Difference between revisions 913000 and 916583 on iowiki

<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{revizo}}
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franca]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
| Audio_ligilo             = La Marseillaise.ogg
| Imajo_mapo               = LocationFrance.svg
| Chefurbo                 = [[Paris]]
| Lojanti_chefurbo         = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo            = [[Paris]]
| Oficala_lingui           = [[Franca linguo|Franca]]
| Regionala_lingui         = (Videz [[#Lingui|Lingui]])
| Etnii_procenti           = 85%
| Etnii                    = [[Blankano]]
| Etnii2_procenti          = 10%
| Etnii2                   = [[Nord-Afrikano]]
| Etnii3_procenti          = 3.5%
| Etnii3                   = [[Nigrano]]
| Etnii4_procenti          = 1.5%
| Etnii4                   = [[Aziano]]
| Guvernerio               = [[Unesala stato]], [[Mmiprezidantala]], [[Republiko|Konstitucala republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato   = Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato       = Prezidanto
| Chefo_di_stato           = [[Emmanuel Macron]]
| Nomo_listo_chefo_guverno = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guverno     = Chefministro
| chefo_guverno            = [[Bernard Cazeneuve]]
| Legifantaro              = Parlamento
(contracted; show full)egaleso, frateso'' en Ido), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas ''La Marseillaise'' (''La Marseilleanino'' en Ido). Lua moto eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''. Francia esas [[republiko]] [[demokratio|demokratiala]], [[konstituco|konstitucala]] ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum la fino di la [[Mez
-epoko]]. De frua [[17ma yarcento]] til l'unesma parto dil [[20ma yarcento]], Francia posedis vasta kolonial imperio. Pos la [[1950a yariyari 1950ma]] olu esis un diek la precipua landi qui suportaris la konstrukto dil [[Europana Uniono]]. Francia esas nukleara povo, ed un dek la kin permaneanta membri di la sekureso-konsilantaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influo di sua kulturo, di sua linguo e lua demokrata, laika e republikana valori.

Francia okupis en [[2012]] la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomio, di [[kapitalismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facis di lu; un de la mondala chefi en la sektori di nutral aferi, di aeronautiko, di automobil-industrio, di luxoza produkturi, di turismo e nukleara industrio.

Habitita da 65.8 milion personi ye la [[1ma di januaro]] [[2013]], Francia esas developanta lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Francia jacas en Wwest-al [[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo: [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto: [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto: [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sSudoe jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo edNorde en westo,e jacas l'[[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

== Historio ==
{{PA|Historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
(contracted; show full)

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
[[Homo neanderthalensis|Homi de Neanderthal]] ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra-[[paleolitiko]]. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1.8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizita per multa glacial epoki qui modifikis lua vivokadro.

En Francia existas multa groti ornita dum supra-paleotiko, di qui un 
diek la maxim famoza esas la groto di [[Lascaux]], en Dordogne (de 18 000 aK, ja habitita dal [[Homo sapiens]]).

Cirkum 10 000 aK (fino di lasta glacial epoko) la klimato dolcigis. Pos cirkum 7,000 aK, komencis [[neolitiko]] en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam l'evoluciono di ta kolonii esis diferanta segun la regioni. Pos forta demografiala kresko e developo dil [[agrokultivo]] dum  dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis la [[metalurgio]] en la regiono, komence dil [[oro]], depos [[kupro]], [[bronzo]] e, pos l'8ma yarcento aK, [[fero]].

En 600 aK, [[Anciena Grekia|Greki]] veninta dil urbo Phocea fondis [[Marseille]] an la rivo di [[Mediteraneo]]. Dum la sam epoko kelka populi komencis okupar la teritorio di nuna Francia, ma ta okupo difuzesis a omna teritorio nur inter la 5ma e la 3ma yarcenti. La nociono di Gallia aparis lore, e korespondis a teritorii di populizo Kelta inkluzite inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia lore esis prospera regiono, e lua sudo recevis multa Grek e Roman influi.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58 aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuoze la cetera teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii novitere konquestita repartisesis da Augustus en non Romana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi, quale [[Lyon]] - qua pose divenis chef-urbo di Gallia - fondesis dum la periodo Gallo-romana. Lyon konceptesis quale altra Romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozis su a Galliana kulti, qui ne desaparigis komplete: lua deaji kunfuzesis su gradope kun Romana deaji, en sama sinkretismo.

