Difference between revisions 901426 and 901527 on iowiki

next diff >
Francia
<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{revizo}}
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
| Audio_ligilo             = La Marseillaise.ogg
| Imajo_mapo               = LocationFrance.svg
| Chefurbo                 = [[Paris]]
| Lojanti_chefurbo         = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo            = [[Paris]]
| Oficala_lingui           = [[Franciana linguo|Franciana]]
| Regionala_lingui         = (Videz [[#Lingui|Lingui]])
| Etnii_procenti           = 85%
| Etnii                    = [[Blankano]]
| Etnii2_procenti          = 10%
| Etnii2                   = [[Nord-Afrikano]]
| Etnii3_procenti          = 3.5%
| Etnii3                   = [[Nigrano]]
| Etnii4_procenti          = 1.5%
| Etnii4                   = [[Aziano]]
| Guvernerio               = [[Unesala stato]], [[Miprezidantala]], [[Republiko|Konstitucala republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato   = Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato       = Prezidanto
| Chefo_di_stato           = [[François Hollande]]
| Nomo_listo_chefo_guverno = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guverno     = Chefministro
| chefo_guverno            = [[Manuel Valls]]
| Legifantaro              = Parlamento
| Historio                 = [[La Frankia rejio unigis]]
| Historio_dato            = [[486]]
| Historio2                = [[Pakto di Verdun]]
| Historio2_dato           = [[agosto]], [[843]]
| Historio3                = fondo di la [[Rrepoubliko fundita]]
| Historio3_dato           = [[2ma di septembro]], [[1792]]
| Historio4                = [[EEC funditafondo di [[EEK]]
| Historio4_dato           = [[1ma di januaro]], [[1958]]
| Historio5                = [[Konstituco di Francia|Nuna konstituco]]
| Historio5_dato           = [[4 di oktobro]], [[1958]]
| Surfaco                  = {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco            = 47
| Surfaco_aquo             = 0,26
| Lojanti                  = {{formatnum:62448977}}
| Rango_lojanti            = 22
| Yaro                     = 2009
| Lojanto-denseso          = 115
(contracted; show full)| ISO                      = 250
| ISO2                     = FRA
| ISO3                     = FR
| Reto_kodo                = .fr
| Religii                  = [[Kristanismo]] (70.7%) ed [[Ateismo]]
| Oficalaretosituo         = http://www.france.fr
}}
'''Francia''', en longa formo: '''Republiko Franc
iana''' (''République française''), esas lando en West-[[Europa]], qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-, e maxim granda urbo esas [[Paris]], kun 2,125,245 habitanti ([[1999]]). Lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Lua devizo esas: ''Libereté, égalité, fraternité'' (''libereso, egaleso, frateso'' en Ido), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blank(contracted; show full)

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas mult anciena. A la grupi qui vivis en la regiono dum [[Paleolotiko]] e [[Neolitiko]] unionis altra populi, sucesive: Kelti, e Germani (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e [[Burgundia]]ni). En la komenco dil duesma yarmilo Kapetiana monarkio konstruktis teritorial uneso dil rejio di Francia. La [[17ma di junio]] [[1789]]
, konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto diande l'unesma [[konstituco|konstitucal asemblajo]] kunvokesis, konsideresas la nasko di la sistemo reprezentala en Francia, e la nasko di nuna stato. La konuntemporala periodo markizesas per esforci pri linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta de Europa, Afrika ed Azia.

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
[[Homo neanderthalensis|Homi de Neanderthal]] ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra-[[paleolitiko]]. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1.8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizita per multa glacial epoki qui modifikis lua vivokadro.

En Francia existas multa groti ornita dum supra-paleotiko, di qui un di la maxim famoza esas la groto di [[Lascaux]], en Dordogne (de 18 000 aK, ja habitita dal [[Homo sapiens]]).

Cirkum 10 000 aK (fino di lasta glacial epoko) la klimato dolcigis. Pos cirkum 7,000 aK, komencis [[neolitiko]] en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam l'evoluciono di ta kolonii esis diferanta segun la regioni. Pos forta demografiala kresko e developo dil [[agrokultivo]] dum  dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis la [[metalurgio]] en la regiono, komence dil [[oro]], depos [[kupro]], [[bronzo]] e, pos l'8ma yarcento aK, [[fero]].

En 600 aK, [[Anciena Grekia|Greki]] veninta dil urbo Phocea fondis [[Marseille]] an la rivo di [[Mediteraneo]]. Dum la sam epoko kelka populi komencis okupar la teritorio di nuna Francia, ma ta okupo difuzesis a tota lomna teritorio nur inter la 5ma e la 3ma yarcenti. La nociono di Gallia aparis lore, e korespondis a teritorii di populizo Kelta inkluzite inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia lore esis prospera regiono, e lua sudo recevis multa Grek e Roman influi.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58 aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuoze la restanta teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquestita repartisesis da Augustus en non Romana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi, quale [[Lyon]] –- qua pose divenis chef-urbo di Gallia –- fondesis dum la periodo Gallo-romana. Lyon konceptesis quale altra Romana altra urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozis su a Galliana kulti, quai ne desaparigis komplete: lua deaji kunfuzesis su gradope kun Romana deaji, en sama sinkretismo.

Dum la [[3ma yarcento]] rRomana Gallia konocis grava krizo. Le ''limes'', sistemo di fortifikuri ean la frontieri, por protektar l'imperio de Germana inkursi, sufris oftfrequa invadi da barbari. Romana povo, dum ta epoko, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a [[kristanismo]]. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. La [[31ma di decembro]] [[406]] Vandali, Suevi ed Alamani transiris [[Rheno]] ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su en nord-esto di nuna Francia ed exercis forta preso sur la generali Romana qua restis en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).]]
La konverto di Klovis, chefo fFranka, a [[kristanismo]] transformacis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia dum la transito inter la 5ma e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romana e kontributaji Germana kun kristanismo esis longa e desfacila. Frankani esis origine militala socio kun legi tre diferanta de Romana yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocis la rejio di Franki implikis dekado dil urbi, kristanismo instalis su tra la kreado di rurala kirki e precipue tra multa monakeyi. Se komence la povo di Klovis semblis origine solida, Merovingiana dinastio balde afrontis grava desfacilaji; ol desaparis en [[751]] kande [[Pipin la Mikra]] kronizesis rejulo di Franki. Tale, Karolingiana dinastio fondesis.

