Difference between revisions 888356 and 888357 on iowiki

<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
(contracted; show full)m yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun proto-industriizeso*, note en textala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis 14ma, qua acesis a trono en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til la frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko 
fFranciana taliadividita en distrikti.]]
La delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis  la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom  nacionala [[konstituco|konstitucal asemblajo]]. La rejulo ne povis impedar l'asemblo konstitucala decidar pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar en 26 di agosto la [[Deklaro di yuri di homaro e civitano en 1789|Deklaro dil yuri di homaro e civitani]]. Pos probo di monarkio konstitucala, repub(contracted; show full)

La konformeso di legi a la [[konstituco]], la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri kontrolesas da konstitucala konsilantaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Grafiko montras l'organizo dil institucuri de la kinesma republiko.]]


<!--  ======   FIM DA "REVISÃO" FEITA POR JOÃO XAVIER - Até o dia 12 de Outubro de 2015) ======     -->
<!--                         O TRECHO LOGO ABAIXO AINDA NÃO FOI REVISADO POR MIM                    -->⏎
=== Teritoriala subdividuro e descentraligo ===
[[Arkivo:Régions de France.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di regioni di Francia metropolala.]]
Metropolala Francia dividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: komuni, departmenti e regioni. Ta lokala ensembli esas samatempe administrala distrikti en qui la stato intervenas tra sua deskoncentrita servadi. La komuni, inter 36 570 en metropolala Francia ye la 1ma di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administres(contracted; show full) sociala esas precipua spensita da la kontributi sociala pagita da l'aktivi (65,5 % di totalo en 2005), ma anke -- e sempre plu -- per la stato e l'ensembli teritoriala. En 2005, la spensi di protekto sociala -- en senco maxim larja di termino -- reprezentis proxim 30% di PIB e pluse 45% di disponebla revenuo adjustita di menaji. Malgre l'esforci duktita da la sucedanta guvernerii por dominacar la spensi sociala, to augmentas rapide, pro note di kreskado di spensi di menaji e l'oldeso d
ie la populhabitantaro -- aktivi relate neaktivi di pluse 60 yari, qua esis di 3 en 1970, devos atingar 2,07 en 2010 e 1,36 en 2050 en metropolo, segun INSEE. Tandem la forta grado di chomado, sencesa, kontributas a l'augmentado di desequilibro pro la chomanti ne kontributas. La spensi sociala explikas nura preske la tota augmento di spensi publika (en procento di PIB) depos 1960, e sekureso sociala exposas en 2009 deficito por 23,5 miliardi euri.

=== Defenso ===
(contracted; show full)| urbo4 = Toulouse
}}

== Ekonomio ==
[[Arkivo:Champ_de_bl%C3%A9_Seine-et-Marne.jpg|thumb|left|180px|Plantacerio di [[frumento]] en la regiono [[Insulo di Francia]].]]
[[Arkivo:Several_Bordeaux_wines.jpg|thumb|180px|''Bordeaux''-[[vino]].]]
{{PA|Ekonomio di Francia}}
L'ekonomio di Francia esas la 7ma maxim granda dil mondo, e la 2ma maxim granda dil [[Europana Uniono]]. Kun 39 de la 500 maxim granda kompanii dil mondo, ol havas plu
a entraprezi inter la maxim granda dil mondo kam [[Germania]] ed [[Unionita Rejio]].<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 di julio 2010 |accessdate=21 di julio 2011|language=Angla}}</ref> Kun altra 11 landi Francia adoptis l'[[Euro]] en [[2002]] e remplasis komplete la franko (₣).<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 di oktobro 2010|language=Angla}}</ref>

En [[2014]] lua [[KLP]] esis 2 587 miliardi di dolari.<ref name=CIA>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France|accessdate=4 di mayo 2015|language=Angla|author=CIA}}</ref> Cirkum 1.7 % de la KLP venas de [[agrokultivo]], 19.4% venas de l'[[industrio]] e 78.9% venas de (kliento)servadi. Francia esas membro de la [[G8]]-grupo di la precipua industriala landi e de la [[Mondala organizuro pri komerco]].