Dum la [[3ma yarcento]] Romana Gallia konocis grava krizo. Le ''limes'', sistemo di fortifikuri an la frontieri, por protektar l'imperio de Germana inkursi, sufris frequa invadi da barbari. Romana povo, dum ta epoko, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a [[kristanismo]]. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. La [[31ma di decembro]] [[406]] Vandali, Suevi ed Alamani transiris [[Rheno]] ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su en nord-esto di nuna Francia ed exercis forta preso sur la generali Romana qua restis en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|''Bapto di Clovis, reprezentita'', segun pikturo en Sainte-Chapelle en, Paris (anonimo).]]
La konverto di Klovis, chefo Franka, a [[kristanismo]] transformis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia dum la transito inter la 5ma e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romana e kontributaji Germana kun kristanismo esis longa e desfacila. Frankani esis origine militala socio kun legi tre diferanta de Romana yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocis la rejio di Franki implikis dekado dil urbi, kristanismo instalis su (contracted; show full)nda, kronizita imperiestro dil ocidento la yaro [[800]], rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, lia komti e vasali gradope komencis transmisar lua tituli tra heredo. La nepotuli di Karl la Granda partigis l'imperio inter li, tra Verdun-traktato (843). Karl kontrolis ocidentala Franki, qua korespondas aproxime a du triimi ocidentala de nuna Francia, e di qua la frontieri variis poke til la fino di [[
mMez-epoko]]. La nova rejio devis anke afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da Mohamedani, [[Vikingo|Vikingi]] ed [[Hungaria|Hungari]]. La sam epoko, la povi dil anciena komtii kontinuduris augmentar dum ke rejala povo diminutis. Feudala socio establisesis, karakterizita por sua divido en tri ordeni: klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesis dal sua egali, to esis la nobeli di rejio. La [[monarkio]] novitere divenis heredala, e Kapetiani regnis sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcioni di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e kelka de lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma mustis afrontar depos 1150a la nasko dil "imperio Plantagenet" grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

(contracted; show full)

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til la frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko Franca dividita en distrikti.]]
La delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis  la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom  nacionala [[konstituco|konstitucal asemblajo]]. La rejulo ne povis impedar 
ke l'asemblo konstitucala decidaris pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar enye la 26ma di agosto la "[[Deklaro pri la yuri di la homo e di la civitano de 1789|Deklaro pri la yuri di la homo e di la civitano]]". Pos probo di monarkio konstitucala, la republiko naskis dum septembro 1792, e Louis la 16ma, akuzita pro trahizo, ocidesis enper la [[gilotino]] pos judicio da Nacionala Kounvento ye la [[21ma di januaro]] [[1793]]. Pose Francia revolucionala subisis multa yari di militi e mortigi, til l'establiso dil Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]
Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] revokis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franci. Napoléon la 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la 1810a yariyari 1810ma. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en la [[Batalio di Waterloo]] ye la [[18ma di junio]] [[1815]].

(contracted; show full)

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita per l'esforco por augmentar l'enmigrado e produktiveso, e por diminutar la manko di laboristi qui verkis en mineyi di stalo od en automobila industrii, Francia penis por ridonar a sua ekonomio la vigoro de ante la milito. Pos experimentar forta kresko depos 1924, Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo de la 
1930a yariyari 1930ma. Quankam ta krizo komencis tarde, ol esis duriginta e profunda. Politika krizo ed ekonomiala desfacilaji adjuntesis, quankan l'espero kreita per l'arivo en 1936 dil partiso ''Front populaire'', en 1936. Fine ye la [[3ma di septembro]] [[1939]] kande Francia deklaris milito kontre Naziista Germania, ol ekiris precize de la maxim granda krizo konocita per la Triesma republiko.

[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum la duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia dividesis inter "zoni okupita" en la nordo e "zono libera" en la sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadis la nord-esto di Francia ye la [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandis armistico en [[22ma di junio]]. Ta lasto obtenis plena povi ye la [[10ma di julio]] sam yaro. To signifikis la fino di la [[Triesma Republiko]] e la nasko dil [[Vichy Francia|rejimo di Vichy]], qua duktis konservema, tradicionalista ed antisemida politiki, e kunlaboris kun la Triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interne ed extere la lando. La desembarko di [[Federiti de la duesma mondomilito|la Federiti]] ye la [[6ma di julio]] [[1944]] en Normandia markizis la fino dil okupeso e la komenco di libereso di Europa. Entote, ta konflikto mortigis min soldati kam la prece(contracted; show full)