(contracted; show full)unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcioni di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e kelka de lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma mustis afrontar depos 1150a la nasko dil "imperio Plantagenet" grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franc
iana kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe 2ma di Francia|Philippe 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentis grande la rejala domeno dum la sam epoko. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo dil rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esis simple politika o militala: lo esis anke demografiala — pos [[1347]] la [[nigra pesto]] mortigis adminime la triima de la habitantaro dil rejio —; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris de ol plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16ma e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, Franciana suvereni duktis multa militi en Italia kontre imperiestro [[Karl la 5ma Habsburg]]. Ma la regni di [[François 1ma|François la 1ma di Francia]] (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) precipue distingesis per la plufortigo dil rejala povo, qua tendencis divenar absoluta, e per la renesanco literaturala ed artala kun forta influi de Italia.

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts transformacis [[Franciana linguo]] en la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'uneso di Francia cirkume la persono di rejo esis shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi religiala inter katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo koincidis kun ekonomikala, e precipue politikala krizi. En 1598, rejulo Henri 4ma (1589-1610) donis per [[Nantes-dekreto]] partala libereso di kulto a protestanti.

Louis la 13ma (1610-1643) e slua ministri Richelieu e Mazarin afrontis l'opozo di nobeli dezirante retroprenar luia anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktis multa vinkoza militi (quale [[la [[Milito di Triadek-  yara militoi]]) e komencis formacar lua unesma koloniala imperio, precipue en Nova Francia, en [[Antili]] e sur la voyo di Indii. [[Louis la 14ma di Francia]] afirmis plua kam ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideris su kom "lietnanto di deo sur Tero" ed imperis konstruktar [[Versailles-palaco]], simbolo di sua povo. Cirkondis su kun artisti e cientisti, laboris por l'uneso religiala di sua rejio e rikomencis la persekuto di protestanti e revokis Nantes-dekreto. Quankam la danjeroza situeso di la monarkio, Louis 14ma duktis multa militi kontre Europa federita, dum ke markezo di Vauban facis konstruktar reto di fortifikita urbi en la frontieri dil rejio. Se ta militi rezultis samatempe en Franciana vinti, multa vinkesi e famini desbriligis la fino di sua regno.

Sua posnepoto Louis la 15ma (1715-1774) duktis lu anke multi militi, kun diversa rezulti. Francia lasis tra traktato di Paris signatita en [[1763]] sua havaji en Nord-Amerika, ma kompris [[Lotringia]] e [[Korsika]] dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun la komenco dil industriizeso note en stofala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis la 14ma, qua acesis a trono en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til la frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko Franciana dividita en distrikti.]]
La delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis  la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom  nacionala [[konstituco|konstitucal asemblajo]]. La rejulo ne povis impedar l'asemblo konstitucala decidar pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar en 26 di agosto la [[Deklaro di yuri di homaro e civitano en 1789|Deklaro dil yuri di homaro e civitani]]. Pos probo di monarkio konstitucala, republiko naskis dum septembro 1792, e Louis 16ma, akuzita per trahizo, ocidesis en la [[gilotino]] pos judicio da Nacionala Konvento la [[21ma di januaro]] [[1793]]. Pose Francia revolucionala konocsubisis multa yari di militi e mortigi, til l'establiso dil Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]
Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] revokis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franciani. Napoléon la 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la 1810a yari. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en la [[Batalio di Waterloo]] ye la [[18ma di junio]] [[1815]].

(contracted; show full)] e [[Rusa imperio]] kontre [[Germana imperio]]. La milito produktis 1.4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko di Triopla interkonsento. Ultre itere recevar Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en [[Versailles-kontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragedie en 1940, kun l'iter invado di Belgia da Germani pos la rikonstrukto di German
a armeo e militarala riokupo di la sinistra rivo dil [[Rheno]].

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita per l'esforco por augmentar l'enmigrado e produktiveso, e por diminutar la manko di laboristi qui verkis en mineyi di stalo od en automobila industrii, Francia penis por ridonar a sua ekonomio la vigoro de ante la milito. Pos experimentar forta kresko depos 1924, Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo de la 1930a yari. Quankam ta krizo komencis tarde, ol esis durigint(contracted; show full)a duktis konservema, tradicionalista ed antisemida politiki, e kunlaboris kun la Triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interne ed externe la lando. La desembarko di [[Federiti de la duesma mondomilito|la Federiti]] ye la [[6ma di julio]] [[1944]] en Normandia markizis la fino dil okupeso e la komenco di libereso di Europa. Entote, ta konflikto mortigis min soldati kam la precedanto, ma la viktimi civila esas plu multa - adminime 330 000 civila viktimi, inkluzite 75 000 judi instalita sur la Franc
iana teritorio qua ocidesis en [[koncentreyo|koncentreyi]] - e la vundi psikologiala e politikala pro l'invado en 1940, l'ago di kunlaboranti kun naziisti, e pose la venji kontre li duris longatempe por cikatrigar.

=== Depos la liberigo ===
(contracted; show full)

Ma la krizo studentala e sociala en mayo 1968 alegis l'arkaismo dil rejimo qua semblis deskonektita del aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesis inversigar la situeso, tra la dissolvo di l'Asemblajo Nacionala ye la [[30ma di mayo]] [[1968]]. Fine, Franci
ani donis ad il larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionis en 1969 pos la falio di referendo pri la reformo dil Senato e di la regionala subdividuri. Tamen ''Gaulle''ismo mantenis su en povo dum kin yari o pluse, sub la figuro dil prezidanto [[Georges Pompidou]].