(contracted; show full)
* Allemagne : [http://destatis.de destatis.de]
* Royaume-Uni : [http://www.statistics.gov.uk/CCI/nscl.asp?ID=7589 Office for National Statistics], en Angla linguo.
</ref>.]]

⏎
⏎
Segun il'Institucurto nacionala dpri statistiko ed ekonomikala studii (Insee), 65,.8 milioni personi vivis en Francia en 2013 (exter COM e Nova-Kaledonia), di qui 63.7 milioni en metropolala Francia e 2.1 milioni en la transmara departmenti (inkluzite Mayotte). Se on inkluzas anke 600 000 habitanti di transmara ensemblo (Franca Polinezia, Santa Pierre e Mikelon, Wallis e Futuna Insuli, Saint-Martin e Saint-Barthélemy) e di Nova-Kaledonia, la habitantaro di ensemblo di franca teritorii atingas 66,.4 milioni, sive proxime 1% di mondala homare la habitantaro dil mondo. Nacionala generala kontado esis organizita yeesis en regulala intertempi depos 1801, ma depos januaro 2004, la kontado esas realigiventas omnayare en la komunesi dikun 10 000 habitanti o pluea, extra transmara ensemblo, e omna kin yari altraloke.

Pos esanta relative febla dum 19ma yarcento ed frua 20ma yarcento — Francia experiencis rapida e poka markizita demografiala transito —. demografiala kresko di Francia divenis l'uno di plu forta en Europa, kombinanta naskadoprocento supera Europana mezvaloro (821 000 naski en 2009 kontre 536 000 morti) e positiva migrantala saldo (proxim 71 000 individui en 2009) : La habitantaro di Francia augmentis 0.54 % en 2009.

Pluse, la piramido di evi esas depos frua 20ma yarcento kun evolucionanta strukturo. La parto di populo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di viv-expekto (Francia beneficas uno di maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita kam grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la franca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo en 2009 segun Insee.

=== Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati ===
Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni personi (sive la quarimo di la habitantaro di lando) en 1999 havis adminime un parento od eavo qua esis enmigranto. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim la triimo dil habitantaro se retroiras til la preavi.

En 2010 vivis en Francia, segun l'internaciona defino di UN ("la persono naskinta en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigranti, korespondanta a 11.1 % de la habitantaro, di qui 5.1 milioni (7,8 %) naskis exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudia Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione (contracted; show full)skas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La [[religio katolika]] esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di [[laikeso]] e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego franca di religioza signi en la skoli publika.

Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio 
havas multe diminuita. Ndiminutesis multe. Nune nur 51% intertil 64% die la personi inquestionita deklaras suesar katolika lorsegun sondiajo publikigita en 2007, e larjgranda parto die la populhabitantaro asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prizenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni ([[eklezio apostolala armenana]], gallicanismo*, [[mormoni]], eklezio neo-apostolika, [[testi di Jehovah]]*, mennonisti*, ...) o ne kristana ([[hinduismo]], [[budismo]], [[bahaismo]]*, alevismo*, ...) esas anke pr(contracted; show full)

Pluse, Francia esas uno di landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

=== Informomoyeni ===
[[Arkivo:AudiencesTF1FR2FR3M6.png|thumb|Asistantari TF1 (darka blua), France 2 (reda), France 3 (klara blua) e M6 (flava).]]