En 1974 komencis ero pos-Gaullista, kun l'arivo di [[Valéry Giscard d'Estaing]], politikisto di centro, a la prezidanteso. Quankam Francia enriris gradope en la krizo di la 
1970a yariyari 1970ma, l'unesma yari de sua guvernisteso distingesis pro multa legi qui modifikis la socio di Francia, exemple la lego Veil, qua legaleskis l'[[aborto]], o la redukto dil evo por la majoreso, de 21 yari a 18 yari. Ma la precipua jireyo eventis en 1981, kande socialista prezidanto, [[François Mitterrand]], elektesis. Afrontanta l'ekonomikala situo qua plugraveskis, ilu komence probis transferar la kontrolo di ekonomiala sektori a la Stato, e samatempe adoptis simbolala agi quale la aboliso di [[mor(contracted; show full)

[[Judiciala povo]] separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko havas povo por indulgar. Judiciala povo subdividesas segun administral intenco. La maxim alta judicio esas la Konsilantaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Korto di Kasaco.  Franca yurala sistemo, di tradiciono civila romana, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpe ante esar kondamnita, ed un proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un 
diek la procesanti.

La konformeso di legi a la [[konstituco]], la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri kontrolesas da konstitucala konsilantaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Grafiko montras l'organizo dil institucuri de la kinesma republiko.]]

=== Teritoriala subdividuro e descentraligo ===
[[Arkivo:Regions_France_2016.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di la regioni di Francia pos la [[1ma di januaro]] [[2016]].]]
Metropolala Francia dividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: [[komuoni]], [[, departmenti]] e [[regioni di Francia|regioni]]. Ta lokala ensembli esas samatempe [[Teritoriala administrado di Francia|administrala distrikti]] en qui la stato intervenas tra sua [[deskoncentrita]] servadi. La komuoni, inter 36 570 en metropolala Francia ye la 1ma di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administresas da un [[Municipala konsilantaro (Francia)|municipala konsilantaro]] qua elektas l'urbestro, ambe agenti di lokala ensembli e reprezentanti dil stato en l'urbo. Depos 1990a yariyari 1990ma la kooperado inter la komuoni esabas plufortigita da l'emerso di [[publika establisuri di koopero interkomuonala, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franca revoluciono, esas hodie inter 96 ennune esas 96 che la metropolo, ube administresas dal la Generala konsilantaro. La membri dil konsilantaro elektesas inter la [[Franca kantoni|kantoni]]kantoni. La prefekto reprezentas la stato Franca ibe.
Depos la [[1ma di januaro]] [[2016]] Francia dividesas en 18 regioni, di qui 12 esjacas ean l'anciena "metropolo", 2 transmara regioni, 3 ''collectivités'', plu [[Mayotte]], qua esas departmento kun stando di regiono.

Kande komparata a sua vicini Europana, Francia longatempe distingesas per lua granda politikala centraligo, dum ke l'administradi lokala havas poka povi. Tamen, ta situeso evolucionis multe depos la 1990a yariyari 1990ma, unesme en 1982-1983 kun la lego Defferre, pose 2002-2004 sub l'administrado di [[Jean-Pierre Raffarin]]. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.

=== Francia transmara ===
[[Arkivo:Overseasfrancemap.png|190px|thumbnail|right|Francia metropolala e transmara (blua)]]
[[Arkivo:Résultats au premier tour des élections présidentielles en France depuis 1960.svg|thumb|Diagramo reprezentantas la procento di voti expresita obtenita da omna politika konkursanti endum l' unesma foybalotado die omna prezidantala elektadoi, de 1965 til 2012.<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">{{legendo|#ff0000|Kkomunisti, extrema sinisto}}
{{legendo|#ff00ff|socialisti, diversa sinistro}}
{{legendo|#00bb00|ekologisti}}
{{legendo|#40c4ff|Dextro}}
{{legendo|#0000ff|Droite}}
{{legendo|#802020|Extrema dextro}}
{{legendo|#a0a0a0|diverso}}</div>]]

(contracted; show full)
Sen esar komparebla ad Usana sistemo, Franca politikala sistemo, specale l'unnoma majoritatala votado qua preponderas lor prezidantala e legifala votadi, tendencas a bipolareso o tripolareso di politikala vivo. Konseque, on observas depos la debuto di la [[kinesma republiko]] tendenco a kolekto di partisi kun frequa retroveni, e l'asistantaro di precipua partisi tendencas a diminutar por l'avantajo di mikra formacuri. La politika francia ceno havas konocita tri precipua evolucioni depos la 
1980a yariyari 1980ma, la falio di audienco di komunista partiso, la diminuto progresiva di elektoyuro centranta e l'augmento di voto por la partisi di extrema dextra. To du lasta evolucioni havas dume en parto kontesto lor recenta voti. Cetere, l'absteno koncernas nombro pluse importanta di elektanti.