(contracted; show full)

=== Organizuro di povi ===
L'organizuro di povi en Francia establisesas en la [[konstituco]] di 1958, qua recevis diversa emendi. Francia havas politika sistemo qua rezervas granda povi ambe por la parlamento e por la prezidanto di la republiko. Studiisti di konstitucala sistemi nominas Franc
iana sistemo "rejimo mi-prezidantala" o ankore "rejimo parlementala bireprezentala".

La [[legifala povo]] formacesas dal parlamento, qua dividesas en du chambri, Nacional Asemblajo e Senato. La Nacional Asemblajo, basa chambro dil parlamento, formacesis da 577 deputati en 2011, qui elektesis por kin yari per universala direta sufrajio dum unnoma majoritata voto en du foyi en distrikti subdividita en departmenti. Nacional Asemblajo havas la lasta vorto se eventus deskonkordo longega kun senato pri adopto di lego. Senato formacesis en 2011 kun 348 senatani qui elektesis por sis yari per 150 000 granda elektanti (ca elektanti elektesas lokale) e fakte konsideresas min importanta reprezenteri kam la deputati de Nacional Asemblajo.

L'[[exekutiva povo]] formacesas dal prezidanto di la republiko, qua esas la [[chefo di stato]] e la chefo di armei. La prezidanto anke promulgas la legi e povas dissolvar la Nacional Asemblajo e kunvokar elekti. Ilu nominas la chefministro, e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas dissolvesar per propozo di censuro adoptita per la Nacional Asemblajo. Kande la parlamenta majoritato e prezidanto ne esas de la sama politikala partiso, on parolas lor di “kunhabitado”.

[[Judiciala povo]] separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko havas povo por indulgar. Judiciala povo subdividesas segun administral intenco. La maxim alta judicio esas la Konsilantaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Korto di Kasaco.  Franciana yurala sistemo, di tradiciono civila romana, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpe ante esar kondamnita, ed un proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un di la procesanti.

La konformeso di legi a la [[konstituco]], la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri kontrolesas da konstitucala konsilantaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Grafiko montras l'organizo dil institucuri de la kinesma republiko.]]

=== Teritoriala subdividuro e descentraligo ===
[[Arkivo:Réegions de _France_2016.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di la regioni di Francia metropolalapos la [[1ma di januaro]] [[2016]].]]
Metropolala Francia dividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: [[komuni]], [[departmenti]] e [[regioni]]. Ta lokala ensembli esas samatempe [[Teritoriala administrado di Francia|administrala distrikti]] en qui la stato intervenas tra sua [[deskoncentrita]] servadi. La komuni, inter 36 570 en metropolala Francia ye la 1ma di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administresas da un [[Municipala konsilantaro (Francia)|municipala konsilantaro]] qua elektas l'urbestro, ambe agenti di lokala ensembli e reprezentanti dil stato en l'urbo. Depos 1990a yari la kooperado inter la komuni esabas plufortigita da l'emerso di [[publika establisuri di koopero interkomunala, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franciana revoluciono, esas hodie inter 96 en metropolo ube administresas dal Generala konsilantaro. La membri dil konsilantaro elektesas inter la [[Franca kantoni|kantoni]]. La prefekto reprezentas la stato Franciana ibe. Pri 22 regioni di metropolo, di qua l'existo esas plu recenta, esas direktita da regionala konsilantaro, e la stato ibe esas reprezentita da prefekto di regiono. Di ta ensembla regionali adjuntesas altra teritoriala subdividuri di Francia, tale ke kantono, distrikto e plu recente loko, ma ne havas elektata⏎
Depos la [[1ma di januaro]] [[2016]] Francia dividesas en 18 regioni, di qui 12 esas en l'anciena "metropolo", 2 transmara regioni, 3 ''collectivités'', plu [[Mayotte]], qua esas departmento kun stando di  retanti.

Kgiono.

Kande kompariata a sua vicini Europana vicini, Francia havas longatempe karakterizita da fortdistingesas per lua granda politikala centraligo, l'ensembli teritoriala dispozanta di povi pri febladum ke l'administradi lokala havas poka povi. Tamen, ta situeso evolucionis multe depos la 1990a yari, unesme en 1982-1983 kun la lego Defferre, pose 2002-2004 sub l'administroado di [[Jean-Pierre Raffarin]]. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.

=== Francia transmara ===
[[Arkivo:Overseasfrancemap.png|190px|thumbnail|right|Francia metropolala e transmara (blua)]]
[[Arkivo:Résultats au premier tour des élections présidentielles en France depuis 1960.svg|thumb|Diagramo reprezentanta la procento di voti expresita obtenita da omna politika kuranti en unesma foyo di omna prezidantala elektado de 1965 til 2012.<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">{{legendo|#ff0000|Komunisti, extrema sinisto}}
{{legendo|#ff00ff|socialisti, diversa sinistro}}
{{legendo|#00bb00|ekologisti}}
{{legendo|#40c4ff|Dextro}}
{{legendo|#0000ff|Droite}}
{{legendo|#802020|Extrema dextro}}
{{legendo|#a0a0a0|diverso}}</div>]]

Franciana teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena Franca kolonii qui ne obtenis nedependo, submisesas a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno l'altri. L'ekonomikala situeso di ca teritorii esas ordinare min bona kam la de la metropolo, ed ol beneficas de multa helpi di stato.

[[Guadelupa]], [[Franciana Guyana]], [[Martinik]], [[Réunion]] e depos 2011 [[Mayotte]] esas amba [[distrikti e regioni transmarala]], kun statuti simila a la de distrikti e regioni metropolala, quankam la legi fFranciana povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di [[regioni transperiferiala di UE]], e submisesas ad Europana legaro.

