Difference between revisions 887507 and 887856 on iowiki

{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
| Audio_ligilo             = La Marseillaise.ogg
(contracted; show full)* en nord-esto: [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo, jacas [[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

{{revizo}}
== Historio ==
{{PA|Historio di 
Francia|Militala historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
(contracted; show full)

Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franciana kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe 2ma di Francia|Philippe 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentis grande la rejala domeno dum la 
mesam epoko. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo dil rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esis simple politika o militala: lo esis anke demografiala — pos [[1347]] la [[nigra pesto]] mortigis adminime la triima de la habitantaro dil rejio —; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris de ol plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16ma e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, fFranciana suvereni duktis multa militi en Italia kontre imperiestro [[Karl la 5ma Habsburg]]. Ma la regni di [[François 1ma|François la 1ma di Francia]] (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) esis precipue karakterizita ddistingesis per la plufortigo dil rejala povo, qua tendencis divenar absoluta, e per la renesanco literaturala ed artala kun forta influi de Italia.

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts transformis [[Franciana linguo]] en la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'uneso di Francia cirkume la persono di rejo esis shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi religiala inter katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo koincidis kun ekonomikala, e precipue politikala krizi. En 1598, rejulo Henri 4ma (1589-1610) donis per [[Nantes-dekreto]] partala libereso di kulto a protestanti.

Louis 13ma (1610-1643) e sua ministri Richelieu e Mazarin afrontis l'opozo di nobeli dezirantae retroprenar lua anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktis multa vinkoza militi (quale [[Triadek-yara milito]]) e komencis formacar lua unesma koloniala imperio, precipue en Nova Francia, en [[Antili]] e sur la voyo di Indii. [[Louis 14ma]] afirmis plua kam ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideris su kom "lietnanto di deo sur Tero" ed imperis konstruktar [[Versailles-palaco]], simbolo di sua povo. Cirkondis su kun artisti e cientisti, laboris por l'uneso religiala di sua rejio e rikomencis la persekuto di protestanti e revokis Nantes-dekreto. Quankam la danjeroza situeso di la monarkio, Louis 14ma duktis multa militi kontre Europa federita, dum ke markezo di Vauban facis konstruktar reto di fortifikita urbi en la frontieri dil rejio. Se ta militi rezultis samatempe en Franciana vinti, multa vinkesi e famini desbriligis la fino di sua regno.

Sua posnepoto Louis 15ma (1715-1774) duktis lu anke multi militi, kun diversa rezulti. Francia lasis tra traktato di Paris signatita en [[1763]] sua havaji en Nord-Amerika, ma kompris [[Lotringia]] e [[Korsika]] dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun proto-industriizeso*, note en textala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis 14ma, qua acesis a trono en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til la frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko franciana taliata en distrikti.]]
⏎
La delegitari sendita en Generala stati, qua apertesis la 5ma di mayo 1789 transirai rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su ko asemblo nacionala [[konstituco|konstitucala]]. La rejo ne povis impedar l'asemblo konstitucanta decidar l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar en 26 di agosto la [[Deklaro di yuri di homaro e civitano en 1789|Deklaro dil yuri di homaro e civitani]]. Pos probo di monarkio konstitucala, republiko naskas dum septembro 1792, e Louis 16ma, akuzita di trahizo, esas gilotinagita segun judicio di Konvento nacionala ye 21 di januaro 1793. Francia revolucionala konocas lor multa yari di militi e mortigi, til l'establiso di Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]

Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] abatis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franciani. Napoléon 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana populi sub sua kontrolo frue la 1810a yari. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko pose quik riveno en povo, l'imperio vinkesis definitive en [[Waterloo-batalio]] la [[18ma di junio]] [[1815]].