(contracted; show full)

Depos 1996, l'armeo divenis profesionala, e l'obligata konskripto substitucesis per la “dio di defenso e mixa civitaneso”. Lua kapaceso militarala esas proxim 350 000 homi, esas extensita tra la mondo, en lando quale [[Afganistan]], [[Libano]], [[Chad]], [[Ivora Rivo]] e [[Kosovo]], ma anke konforme kun internaciona traktati en [[Djibouti]], [[Senegal]] e [[Gabon]], sen omisar la trupi pozicionata en trans maro, Mobilizas pluse 1 000 homi en la kadro di plano Vigipirate.

=== 
pPartopreno en internaciona organizuri ===
Francia esas uno di ek la la fondinti di Europana Uniono, di spaco Schengen e di [[Eurozono]]. Esas anke uno de la kin permanenta membri di [[konsilantaro di sekureso di Unionita Nacioni]]. Tandem, esas membro di multa internaciona organizuri, quale Nord-Atlantikal Uniono, [[Mondal organizuro pri komerco]], [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo]], G8, G20, organizuro internaciona di Frankofonio (''Francophonie'') edc.

Depos 1945, irga qua esas la majoritato en povo, Europa esas precipua axo di extera Franca politiko. Du de la sep patri di Europa, [[Jean Monnet]] e [[Robert Schuman]], naskis en Francia. Un ek la skopi dil organizuro esis evitar nova mondomilito e faciligar la rikoncilio inter Francia e Germania. Tamen, la stando di Francia e Franci pri Europa esis ofte ambigua: refuzo per l'asemblo nacionala di traktato kreanta komuneso Europana di defenso ye 1954 et to per referovoto di traktato kreanta konstituco por Europa en 2005, la haltostroki di Francia vers Europan asemblo esis ferma.

Depos la [[Traktado di Maastrich]] en 1992, la domeni en qua UE havas excluziva kompetenteso esas sempre plu multa. Granda parto dil yuri aplikebla en Francia en 2010 havis Europana origino, plu multa kam la nacionala yuri. Francia, mez-valora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di Europana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 implikis importanta transformi di Franca ekonomio, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta die la komuna agrokultivala politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

=== Politiko exterlanda e diplomaco ===
[[Arkivo:Bannière Drapeaux UE-28.png|190px|thumbnail|Francia, membro di UE.]]
Depos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedependo, note opozita Usa, to qua rezultis la developo per Francia di nucleala armi e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. Francia esas vidita de la ya 1960ma til la frua 2000a yariyari 2000ma kom amiko dil mondo aArabo-musulmMohamedana, kritikae opozanta dea la politko di Israel.

La reto di diplomacala reprezenteri di Francia esas la duesma maxim granda diel mondo, knun ne kuna 156 ambasadi e 97 konsulala posti repartisata sur la kin kontinenti.

Francia konduktas aktiva politiko di helpo a developanta landi, notinde en Afrika. La publika helpo a landi en developo reprezentais 0.39  % de la kuntara revenuo nacionala kruda en 2007.

=== Republikala simboli ===

Segun la konstituco di la [[Kinesma Franca Republiko|Kinesma Republiko]], Francia posedas multa emblemi, datinta dil [[Franca revoluciono]]. La flago di Francia kompozesas per tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. La himno nacionala esas ''la Marseillese'', kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri parolvorti "Libereso, Egaleso, Fraterneso".

Pluse, multa oficala simboli existas por reprezentar Francia. Partikulare, la busto di ''Marianne'', muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas reprezentata sur la  posto-marki ed la Franca facii dil centimi di Euro.

(contracted; show full)

La 27 regioni ed ilua korespondanta 101 departamenti esas dil metropolo o di ultramaro.