Kontraste, l'altra transmara fFranciana teritorii, ecepte ensembli di [[Saint-Barthélemy]] et de [[Saint-Martin]], ne esas parto di UE, quankam lua habitanti havas Europana civitaneso. Esas precipua la kin ensembli transmarala, kun tre diversa statuti, [[Franca Polinezia]]‎, [[St Martin]], [[St Pierre e Mikelon]] e [[Wallis e Futuna Insuli‎]]. Quankam la stato konservas certa prerogativi exklusiva, submisesas en granda parto a specifika legaro e beneficas di legifala specalajo. Nova-Kaledonia‎, altralatere, esas ensemblo teritoriala distinta, kun importanta autonomeso, ed ube referovoto pri nedependo devas esar aranjata de 2014 til 2018. Tandem, Francia australa ed antarktika teritorii ed Clipperton Insulo, qua havas ne permananta lojanto, esas jerata direte per la stato o sua deputato.

=== Tendanci politika, partisi ed elekti ===
Sen esar komparebla ad Usana sistemo, Franciana politikala sistemo, specale l'unnoma majoritatala votado qua preponderas lor prezidantala e legifala votadi, tendencas a bipolareso o tripolareso di politikala vivo. Konseque, on observas depos la debuto di la [[kinesma republiko]] tendenco a kolekto di partisi kun frequa retroveni, e l'asistantaro di precipua partisi tendencas a diminutar por l'avantajo di mikra formacuri. La politika francia ceno havas konocita tri precipua evolucioni depos la 1980a yari, la falio di audienco di komunista partiso, la diminuto progresiva di elektoyuro centranta e l'augmento di voto por la partisi di extrema dextra. To du lasta evolucioni havas dume en parto kontesto lor recenta voti. Cetere, l'absteno koncernas nombro pluse importanta di elektanti.

Depos 1990a, la du precipua fFranciana partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala Europana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista Europana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsilantari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas en(contracted; show full)

[[Arkivo:Prélèvements obligatoires en France en 2007.svg|300px|thumbnail|center|Repartiso di sustracioni obligata e profitanti institucala en 2007 (fonti e precizesi).]]
=== Protekto sociala ===
Depos lua kreado en 1945<ref group="a" name="e180">{{p.|180}}.</ref>, [[Sekureso sociala en Francia|sekureso sociala]] esas meza sistemo di protekto sociala 
fFranciana, quankam la stato, l'ensembli teritoriala e la mutualesi* havas anke importanta rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti, dividesis en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. (contracted; show full)s di 3 en 1970, devos atingar 2,07 en 2010 e 1,36 en 2050 en metropolo, segun INSEE. Tandem la forta grado di chomado, sencesa, kontributas a l'augmentado di desequilibro pro la chomanti ne kontributas. La spensi sociala explikas nura preske la tota augmento di spensi publika (en procento di KLP) depos 1960, e sekureso sociala exposas en 2009 deficito por 23,5 miliardi euri.

=== Defenso ===
[[Arkivo:French MO-120-RT-61 and Véhicule de Tracte Mortier 120 during Operation Desert Shield.JPEG|thumb|Franc
iana forci implikita en l'opero Tempesto di deszerto en 1991.]]
Francia havas la kinesma maxim granda [[Budjeto por Defenso|budjeto en la mondo por defenso]] segun l'Instituto Iinternacionala di Inquesti pri Paco de Stockholm ([[IISPS]]), ed esas un de la kin landi qua esas judiciale agnoskata kom "landi dotizita di nukleara povo" per la traktato pri nevejeturo di nukleara armi. Francian armei esas, kun lo di Unionita Rejio, un de la maxim dotata de Europa. Francia konsakras a lu 2,5% de [[Kuntara landala produkto|KLP]] ante imposto (do budjeto di 39 miliardi Euri en 2010), ube sua homologa Europana (exter Unionita Rejio e Grekia) konsakras meze 1.5% de KLP.

L'armeala forci dividesas en quar precipua armei: terala armeo, nacionala mar-armeo, aer-armeo e nacionala jendarmaro.

Depos 1996, l'armeo divenis profesionala, e l'obligata konskripto substitucesis per la “dio di defenso e mixa civitaneso”. Lua kapaceso militarala esas proxim 350 000 homi, esas extensita tra la mondo, en lando quale [[Afganistan]], [[Libano]], [[Chad]], [[Ivora Rivo]] e [[Kosovo]], ma anke konforme kun internacionala traktati en [[Djibouti]], [[Senegal]] e [[Gabon]], sen omisar la trupi pozicionata en trans maro, Mobilizas pluse 1 000 homi en la kadro di plano Vigipirate.

=== Ppartopreno en internacionala organizuri ===
Francia esas uno di la fondinti di Europana Uniono, di spaco Schengen e di [[Eurozono]]. Esas anke uno de la kin permanenta membri di [[konsilantaro di sekureso di Unionita Nacioni]]. Tandem, esas membro di multa internacionala organizuri, quale Nord-Atlantikal Uniono, [[Mondal organizuro pri komerco]], [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo]], G8, G20, organizuro internacionala di Frankofonio (''Francophonie'') edc.

Depos 1945, irga qua esas la majoritato en povo, Europa esas precipua axo di extera fFranciana politiko. Du de la sep patri di Europa, [[Jean Monnet]] e [[Robert Schuman]], esas Franciani; uno dinaskis en Francia. Un ek la skopi dil organizuro esis evitar nova mondomilito e faciligar la rikoncilio inter Francia e Germania. Tamen, la stando di Francia e Franciani pri Europa esis ofte ambigua: refuzo per l'asemblo nacionala di traktato kreanta komuneso Europana di defenso ye 1954 et to per referovoto di traktato kreanta konstituco por Europa yen 2005, la haltostroki di Francia vers Europana asemblo esis ferma.

Depos la [[Traktado di Maastrich]] en 1992, la domeni en qua UE havas excluziva kompetenteso esas sempre plu multa. Granda parto dil yuri aplikebla en Francia en 2010 havis Europana origino, plu multa kam la nacionala yuri. Francia, mez-valora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di Europana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 implikis importanta transformi di Franca ekonomio, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta di komuna agrokultiva politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

=== Politiko exterlanda e diplomaco ===
[[Arkivo:Bannière Drapeaux UE-28.png|190px|thumbnail|Francia, membro di UE.]]
Depos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedependo, note opozita Usa, to qua rezultis la developo per Francia di nucleala armi e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. Francia esas vidita de la 1960a til la frua 2000a yari kom amiko dil mondo arabo-musulmana, kritika opozanta de la politko di Israel.