En Francia, 
esas la lego di 29 di julio 1881 qua havaslego publikigita ye la [[29ma di julio]] [[1881]] institucita ed ens e sama  tempo kadrizite limitis la libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bonae en Francia, omnadia nacionala jurnalaro diala di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. Ja lore, lLa kin precipua titri di ta kategorio (''Le Figaro, '', ''Le Monde, '', ''Aujourd’hui en France, '', ''Libération'' e ''La Croix)'') kune vendas nur kune min unomin kam 1 milionoi exempleri singladiae, kanddum ke jJaponia omnadia diala jurnalo ''Yomiuri sShinbunm'' vendezas nura pluseas plu kam 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da ''Radio France'' esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (Canal +) yen 1984, multa televizion-kanalostacioni privata eventis, difuzita da radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas TF1, France 2 e M6, nur France 2 apartenas a grupo France Télévisions.

Pri aceso ad internet reto, esas vere demokratigita nur frua 2000a yari. En decembro 2009, 65% di Franciani 11 evo e plus esis reto uzantievante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ema ad 43ema en rango in klaso dpri libereso di jurnalaro en mondo segun l'organizuro ''Reporters sans frontières''.

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

Sporto en Francia esas karakterizataesas da anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

[[Futbalo]] esas la maxim populara sporto, kun pluse kam 2,.3 milioni licencieri (di qua 97% viri), populara augmentita da duopla vinko di Francia lor mondokalico* ye 1998 e pos championkonkurso di Europa ye 2000. Teniso (duesma sporto licencieri en kompar-termini*), [[kavalkado]], judoo, [[basketbalo]], handbalo* e [[golfo]] esas anke tre praktikata, sen omisar rugby* e petanko*, precipue en sudo di lando.

Proxim sep milion Franciani praktikas [[skio]] omna vintro, maxim ofte extere di sportala organizuro. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internacionala di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

=== Obligeso asociala, sindikala e politikala ===
[[Arkivo:Anti CPE - Paris 2006.jpg|thumb|Manifesto kontre CPE en Paris ye 2006.]]
Se la procento di aparteno ad elekti diminutas, la protestala aparteno, kompense, desvolvesas. En 2008, 42% di Franciani apartenabas ad demonstro, kontre 25% ye 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kam lando ube demontri e striki esas frequa.

Ma ta limitizita aparteno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franciani esas tre intrikata en asociala medio : 14 milioni voluntarii esas membri di plu ke miliono asociuri, qua beneficas di statuto grantita da la lego si 1 di julio.

== Kulturo ==
Franciana kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo ([[Franciana linguo|Franciana]]), lua movadi di pikto, [[literaturo]], [[arkitekturo]], ec. Lua [[cinemo]] anke esas notora, (note [[Lumière fratuli]]) inventis [[cinematografilo]]).

YeEn [[2008]] Francia modifikis lua [[konstituco]] por agnoskar regionala lingui, komquale [[Ocitaniana linguo|Ocitaniana]], [[Baska linguo|Baska]], [[Bretona linguo|Bretona]] ed [[Alzaciana linguo|Alzaciana]].

La simbolo di lando esas [[hano|hanulo]].

=== Arkitekturala patrimono ===
[[Arkivo:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|thumb|Galerio di speguli di kastelo di Versailles, maestroverko di baroka arkitekturo di 17ma yarcento.]]
Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

(contracted; show full)eriencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, Char e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mez-epoko inter 
la religiala arto qua inspirita di gs la Gregoriala kanto, e la profana kanto di trubaduri e truvervoyajanti, Franciana muziko atingais certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti kamquale Lully e Charpentier dum a 17ma yarcento, Rameau dum la 18ma yarcento, [[Hector Berlioz]], Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Deébussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon per la [[fratuli Lumière]], restas importanta kultural agado en Francia quankam la konkurenco di [[Hollywood]]: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktanto ed l'unesma Europana produktanto di longa filmi. Franciana cinemo, precipue direktita depos 1980a a [[komedio|komedii]] e skriptistocinemo, lansis dum la [[2000a yari]] kelka filmi al mondala suceso, quale ''Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain'' o ''La Marche de l'empereur''. Internacionala festivalo di filmo, organizita omnayare en [[Cannes]], esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta autori di teatroteatrala skriptisti: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi komquale [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento]] aparis importanta skriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]