Metropolitana teritoriala divido:
:* 22 [[Regioni di Francia|regioni]] (en la Fr. ''régions''): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed r
iecevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
:* 96 [[Departamenti di Francia|departamenti]] (en la Fr. ''départements''): Administrata da Generala konsilantaro elektita singla 6 yari per direta votado. Ol kreesis en 1790 kun la skopo ke omna persono povus distar admaxime un jorno di kavalo de lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
:* 329 [[Anexo:Lista de distritos de Francia|distrikti]] (en la Fr. ''arrondissements''): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
:* 3.879 [[Kantono|kantoni]]: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
:* 36.571 [[Franca komuno|komuni]]Komoni: Equivalasnta a municipio. En l'urbo di Paris, riecevas la nomo di ''arrondissements''.
:* [[Intercomunidades de Francia]] (en la Fr. ''intercommunautés''): ol unuigas en singla departamento plura komuoni.

La 5 ''regioni di ultramaro'' konstituesas da 5 ''departamenti di ultramaro'': [[Guadelupa]], [[Guayana Francesa]], [[Martinik]], [[Mayotte]] e [[Reunion]].

(contracted; show full)
{{PA|Ekonomio di Francia}}
L'ekonomio di Francia esas la 7ma maxim granda dil mondo, e la 2ma maxim granda dil [[Europana Uniono]]. Kun 39 de la 500 maxim granda kompanii dil mondo, ol havas plu entraprezi inter la maxim granda dil mondo kam [[Germania]] ed [[Unionita Rejio]].<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26
ma di julio 2010 |accessdate=21ma di julio 2011|language=Angla}}</ref> Kun altra 11 landi Francia adoptis l'[[Euro]] en [[2002]] e remplasis komplete la franko (₣).<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30ma di oktobro 2010|language=Angla}}</ref>

En [[2014]] lua [[KLP]] esis 2 587 miliardi dolari.<ref name=CIA>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France|accessdate=4ma di mayo 2015|language=Angla|author=CIA}}</ref> Cirkum 1.7 % de la KLP venas de [[agrokultivo]], 19.4% venas de l'[[industrio]] e 78.9% venas de (kliento)servadi. Francia esas membro de la [[G8]]-grupo di la precipua industriala landi e de la [[Mondala organizuro pri komerco]].

Historiale Francia esas granda producero di agrokultivala produkturi.<ref name = agriculture>{{cite web|title= France - Agriculture|url= http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html|author= Encyclopedia of the Nations|language=Angla}}</ref> Fertila suli, l'uzo di moderna teknologio e la subsidiaji de [[Europana Uniono]] transformacis Francia en la precipua agrokultivala producero ed exportacero de [[Europa]]<ref>{{cite web|url= http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1 |publisher=French Ministry of Foreign and European Affairs|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world's fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.}}</ref> (ol reprezentas 20% de l'agrokultivala produktado di EU<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] - Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>). [[Frumento]], pultro, lakterio, bovokarno e porkokarno, ed anke internacione agnoskita industriizita alimenti esas la precipua agrokultivala produkturi por exportacajo. La [[vino]] "rozea" (''rosé'') esas precipue konsumita en Francia, dum ke [[champanio]] e ''bordeaux''-vino esas precipue por exportacajo.

La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemialaji ed elektronikala kompozanti, exemple la mikonduktori produktita en “la Silikovalo di Francia”, la regiono di [[Grenoble]]. Quankam pos meze 1990a yariyari 1990ma eventis la privatigo di multa statala entraprezi, la stato kontinuduras kontrolar granda parto de la funcionado di la ekonomio, e kontinuduras tenar acioni di multa firmi, exemple de bankala, energiala, transportala ed informatikala branchi. En fino dil yaro [[2008]] ed en [[2009]] eventis forta financokrizo, e la depreso ekonomikala dum 2010 e 2011 augmentis la [[chomeso]] til plu kam 9% de la [[labor-povo]]. En 2010 Francia anuncis, ke ol konsumus cirkume 26 miliardi euri por helpar firmi minaskinta da bankroto.

Preske 79% dil [[energio]] uzata en Francia havas nuklear origino.