La reto di diplomacala reprezenteri di Francia esas la duesma maxim granda dil mondo, kun nuna 156 ambasadi e 97 konsulala posti repartisata sur la kin kontinenti.

Francia konduktas aktiva politiko di helpo a landi en developodevelopanta landi, notindae en Afrika. La publika helpo a landi en developo reprezentas 0.39 % de la revenuo nacionala kruda en 2007.

=== Republikala simboli ===

Segun la konstituco di la [[Kinesma Franciana Republiko|Kinesma Republiko]], Francia posedas multa emblemi, datinta dil [[Franca revoluciono]]. La flago di Francia kompozesas per tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. La himno nacionala esas ''la Marseillese'', kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri paroli "Libereso, Egaleso, Fraterneso".

(contracted; show full)
:* 329 [[Anexo:Lista de distritos de Francia|distrikti]] (en la Fr. ''arrondissements''): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
:* 3.879 [[Kantono|kantoni]]: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
:* 36.571 [[Franc
iana komuno|komuni]]: Equivalas municipio. En l'urbo di Paris, ricevas la nomo di ''arrondissements''.
:* [[Intercomunidades de Francia]] (en la Fr. ''intercommunautés''): ol unuigas en singla departamento plura komuni.

La 5 ''regioni di ultramaro'' konstituesas da 5 ''departamenti di ultramaro'': [[Guadelupa]], [[Guayana Francesa]], [[Martinik]], [[Mayotte]] e [[Reunion]].

(contracted; show full) “la Silikovalo di Francia”, la regiono di [[Grenoble]]. Quankam pos meze 1990a yari eventis la privatigo di multa statala entraprezi, la stato kontinuas kontrolar granda parto de la funcionado di la ekonomio, e kontinuas tenar acioni di multa firmi, exemple de bankala, energiala, transportala ed informatikala branchi. En fino dil yaro [[2008]] ed en [[2009]] eventis forta financokrizo, e la depreso ekonomikala dum 2010 e 2011 augmentis la [[chomeso]] til plu kam 9% de la [[labor-povo]]. En 2010 Francia an
ouncis, ke ol konsumus cirkume 26 miliardi euri por helpar firmi minaskinta da bankroto.

Preske 79% dil [[energio]] uzata en Francia havas nuklear origino.

== Habitantaro e socio ==
=== Demografio ===
[[Arkivo:Évolution démographique comparée - France, Allemagne et Royaume-Uni.svg|thumb|upright=1.5|evoluciono dil habitantaro di metropolala Francia de 1801, komparita kun la Germana e Britaniana habitantaro (baso 100 = 1800 o 1801)<ref>
(contracted; show full)

Pluse, la piramido di evi esas depos frua 20ma yarcento kun evolucionanta strukturo. La parto di populo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di viv-expekto (Francia beneficas uno di maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita k
aom grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la franca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo en 2009 segun Insee.

=== Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati ===
Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni personi (sive la quarimo di la habitantaro di lando) en 1999 havis adminime un parento od avo qua esis enmigranto. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim la triimo dil habitantaro se retroiras til la preavi.

En 2010 vivis en Francia, segun l'internaciona defino di UN ("la persono naskinta en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigranti, korespondanta a 11.1 % de la habitantaro, di qui 5.1 milioni (7,8 %) naskis exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudia -Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione plumulto personi de enmigrado (1 e 2ma generacioni) inter la personi evanta de 25 til 54 yari kun 13.1 % enmigri ed 13.5 % pueri de adminime enmigro, sive totalo di 26.6 %, plu ke noteam Unionita Rejio (24,4 %), Nederlando (23,5 %), Belgia (22,9 %), Germania (21,9 %) et Hispania (20,2 %).

Segun la Franca defino, plu restrikiva (naskinta exterlanda exter la teritorio), Francia metropolala kontis en 2008, 5.3 milion enmigri, sive {{formatnum:1100000}} plua kam en 1999 e 8.9 % di totala habitanti. De la totaloomna habitantaro, 40 % havis Franciana nacionaleso, aquirita per civitanigo o per mariajo. Enmigri originas precipue de EU (34 %) de Maghreb stati (30 %), de Azia (14 %, di qui la triima essas Turka), e de subSahara Afrika (11 %). La pueri di enmigri, direta decendantaro de uno o du enmigri, esis 6.5 milioni en 2008, sive 11% de la habitantaro. Tri milioni inter li havis lua du parenti enmigra. Sume, enmigri e pueri di enmigri (duesma generaciono) esas nombroze* 11.8 milioni ye 2008, sive 19 % di populo (di qua poka plus 5 milioni di Europana origino e 4 milioni di maghreba origino).

L'enmigri recevas revenui infra di triimo averaje a to di neenmigi; li esas dufoye plumulti ne esar diplomizita e trifoye plumulti a vivar sub la solio di povreso. Tamen, ad egala sociala situeso, lua skolala formacuro e lua revenui esas proxim di to di Franciani naskinta en Francia.

La populi di enmigra origino, e to qua partesas en evidenta minoritati, esas kelkafoye viktimi di diskriminaci en Francia. Por nedeterminita kauzi ed objekto a debati, parto di ta populo chanjas vers religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigra populi e di Franciani dum longa stando.

=== Famili, sexualeso ed egaleso di sexui ===

En [[2009]] Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

(contracted; show full)

=== Lingui ===
[[Franca]] esas la linguo dominacanta parolata en Francia, ed esas oficale "la linguo di la republiko" depos la konstitucala yuro en 1992. Francia esas la duesma maxim populoza Franca-parolanta lando del mondo, pos [[Demokratial Republiko Kongo]], ma l'unesma en nombro di parolanti. Francia duktas aktiva linguala politiko por franca. To povas esar videbla inter altri en [[
Iinternacionala organizuro di Frankofonio]]* di qua Francia esas parto anke en parlamental asemblajo di frankofonio* di qua Francia esas anke parto.

