Difference between revisions 894965 and 897193 on iowiki

<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
(contracted; show full)
Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] revokis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franciani. Napoléon la 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la 1810a yari. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en 
la [[WBaterloo-batalialio di Waterloo]] ye la [[18ma di junio]] [[1815]].

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji [[Louis la 18ma di Francia|Louis la 18ma]] (1814-1824) e precipue [[Charles la 10ma di Francia|Charles la 10ma]] (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da ''Trois Glorieuses'', revolucionala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe la 1ma di Francia|Louis Philippe la 1ma]]. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis rapide malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esais nur politikala, ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Quankam la rejimo dum l'unesma yari dil Duesma imperio esis autoritatema, [[Napoléon 3ma|Napoléon la 3ma]] komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedis kresko di politikala opozantaro. Dum ta epoko l'industrio e fervoyala sistemo krexpanseskis rapide. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di lando  : l'imperio kapitulacis ye la [[2ma di septembro]] [[1870]] e la republiko proklamesis ye la  [[4ma di septembro]] sam yaro, dum ke [[Prusia]] anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa de la politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeti: skoloi divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo permisesis en 1881, [[divorco]] e sindikati legaligesis en 1884, e la Eklezio e la Stato separesis en 1905. Dum la sam epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis la duesma maxim granda dil mondo en 1914, pos la de [[Unionita Rejio]]. Quankam multa politika krizi eventis interne la lando — la krizo ''Boulangist''a, la skandalo di dekoruri, la skandalo pri la konstrukturo dil [[Panama-kanalo]], [[kanalo di Panama]], l'[[afero Dreyfus-afero]] —, la precipua minaci por la republiko venis de exterlando, ube milito semblis plu minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
Francia eniris l'[[unesma mondomilito]] dum la komenco di agosto 1914 federita kun [[Unionita Rejio]] e [[Rusa imperio]] kontre [[Germana imperio]]. La milito produktis 1,.4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko di Triopla interkonsento. Ultre itere recevar Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en [[Versailles-kontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragedie en 1940, kun l'iter invado di Belgia da Germaniani pos la rikonstrukto di Germaniana armeo e militarala riokupo di la sinistra rivo dil [[Rheno]].

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita per l'esfortico por augmentar l'enmigrado e produktiveso, e por diminutar l'indija manko di laboristi qui verkis en mineyi di stalo od en automobila industrii, Francia penis por riposedardonar a sua ekonomiao la vigoro de ante la milito. Pose ol vivis experimentar forta kresko depos 1924., Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo die la 1930a yari. Quankam ta krizo komencis tarde, ol esis durigainta e profunda. Politika krizo ed ekonomiala desfacilaji adjuntesas is, quankan l'espero kreita per l'arivo en 1936 dil partiso ''Front populaire'', en 1936. Fine ye la [[3ma di septembro]] [[1939]] kande Francia deklaris milito kontre Naziista Germania, ol ekiris precize de la maxim granda krizo konocita per la Triesma republiko.

(contracted; show full)* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]