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji Louis 18ma (1814-1824) e precipue Charles 10ma (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da ''Trois Glorieuses'', revolucionala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis quik malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Se l'unesma yari du Duesma imperio esas to di autoritatema rejimo, Napoléon 3ma komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedas kresko di politika opozi dum ke industriala e fervoyala aceleresas. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye 2 di septembro 1870 e republiko proklamesis ye la  4ma di septembro, dum ke [[Prusia]] anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa di politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeto: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo esas grantita en 1881, divorco e sindikati esas yurizita en 1884, ed eklezii esas separita di stato en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis, en 1914, la duesma maxim granda dil mondo pos la de [[Unionita Rejio]]. Se multa politika krizi sequis — krizo boulangista, skandalo di dekoruri, skandalo di Panama, [[Dreyfus-afero]] —, la precipua menaco por la republiko venis de nun de extero, ube milito aparis pluse minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum la duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia dividesis inter "zoni okupita" en la nordo e "zono libera" en la sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
Francia eniris l'[[unesma mondomilito]] dum la komenco di agosto 1914 federita kun [[Unionita Rejio]] ed [[Rusian imperio]] kontre [[Germanian imperio]]. La milito produktis 1,4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko Triopla interkonsento. Ultre riganar di Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en [[Versailles-kontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragediale en 1940 kun nova invado di Belgia da Germaniani pos la rikonstrukto di Germanian armeo ed armago di sinistra rivo di Rheno.

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita da eforto pri enmigrado e produktiveso por paliatar l'indijo di laboraro en mineyi, stalo od automobilo, Francia penas riposedar sua ekonomika vigoro di antemilito, pose vivas forta kresko depos 1924. Esas koncernita tre pose maxim multa altra povi per la krizo di 1930a yari. Ma se ta krizo esas tarda, esas duriva e profunda. A desfacilaji ekonomikala adjuntesas politika krizo, malgre l'espero kreita da l'arivo en povo ye 1936 di Front populaire. Fine, kande Francia deklaras ye 3 di septembro 1939 milito kontre naskinta Germania, ekiris precize di maxim krizo qua havas konocita la Triesma republiko.

Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadis la nord-esto di Francia ye la [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandis armistico en [[22 di junio]]. Ta lasto obtenas tota povi ye 10 di julio, signatanta tale la fino di triesma republiko e la nasko di rejio di Vichy, qua duktas konservema politiko, tradicionalisto ed antisemida e kunlaborar kun triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interna ed extera di lando. La desembarko di federati ye 6 di julio 1944 en Normandia sonas la fino di naskinta okupeso e la komenco di libereso di Europa. En tote, ta konflikto mortigas min soldataro kam la precedanto, ma la viktimi civila esas multi - adminime 330 000 civila viktimi do 75 000 judi instalita sur la franciana teritorio qua esas ocidita - e la vundi psikologiala e politika pro la faliego en 1940, kunlaboro pose venji lor purigado esas longa a cikatrigar.

=== Depos la liberigo ===
Periodo di rinovigo komencaLa delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis  la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom  nacionala [[konstituco|konstitucal asemblajo]]. La rejulo ne povis impedar l'asemblo konstitucala decidar pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar en 26 di agosto la [[Deklaro di yuri di homaro e civitano en 1789|Deklaro dil yuri di homaro e civitani]]. Pos probo di monarkio konstitucala, republiko naskis dum septembro 1792, e Louis 16ma, akuzita per trahizo, ocidesis en la [[gilotino]] pos judicio da Nacionala Konvento la [[21ma di januaro]] [[1793]]. Pose Francia revolucionala konocis multa yari di militi e mortigi, til l'establiso di Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]
Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] revokis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franciani. Napoléon 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la 1810a yari. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en [[Waterloo-batalio]] ye la [[18ma di junio]] [[1815]].

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji [[Louis 18ma di Francia|Louis la 18ma]] (1814-1824) e precipue Charles 10ma (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da ''Trois Glorieuses'', revolucionala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis rapide malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Quankam la rejimo dum l'unesma yari dil Duesma imperio esis autoritatema, [[Napoléon 3ma|Napoléon la 3ma]] komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedis kresko di politikala opozantaro. Dum ta epoko l'industrio e fervoyala sistemo kreskis rapide. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye la [[2ma di septembro]] [[1870]] e la republiko proklamesis ye la  [[4ma di septembro]] sam yaro, dum ke [[Prusia]] anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa de la politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeti: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo permisesis en 1881, divorco e sindikati legaligesis en 1884, e la Eklezio e la Stato separesis en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis la duesma maxim granda dil mondo en 1914, pos la de [[Unionita Rejio]]. Quankam multa politika krizi eventis internalande — krizo ''Boulangist''a, la skandalo di dekoruri, la skandalo pri la konstrukturo di [[Panama-kanalo]], [[Dreyfus-afero]] —, la precipua menaci por la republiko venis de exterlando, ube milito semblis plu minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
Francia eniris l'[[unesma mondomilito]] dum la komenco di agosto 1914 federita kun [[Unionita Rejio]] ed [[Rusian imperio]] kontre [[Germanian imperio]]. La milito produktis 1,4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko Triopla interkonsento. Ultre itere recevar Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en [[Versailles-kontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragedie en 1940, kun l'iter invado di Belgia da Germaniani pos la rikonstrukto di Germanian armeo e militarala riokupo di la sinistra rivo dil [[Rheno]].