Pluse, l'urbi di Le Havre, Strasbourg, Bordeaux, Lille, Marseille, Nantes, Paris, Saint-Denis de la Réunion, Tours, asociita urbi di Angoulême, Nice et Poitiers, asociita membri di komuneso di aglomerajo Evry Centre Essonne ed komuneso urbala di Bordeaux anke asociuro di komoni ed transmara ensembli esas membri di internacionala asociuro di Franca-parolanta urbestri.

Ultre Franca, havus en 1999 sepadek e kin altra lingui parolata en Francia, kontenta la regionala lingui, la lingui de enmigranti e dialekti parolata en DOM-TOM, segun la raporto di linguisto Bernard Cerquiglini.

=== Religii ===
(contracted; show full) Pluse, altra religioni esas prizenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni ([[eklezio apostolala armenana]], gallicanismo*, [[mormoni]], eklezio neo-apostolika, [[testi di Jehovah]]*, mennonisti*, ...) o ne kristana ([[hinduismo]], [[budismo]], [[bahaismo]]*, alevismo*, ...) esas anke prizenta en la naciona teritorio.


Per principo, franca stato interdiktas su kontadi kun karaktero religioza o filozofika; evaluadi di pezo di omna konfesioni, di [[ateismo]] ed [[agnostismo]] permanantas desfacila facar. Tamen, multa institucuri realigas reguloze questioni por aproximar l'aparteno religioza di Franciani.

Ultra ta valori, la desaparo di influo di religioni esas importanta aspekto di evoluciono di franca socio dum 19 e 20 yarcenti. Proxim 80% di viro e 70% di mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficii. Mem che la katoliki maxim fervoroza, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskis; 31% di asidua praktikanti qui havis filii de 1995 til 2004 havas Franca stato interdiktas inquesti en la [[demografiala kontado|demografiala kontadi]] pri religiala o filozofiala devoco. Do, l'evalui pri la quanto di adepti di ula religio, di [[ateismo|atei]] ed [[agnostikismo|agnostiki]] restas nefacila. Tamen, multa institucuri ordinare facas inquesti por kalkular la religiozeso di Franci.

Ultre ta valori, la desaparo di la influo di religii esas importanta aspekto di evoluciono di Franca socio dum la 19ma e 20ma yarcenti. Cirkume 80% de la viri e 70% de la mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficii. Mem meze la maxim fervoroza katoliki, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskis; 31% de l'asidua praktikanti qui havis filii de 1995 til 2004 havas ulu exter mariajo.

Deziranta "konciar l'opiniono ultre di sfero praktikanti kustuma", la [[Konfero di episkopi di Francia]] propozis por la fiesto di [[Asunciono]] 2012 prego por Francia.

=== Eduko ===
[[Arkivo:Enseignement supérieur français.png|thumb|Organizuro di docajo supera Franciala.]]
[[Arkivo:Enseign France-Secondaire-2009-vector.svg|thumb|Organizuro di docajo sekundara Franciala.]]
En Francia, instrukto esas obligata de sis a dek e sis yari, ed publika skolo esas laika e gratuita. Tante la formaco e salario di docantaro, same kam la selekto di programi, resortisas ad stato, la jerado di primara e sekundara edukerii resortisas di teritoriala ensembli.

Primara docado desvolvesas en du fazi. Matrala skolo, qua aceptas la tre yuna pueri, donas su por skopo lua veko, lua socialeso* e lokizo di fundamentala implementi qua esas linguo e nombro. Pose, proxim evas sis yari, pueri esas aceptita per elementala skolo, di qua l'unesma skopi esas aprentiseso di lektado, skribado e kalkulo, e civitala edukado.

Sekundara docado desvolvesas ipsa en du cikli. L'unesma esas disdonita en kolegio ed finas en nacionala diplomo di kapableso. La duesma esas disdonita en liceo e finas en finala e nacionala exameni : bachelereso (profesionala, teknologiala e generala) e certigo di profesionala kapableso (CAPA en agrokultiva docado). Superiora franca docado prizentas la partikulareso di facar kunhabitar l'universitati e la sistemo di granda skoli, ube on eniras generalordinare per konkurso en fino di preparanta klasi. Superiora docadi por certigo di supera teknikisto e preparanta klasi ad granda skoli esas disdonita en licei o privata edukerii. Granda skoli esas ofte estimata kam amba plu efikiva e plu eliteso kam universitato.

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

(contracted; show full)

=== Medikaro ===
La Franca medikaro esas en granda parto spensita da la brancho maladeso di sociala sekureso. La nombro di mediki por 1 000 habitanti esis 3,22 en 2008, uno di procento maxim alta di mondo. La Franci
ani beneficas egale di uno di vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda Europana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di KLP.

Tamen, la saneso di habitanti di Francia ne esas plu bone en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino depos 1960a yari, Franciani restas la duesma konsumanti di alkolo en west-Europa, pos Irlandandi. 29 % di 18-75 evi fumas omnadie en 2005, malgre l'intensa kampanii di lukto kontre tabako uzado. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo, 39 % di viri de 18 til 25 ans havus konsumita en 2005, segun franca observatorio di drogi e drogodependo*.

Pluse, Francia esas uno di landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

=== Informomoyeni ===
[[Arkivo:AudiencesTF1FR2FR3M6.png|thumb|Asistantari TF1 (darka blua), France 2 (reda), France 3 (klara blua) e M6 (flava).]]

En Francia, lego publikigita ye la [[29ma di julio]] [[1881]] institucis e samatempe limitis la libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bone en Francia, nacionala jurnalaro diala di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. La kin precipua titri di ta kategorio (''Le Figaro'', ''Le Monde'', ''Aujourd’hui en France'', ''Libération'' e ''La Croix'') kune vendas nur min kam 1 milioni exempleri singladie, dum ke Japonia diala jurnalo ''Yomiuri Shinbum'' vendas plu kam 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da ''Radio France'' esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (Canal +) en 1984, multa televizion-stacioni privata eventis, difuzita da radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas TF1, France 2 e M6, nur France 2 apartenas a grupo France Télévisions.