== Habitantaro e socio ==
=== Demografio ===
(contracted; show full)
</ref>.]]
Segun l'Instituto nacionala pri statistiko ed ekonomikala studii (Insee), 65.8 milioni personi vivis en Francia en 2013 (exter COM e Nova-Kaledonia), di qui 63.7 milioni en metropolala Francia e 2.1 milioni en la transmara departmenti (inkluzite Mayotte). Se on inkluzas anke 600 000 habitanti di transmara ensemblo (Franca Polinezia, Santa Pierre e Mikelon, Wallis e Futuna Insuli, Saint-Martin e Saint-Barthélemy) e di Nova-Kaledonia, la habitantaro di ensemblo di 
fFranca teritorii atingas 66.4 milioni, proxime 1% de la habitantaro dil mondo. Nacionala generala kontado organizesis en regulala intertempi depos 1801, ma pos januaro 2004, la kontado eventas omnayare en la komunesoni kun 10  .000 habitanti o pluase, extra transmara ensemblo, e omna kin yari altraloke.

Pos esanta relative febla dDum la 19ma yarcento ed frua 20ma yarcento — Francia experiencis rapida e poka markizita demografiala transito —. demografiala kresko di Francia divenis l'uno di plu forta en Europa, kombinanta naskadoprocento supera Europana mezvaloro (821 000 naski en 2009 kontre 536 000 morti) e positiva migrantala saldo (proxim 71 000 individui en 2009) : La habitantaro di Francia augmentis 0.54 % en 2009.

Pluse, la piramido di evi esas depos frua 20ma yarcento kun evolucionanta strukturo. La parto di populo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di viv-expekto (Francia beneficas uno di ek la maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita kom grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la fFranca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo en 2009 segun Insee.

=== Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati ===
Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni personi (sive la quarimo di la habitantaro di lando) en 1999 havis adminime un parento od avo qua esis enmigranto. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim la triimo dil habitantaro se retroiras til la preavi.

(contracted; show full)

=== Famili, sexualeso ed egaleso di sexui ===

En [[2009]] Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

La chanji en la familiala strukturo en Francia inter la 1960a e la 
2000a yariyari 2000ma esas tam diversa kam profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso esas facita omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

Pri diversa formi di altrasexualeso*, esas kune aceptata en Francia, mem si lego preiras ofte la mentesi en tolero opozite sexuala minoritati. Mariajo di paro di sama sexuo, tale ke adopto di puero per ta sama pari, esas legala en Francia depos 18la 18ma di mayo 2013.

La stando di mulieri en fFranca socio havas multa evolucionita dum 20ma yarcento, gratifikita dum lasta yarcento per multa yuri kontre la diskriminaci ke li subisas, Francia esas en 2009 fore di egaleso inter viri-mulieri). Por ofico en kompleta tempo, mulieri recevas en 2008 salario 19 % min ke to di viri, e la pura salariala diskriminaco esus de 6 til 7 % segun ministerio di ofico. Pri funcioni di decidemeso, mulieri acesas lo poka : li duktas nur 8 % di entraprezaji kun plu 200 employati, e reprezentas nur 18.5 % di deputati elektita en 2007 e 13.1 % di generala konsilisti elektita en 2008. Pri viri, sufrexistas anke multa neegalesi. Kompare vivoexpekto di fFrancino esas 85.7 yari, viri povas expektar vivar dum 78.7 yari.

=== Lingui ===
[[Franca]] esas la linguo dominacanta parolata en Francia, ed esas oficale "la linguo di la republiko" depos la konstitucala yuro en 1992. Francia esas la duesma maxim populoza Franca-parolanta lando del mondo, pos [[Demokratial Republiko Kongo]], ma l'unesma en nombro di parolanti. Francia duktas aktiva linguala politiko por franca. To povas esar videbla inter altri en [[internaciona organizuro di Frankofonio]]* di qua Francia esas parto anke en parlamental asemblajo di frankofonio* di qua Francia esas anke parto.

Pluse, l'urbi di Le Havre, Strasbourg, Bordeaux, Lille, Marseille, Nantes, Paris, Saint-Denis de la Réunion, Tours, asociita urbi di Angoulême, Nice et Poitiers, asociita membri di komuneso di aglomerajo Evry Centre Essonne ed komuneso urbala di Bordeaux anke asociuro di komoni ed transmara ensembli esas membri di internaciona asociuro di Franca-parolanta urbestri.

Ultre Franca, havus en 1999 sepadek e kin altra lingui parolata en Francia, kontenta la regionala lingui, la lingui de enmigranti e dialekti parolata en DOM-TOM, segun la raporto di linguisto Bernard Cerquiglini.

