากอน]]
[[tr:Aragonca]]
[[ug:ئاراگون تىلى]]
[[uk:Арагонська мова]]
[[vi:Tiếng Aragon]]
[[wuu:阿拉贡语]]
[[zh:阿拉贡语]]