Pri aceso ad internet reto, esas vere demokratigita nur frua 2000a yari. En decembro 2009, 65% di Franciani evante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ma a 43ma en rango pri libereso di jurnalaro en mondo segun l'organizuro ''Reporters sans frontières''.

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

Sporto en Francia karakterizesas da anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

[[Futbalo]] esas la maxim populara sporto, kun plu kam 2.3 milioni licencieri (di qua 97% viri), populara augmentita da duopla vinko di Francia lor mondokalico* ye 1998 e pos championkonkurso di Europa ye 2000. Teniso (duesma sporto licencieri en kompar-termini*), [[kavalkado]], judoo, [[basketbalo]], handbalo* e [[golfo]] esas anke tre praktikata, sen omisar rugby* e petanko*, precipue en sudo di lando.

Proxim sep milion Franciani praktikas [[skio]] omna vintro, maxim ofte extere di sportala organizuro. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internacionala di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

=== Obligeso asociala, sindikala e politikala ===
[[Arkivo:Anti CPE - Paris 2006.jpg|thumb|Manifesto kontre CPE en Paris ye 2006.]]
Se la procento di aparteno ad elekti diminutas, la protestala aparteno, kompense, desvolvesas. En 2008, 42% di Franciani apartenabas ad demonstro, kontre 25% ye 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kam lando ube demontri e striki esas frequa.

Ma ta limitizita aparteno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franciani esas tre intrikata en asociala medio : 14 milioni voluntarii esas membri di plu ke miliono asociuri, qua beneficas di statuto grantita da la lego si 1 di julio.

== Kulturo ==
Franciana kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo ([[Franciana linguo|Francian beneficas egale di uno di vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda Europana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di KLP.

Tamen, la saneso di habitanti di Francia ne esas plu bone en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino depos 1960a yari, Franci restas la duesma konsumanti di alkolo en west-Europa, pos Irlandandi. 29 % di 18-75 evi fumas omnadie en 2005, malgre l'intensa kampanii di lukto kontre tabako uzado. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo, 39 % di viri de 18 til 25 ans havus konsumita en 2005, segun franca observatorio di drogi e drogodependo*.

Pluse, Francia esas uno di landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

=== Informomoyeni ===
[[Arkivo:AudiencesTF1FR2FR3M6.png|thumb|Asistantari TF1 (darka blua), France 2 (reda), France 3 (klara blua) e M6 (flava).]]

En Francia, lego publikigita ye la [[29ma di julio]] [[1881]] institucis e samatempe limitis la libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bone en Francia, nacionala jurnalaro diala di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. La kin precipua titri di ta kategorio (''Le Figaro'', ''Le Monde'', ''Aujourd’hui en France'', ''Libération'' e ''La Croix'') kune vendas nur min kam 1 milioni exempleri singladie, dum ke Japonia diala jurnalo ''Yomiuri Shinbum'' vendas plu kam 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da ''Radio France'' esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (''Canal +'') en 1984, multa televizion-stacioni privata inauguresis, difuzita per radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas ''TF1'', ''France 2'' e ''M6'', nur ''France 2'' apartenas al grupo ''France Télévisions''.

Pri aceso ad interreto, esas vere demokratigita nur frua 2000a yari. En decembro 2009, 65% de la Franci evante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ma a 43ma en rango pri libereso di jurnalaro en la mondo segun l'organizuro ''Reporters sans frontières''.

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

Sporto en Francia karakterizesas da anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

[[Futbalo]] esas la maxim populara sporto, kun plu kam 2.3 milion luderi (di qui 97% viri), augmentis sua populareso pos Francia vinkar la [[Mondala Kupo di Futbalo]] en 1998 e pose la championkonkurso di Europa en 2000. Teniso (duesma maxim populara sporto segun la quanto di luderi), [[kavalkado]], [[judoo]]*, [[basketbalo]], [[handbalo]]* e [[golfo]] anke praktikesas multe, sen omisar [[rugbio]]* e petanko*, precipue sude de lando.

Proxim sep milioni Franci praktikas [[skio]] omna vintri, maxim ofte extere la klubi sportala. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internaciona di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

=== Obligeso asociala, sindikala e politikala ===
[[Arkivo:Anti CPE - Paris 2006.jpg|thumb|Manifesto kontre CPE en Paris ye 2006.]]
Se la procento di partopreno en elekti diminutas, kompense la partopreno en protesti desvolvesas. En 2008, 42% de la Franci partoprenabis ad demonstro, kontre 25% en 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kom lando ube demonstri e striki esas frequa.

Ma ta limitizita partopreno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franci esas tre intrikata en asociala medio : 14 milioni voluntarii esas membri di plu ke miliono asociuri, qua beneficas di statuto grantita da la lego si 1 di julio.

== Kulturo ==
Franca kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo ([[Franca linguo|Franca]]), lua movadi di pikto, [[literaturo]], [[arkitekturo]], ec. Lua [[cinemo]] anke esas notora, (note [[Lumière fratuli]]) inventis [[cinematografilo]]).

En [[2008]] Francia modifikis lua [[konstituco]] por agnoskar regionala lingui, quale [[Ocitaniana linguo|Ocitaniana]], [[Baska linguo|Baska]], [[Bretona linguo|Bretona]] ed [[Alzaciana linguo|Alzaciana]].

La simbolo di lando esas [[hano|hanulo]].