=== Religii ===
DepPos lego enye la [[9ma di decembro 1905]], l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La [[religio katolika]] esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di [[laikeso]] e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego fFranca di religioza signi en la skoli publika.

Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio diminutesis multe. Nune nur 51% til 64% de la personi inquestita deklaras esar katolika segun sondajo publikigita en 2007, e granda parto de la habitantaro asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prizenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l(contracted; show full)

Sekundara docado desvolvesas ipsa en du cikli. L'unesma esas disdonita en kolegio ed finas en nacionala diplomo di kapableso. La duesma esas disdonita en liceo e finas en finala e nacionala exameni : bachelereso (profesionala, teknologiala e generala) e certigo di profesionala kapableso (CAPA en agrokultiva docado). Superiora 
fFranca docado prizentas la partikulareso di facar kunhabitar l'universitati e la sistemo di granda skoli, ube on eniras ordinare per konkurso en fino di preparanta klasi. Superiora docadi por certigo di supera teknikisto e preparanta klasi ad granda skoli esas disdonita en licei o privata edukerii. Granda skoli esas ofte estimata kam amba plu efikiva e plu eliteso kam universitato.

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la liberigo granda plularjigo instruktado. En 1936 min kam 3% de la klazo di yaro obtenis bachelereso; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di docado ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi naskinta inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora docado, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

Segun la programo PISA di komparado di nacionala edukala sistemi, la rezultaji di fFranca edukala sistemo esas deceptanta compare ad altra stati membri di [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo|OKED]], en partikulara depos l'inquesto PISA ye 2003. Quankam la plani di predispozeso, l'iliterato koncernas 3.1 milioni personi, sive 9 % de habitantaro evante 18 til 65 yari havanta instruktado en Francia.

=== Medikaro ===
La Franca medikaro esas en granda parto spensita da la brancho maladeso di sociala sekureso. La nombro di mediki por 1 000 habitanti esis 3,22 en 2008, uno di ek la procento maxim alta di mondo. La Franci beneficas egale di uno di ek la vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda Europana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di KLP.

Tamen, la saneso di habitanti di Francia ne esas plu bone en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino depos 1960a yariyari 1960ma, Franci restas la duesma konsumanti di alkolo en west-Europa, pos Irlandandi. 29 % di 18-75 evi fumas omnadie en 2005, malgre l'intensa kampanii di lukto kontre tabako uzado. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo, 39 % di viri de 18 til 25 ans havus konsumita en 2005, segun fFranca observatorio di drogi e drogodependo*.

Pluse, Francia esas uno di ek la landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

=== Informomoyeni ===
[[Arkivo:AudiencesTF1FR2FR3M6.png|thumb|Asistantari TF1 (obskura blue), France 2 (rede), France 3 (klara blue) e M6 (flave).]]
Lego publikigita en Francia ye la [[29ma di julio]] [[1881]] institucis e samatempe limitis la libereso di jurnalaro.

(contracted; show full)o di unesma privata televiziono-kanalo (''Canal +'') en 1984, multa televizion-stacioni privata inauguresis, difuzita per radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas ''TF1'', ''France 2'' e ''M6'', nur ''France 2'' apartenas a la grupo ''France Télévisions''.

Pri aceso a la [[interreto]], esas vere demokratigita nur frua 
2000a yariyari 2000ma. En decembro 2009, 65% de la Franci evante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ma a 43ma en rango pri libereso di jurnalaro en la mondo segun l'organizuro ''Reporters sans frontières''.

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

(contracted; show full)

Ma ta limitizita partopreno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franci esas tre intrikata en asociala medio
  : 14 milioni voluontarii esas membri di plua keam 1 miliono asociuri, quai beneficais dipro statuto grantita da laper lego si 1ye la 1ma di julio.

== Kulturo ==
Franca kulturo exercis e kontinuduras exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo ([[Franca linguo|Franca]]), lua movadi di pikto, [[literaturo]], [[arkitekturo]], ec. Lua [[cinemo]] anke esas notora, (note [[Lumière fratuli]]) inventis [[cinematografilo]]).

En [[2008]] Francia modifikis lua [[konstituco]] por agnoskar regionala lingui, quale [[Ocitaniana linguo|Ocitaniana]], [[Baska linguo|Baska]], [[Bretona linguo|Bretona]] ed [[Alzaciana linguo|Alzaciana]].

La simbolo di lando esas [[hano|hanulo]].

