Difference between revisions 936907 and 938184 on iowiki

<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{revizo}}
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franca]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
(contracted; show full)

[[Judiciala povo]] separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko havas povo por indulgar. Judiciala povo subdividesas segun administral intenco. La maxim alta judicio esas la konsilistaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Korto di Kasaco.  Franca yurala sistemo, di tradiciono civila romana, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpe ante esar kondamnita, ed u
nla proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un ek la procesanti.

La konformeso di legi a la [[konstituco]], la regulozesado di voti e, plu larje la respekto dial institucuri kontrolesas dal konstitucala konsilistaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Grafiko montras l'organizo dil institucuri de la kinesma republiko.]]

=== Teritoriala subdividuro e descentraligo ===
[[Arkivo:Regions_France_2016.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di la regioni di Francia pos la [[1ma di januaro]] [[2016]].]]
(contracted; show full)

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la liberigo granda plularjigo instruktado. En 1936 min kam 3% de la kla
zso di yaro obtenis bachelereso; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di docado ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi naskinta inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora docado, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

(contracted; show full)

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

Sporto en Francia karakterizesas per anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, e
n fakto l'uno di maxim bonsante fakte un ek la maxim premiizita nacioni endel mondo enpri multa sporti. Por la yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

[[Futbalo]] esas la maxim populara sporto, kun plua kam 2.3 milion luderi (di qui 97% viri), augmentis sua populareso pos Francia vinkair la [[Mondala Kupo di Futbalo]] en 1998 e pose la championkonkurso di Europa en 2000. Teniso (duesma maxim populara sporto segun la quanto di luderi), [[kavalkado]], [[judoo]]*, [[basketbalo]], [[handbalo]]* e [[golfo]] anke praktikesas multe, sen omisar [[rugbio]]* e petanko*, precipue sude de lando lando. En [[2018]] la lando ganis duesmafoye la [[Mondala Kupo di Futbalo]].

Proxim sep milioni Franci praktikas [[skio]] omna vintri, maxim ofte extere la klubi sportala. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internaciona di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

=== Obligeso asociala, sindikala e politikala ===
(contracted; show full) filmi. Franca cinemo, precipue la [[komedio|komedii]] e "filmi di autori" lansita pos la yari 1980ma, lansis dum la [[yari 2000ma]] kelka filmi al mondala suceso, quale ''Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain'' o ''La Marche de l'empereur''. Internaciona festivalo di filmo, organizita omnayare en [[Cannes]], esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mezepoko]], ed esas 
specale remarknotinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum la [[16ma yarcento]] un, importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum la [[17ma yarcento]] aparis trei importanta teatrala skriptisti: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi quale [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], kequi profunde influis enla Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti e komencis influar enla mondala kulturo, kunexemple la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. EnPri puerala literaturo, esas notorremarkinda la verki dia [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento]] aparis importanta skriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum la [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi quale [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint-Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa cCiencala tradiciono ===
Francia divenis, pos la Mezepoko, importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ode poke pos olua kreado en 1200, esabas un ek la maxim importanta universitati dil Ocidento. Til la 1ma di septembro 2010, 56 Franci ganabis [[Nobel-premio]], e dek ed un obtenabis la medalio ''Fields''.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri kalkulo di probablajesi e la mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki dil biologiisto Buffon e dil kemiisto [[Antoine Lavoisier]], qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum kee l'edito dil ''Enciklopedio'' da Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedixpansis ciencala konoco. Dum la 19ma yarcento, [[Augustin Fresnel esis la fondinto di]] developis la moderna [[optiko]]. [[Sadi Carnot]] lansis la bazi distudiis la [[termodinamiko]], e [[Louis Paster]] esis pioniro pri mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar la matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], la fizikisti [[Henri Becquerel]], la gespozi [[Pierre Curie|Pierre]] e [[Marie Curie]] (qui divenis famoza por lia verki pri [[radioaktiveso]]), la fizikisto [[Paul Langevin]] ed anke la virologiisto [[Luc Montagnier]], koundeskovrinto dil viruso dil [[AIDS]]]-viruso.

=== Gastronomio ===
Franca manjajo[[gastronomio]] esas famoza, note pro slua bona agrokultivala produkturi di qualeso: multa vini (''champagne'', vini de la regioni Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (''roquefort'', ''camembert'' edc.), e pero lua nomizita "alta [[gastronomio]] lo" praktikas deta pos la 18ma yarcento. Tamen, Franca manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesistas precipue diek regionala specalesaji quai konquestis l'ensemblo di teritorio, kam atota lando, exemple [[Alzacia]]na surkruto, lLotringia  na ''quiche*'', porkohachajo die Le Mans, bBurgundiana bovi, grasa hepato ''périgourdin*'', ''cassoulet'' de [[Lengadoc]], ia, ''tapenade*'' de Provenco, keneli die Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta [[butro]] e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Ultre to, existas "gastronomiala frontieri" qui "separas" la nordo (qua uzas [[butro]] e shaloto por koquar) e la sudo (qua preferas oliv-oleo ed alio) di la lando, ed inter regioni qui uzas nutrivi obtenita de la tero (exemple [[Périgord]]) ed altra qui uzas nutrivi obtenita de la maro, quale Provenco]]). Tamen, nune t ica frontieri tendencas a desaparar, pro la juntsimileso di vivomanieri e formi di developo den omna mondo.

La "Gastronomala repastio di Francia" havabas enskribitaenskribesis ye la 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala didi la kulturala nemateriala patrimonio dil homaro di , segun l'[[UNESCO]].

== Referi ==
{{reflist}}
<references group="a"/>

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]