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita per l'eforti por augmentar l'enmigrado e produktiveso, e por diminutar l'indijo di laboristi qui verkis en mineyi di stalo od en automobila industrii, Francia penis por riposedar sua ekonomiala vigoro de ante la milito. Pose ol vivis forta kresko depos 1924. Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo di 1930a yari. Quankam ta krizo komencis tarde, ol esis duriganta e profunda. Politika krizo ed ekonomiala desfacilaji adjuntesas , quankan l'espero kreita per l'arivo en 1936 dil partiso ''Front populaire'', en 1936. Fine ye la [[3ma di septembro]] [[1939]] kande Francia deklaris milito kontre Naziista Germania, ol ekiris precize de la maxim granda krizo konocita per la Triesma republiko.

[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum la duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia dividesis inter "zoni okupita" en la nordo e "zono libera" en la sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadis la nord-esto di Francia ye la [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandis armistico en [[22 di junio]]. Ta lasto obtenis plena povi ye la [[10 di julio]] sam yaro. To signifikis la fino di la [[Triesma Republiko]] e la nasko dil [[Vichy Francia|rejimo di Vichy]], qua duktis konservema, tradicionalista ed antisemida politiki, e kunlaboris kun la Triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interne ed externe la lando. La desembarko di [[Federiti de la duesma mondomilito|la Federiti]] ye la [[6ma di julio]] [[1944]] en Normandia markizis la fino dil okupeso e la komenco di libereso di Europa. Entote, ta konflikto mortigis min soldati kam la precedanto, ma la viktimi civila esas plu multa - adminime 330 000 civila viktimi, inkluzite 75 000 judi instalita sur la Franciana teritorio qua ocidesis en [[koncentreyo|koncentreyi]] - e la vundi psikologiala e politikala pro l'invado en 1940, l'ago di kunlaboranti kun naziisti, e pose la venji kontre li duris longatempe por cikatrigar.
{{revizo}}
=== Depos la liberigo ===
Periodo di rinovigo komencis lor por Francia. Se generalo de Gaulle, chefo di Francia libera, ne povas impedar l'adopto di konstituco proxim to di triesma republiko. posmilito vidas la kreo di secureso sociala e votoyuro grantita a mulieri. Quaresma republiko selektas ocidentala partiso en kolda milito qua apertas dum ta epoko, entamas deskoloniizo di Azia ed Afrika e participas a debuti di Europana konstrukto. Francia komencas dum la sama tempo periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominita "Triadek glorioza".

Ye la [[1ma di junio]] [[1958]], dum grava politika krizo pro [[Aljeria-milito]], generalo de Gaulle esas investita prezidanto di konsilantaro per l'asembluro nacionala kun misiono donar ala republiko nova konstituco : kinesma republiko donas a prezidanto povi plu larja relate parlamento. Charles de Gaulle duras e kompletigas deskoloniizo di Afrika, ed afirmas la nedependo di Francia relate Usa. Por ta skopo, il dotizas Francia di nukleara civila ed armeala.

Ma la krizo studanta e sociala en mayo 1968 alegas l'arkaismo di rejimo qua semblas deskonektita di aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesas inversigar situeso per efektigar la dissolvo di asembluro nacionala ye 30 di mayo 1968 en fino Franciani lu donas larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionas en 1969 pose la falio di referendumo pri la reformo di senato e regioneso*. Tamen gaulismo mantenas su en povo kin yari o pluse, sub la figuro di prezidanto [[Georges Pompidou]].

En 1974 komencasi ero pos-gaullista, kun l'arivo di distingita persono de centro, Valéry Giscard d’Estaing, ad ofico di prezidanto. Lor Francia enriras gradope en la krizo di 1970a yari, l'unesma yari di sua komiso esas markita da multa legi aganta la permuti di francia socio, kam la lego Veil, qua legaligas interrupto voluntala di gravideso (IVG), od abaso de 21 a 18 yaro l'evo di majoreso. Ma la precipua jireyo eventas ye 1981, kande socialista prezidanto, François Mitterrand, esas elektita. Afrontanta l'ekonomikala(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]