=== Arkitekturala patrimonio ===
[[Arkivo:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|thumb|Galerio di speguli di kastelo di Versailles, maestroverko di baroka arkitekturo di 17ma yarcento.]]
Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

==== Konstrukturi konsiderata Patrimonii de la Homaro ====
Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27ma di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio Franca en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historiala interesto ====
En Francia, depos 1840 la stato povas klasifikar kom historiala patrimonio la konstrukturi di interesto historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, ed anke kelka moblala havaji (kloshi), to qua fermig. To grantas loua legala protektado, take ke helpio por riestablisoar e mantenado. Enr la kozo protektita. Ye la 31ma di decembro 2008, existis en Francia 43 180 historiala konstrukturi enskribrejistrata o klasifikata. Diversa arkitekti de diversa epoki dum la historio kreis edifici qui formacas la nuna patrimonio arkitekturala Franca, exemple [[Pierre de Montreuil]] (dum [[Mez-epoko]]); Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum [[Renesanco]]; Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki; Viollet-le-Duc, Garnier e [[Gustave Eiffel]] dum la 19ma yarcento; e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

=== Artala patrimonio e kulturala eventaji ===
Se artala produkturi atestesas en la spaco korespondanta a nuna Francia depos la [[prehistorio]], on ne povas parolar dpri "Franc arto" ante la komenco di la duesma yarmilo, en l'epoko dumpoko en ke la stato e naciono komencis formacesar. DepPos ta epoko, Franca bela arti esos esar en maxim partodivenis maxim-multa-kaze simila a to dila resto di westal Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franca monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum la [[Renesanco]] e la developo di kKlasikeso enismo dum la [[17ma yarcento]] e pos di nNeoklasikeso enismo dum la 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, [[Paul Cézanne]], Gauguin), [[fauvismo]] (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Franc artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en finadum la fino dil 19ma yarcento.

Kontree multa landi qui inkarnacas skriptisti en granda figuro, Franca literaturo kontas multa figuri di qui importanteso e famo proxim equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mez-epoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markizas la [[Renesanco]]. Dum la 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum la 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, [[René Char]] e Prévert, la romanisti Proust, [[André Gide]], Céline, [[Jean-Paul Sartre]], Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, [[Jean Cocteau]], Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mez-epoko inter la religiala arto qua inspiris la Gregoriala kanto, e la profana kanto di trubaduri e voyajanti, Franca muziko atingis certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti quale Lully e Charpentier dum a 17ma yarcento, Rameau dum la 18ma yarcento, [[Hector Berlioz]], Gounod e Bizet dDum la 19ma yarcento, o Débussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon dal [[fratuli Lumière]], restas importanta kultural agado en Francia quankam la konkurenco di [[Hollywood]]: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktanto ed l'unesma Europana produktanto di longa filmi. Franca cinemo, precipue la [[komedio|komedii]] e "filmi di autori" lansita pos la 1980a yariyari 1980ma, lansis dum la [[2000a yariyari 2000ma]] kelka filmi al mondala suceso, quale ''Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain'' o ''La Marche de l'empereur''. Internaciona festivalo di filmo, organizita omnayare en [[Cannes]], esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta teatrala skriptisti: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi quale [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento]] aparis importanta skriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi quale [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint-Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esis dedivenis, pos la Mez-epoko, importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. YeTil la 1ma di septembro 2010, 56 Franci esabas grantitaganabis [[Nobel  -premio]], e dek ed un obtenabais la medalio ''Fields''.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum la 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondainto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] pozlansis la bazi di [[termodinamiko]], e [[Louis Paster]] esis pioniro dpri mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], la fizikisti [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] e [[Marie Curie]] (qui divenis famoza por luia verki pri radioaktiveso), fizikisto [[Paul Langevin]] ed anke la virologiisto [[Luc Montagnier]], kodeskovrinto di la viruso di [[AIDS]]]-viruso.

=== Gastronomio ===
Franca manjajo esas famoza, note pro sua agrokultivala produkturi di qualeso: multa vini (champagne, vini de Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (''roquefort'', ''camembert'' edc.), e per lua alta [[gastronomio]] lo praktikas depos la 18ma yarcento. Tamen, Franca manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, ''cassoulet'' de [[Lengadoc]], tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta [[butro]] e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e formi di developo de tota lomna mondo.

"Gastronomala repasto di Franci" havabas enskribita la 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}
<references group="a"/>

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]