=== Arkitekturala patrimonio ===
[[Arkivo:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|thumb|Galerio di speguli di kastelo di Versailles, maestroverko di baroka arkitekturo di 17ma yarcento.]]
Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

==== Klasifikata en mondala patrimonio ====
Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27 di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio Franciana en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historiala interesto ====
En Francia, depos 1840, la konstrukturi di historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, povas esar enskribata o klasifikata kom historiala edifiki per la stato, same kam certa moblala havaji (kloshi), to qua fermigas lo legala protektado, take ke helpi por riestabliso e mantenado. En 31 di decembro 2008, esas en Francia 43 180 historiala konstrukturi enskribata o klasifikata. Francia kontis arkitekti qua havas apartenita por formizar la patrimonio arkitekturala Franciana ed Europana dum omna epoki di sua historio, kun figuri tale Pierre de Montreuil dum Mez-epoko, Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum renesanco, Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki, Viollet-le-Duc, Garnier e Eiffel dum 19ma yarcento e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

=== Artala patrimonio e kulturala eventaji ===
Se artala produktaji atestesas en la spaco korespondanta a nuna Francia depos [[prehistorio]], ne povas parolar di "francian arto" ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencis formacesar. Depos ta epoko, Franciana bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franciana monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum [[renesanco]] e la developo di klasikeso en la [[17ma yarcento]] pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, [[Paul Cézanne]], Gauguin), [[fauvismo]] (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Francian artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qui inkarnacas skriptisti en granda figuro, Franciana literaturo kontas multa figuri di qui importanteso e famo proxim equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mez-epoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markas renesanco. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, Char e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mez-epoko inter la religiala arto qua inspiris la Gregoriala kanto, e la profana kanto di trubaduri e voyajanti, Franciana muziko atingis certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti quale Lully e Charpentier dum a 17ma yarcento, Rameau dum la 18ma yarcento, [[Hector Berlioz]], Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Débussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon per la [[fratuli Lumière]], restas importanta kultural agado en Francia quankam la konkurenco di [[Hollywood]]: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktanto ed l'unesma Europana produktanto di longa filmi. Franciana cinemo, precipue direktita depos 1980a a [[komedio|komedii]] e skriptistocinemo, lansis dum la [[2000a yari]] kelka filmi al mondala suceso, quale ''Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain'' o ''La Marche de l'empereur''. Internacionala festivalo di filmo, organizita omnayare en [[Cannes]], esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta teatrala skriptisti: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi quale [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento]] aparis importanta skriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi quale [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint-Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esis depos Mez-epoko importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. En 1 di septembro 2010, 56 Franciani esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] pozis la bazi di termodinamiko, e [[Louis Paster]] esis pioniro di mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], fizikisti [[Henri Becquerel]], Pierre e [[Marie Curie]] divenis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto [[Paul Langevin]] od ankore virologiisto [[Luc Montagnier]], kodeskovranto di [[AIDS]]]-viruso.

=== Gastronomio ===
Franciana manjajo esas famoza, note pro sua agrokultivala produkturi di qualeso: multa vini (champagne, vini de Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (''roquefort'', ''camembert'' edc.), e per lua alta [[gastronomio]] lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, Franciana manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, ''cassoulet'' de [[Lengadoc]], tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e developo di tota la mondo.

"Gastronomala repasto di Francianonstrukturi konsiderata Patrimonii de la Homaro ====
Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27 di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio Franca en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historiala interesto ====
En Francia, depos 1840 la stato povas klasifikar kom historiala patrimonio la konstrukturi di interesto historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, ed anke kelka moblala havaji (kloshi), to qua fermigas lo legala protektado, take ke helpi por riestabliso e mantenado. En 31 di decembro 2008, existis en Francia 43 180 historiala konstrukturi enskribata o klasifikata. Diversa arkitekti de diversa epoki dum la historio kreis edifici qui formacas nuna patrimonio arkitekturala Franca, exemple [[Pierre de Montreuil]] (dum [[Mez-epoko]]); Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum [[Renesanco]]; Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki; Viollet-le-Duc, Garnier e [[Gustave Eiffel]] dum la 19ma yarcento; e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

=== Artala patrimonio e kulturala eventaji ===
Se artala produkturi atestesas en la spaco korespondanta a nuna Francia depos [[prehistorio]], ne povas parolar di "Franc arto" ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencis formacesar. Depos ta epoko, Franca bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franca monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum [[renesanco]] e la developo di klasikeso en la [[17ma yarcento]] pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, [[Paul Cézanne]], Gauguin), [[fauvismo]] (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Franc artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qui inkarnacas skriptisti en granda figuro, Franca literaturo kontas multa figuri di qui importanteso e famo proxim equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mez-epoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markizas la [[Renesanco]]. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mez-epoko inter la religiala arto qua inspiris la Gregoriala kanto, e la profana kanto di trubaduri e voyajanti, Franca muziko atingis certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti quale Lully e Charpentier dum a 17ma yarcento, Rameau dum la 18ma yarcento, [[Hector Berlioz]], Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Débussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon dal [[fratuli Lumière]], restas importanta kultural agado en Francia quankam la konkurenco di [[Hollywood]]: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktanto ed l'unesma Europana produktanto di longa filmi. Franca cinemo, precipue la [[komedio|komedii]] e "filmi di autori" lansita pos la 1980a yari, lansis dum la [[2000a yari]] kelka filmi al mondala suceso, quale ''Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain'' o ''La Marche de l'empereur''. Internaciona festivalo di filmo, organizita omnayare en [[Cannes]], esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta teatrala skriptisti: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi quale [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento]] aparis importanta skriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi quale [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint-Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esis depos Mez-epoko importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. En 1 di septembro 2010, 56 Franci esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] pozis la bazi di termodinamiko, e [[Louis Paster]] esis pioniro di mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], fizikisti [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] e [[Marie Curie]] divenis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto [[Paul Langevin]] ed anke la virologiisto [[Luc Montagnier]], kodeskovrinto di la viruso di [[AIDS]]].

=== Gastronomio ===
Franca manjajo esas famoza, note pro sua agrokultivala produkturi di qualeso: multa vini (champagne, vini de Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (''roquefort'', ''camembert'' edc.), e per lua alta [[gastronomio]] lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, Franca manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, ''cassoulet'' de [[Lengadoc]], tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e developo di tota la mondo.

"Gastronomala repasto di Franci" havabas enskribita la 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}
<references group="a"/>

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]