Revision 721932 of "Aragonana linguo" on iowiki

{{Revizo}}
{{Linguo|
|Nomo_en_Ido = Aragoniana linguo
|Nomo_linguo = Aragonés
|Parolata_en= Aragono
|Regioni_di_mondo = [[Europa Ocidentala]]
|Tota_parolanti = {{formatnum:10000}}
|Rango = 
|Klasifiko_en_familio = [[Indo-Europana linguaro|Indo-Europana]]<br />&nbsp;[[Romana lingui]]<br />&nbsp;&nbsp;Westala grupo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gala-Ibera-Romana lingui<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Aragoniana'''
|Ube_esas_oficala = [[Aragono]]
|Akademio = Academia d'a Luenga Aragonesa
|mapo = [[Imajo:Predominis lingüístics de l'Aragó segons la Llei de llengües.png|300px]]
|mapo_paroli = Loki ube l'aragoniana parolesas.
|Iso1 = an
|Iso2 = arg
|Videz_anke = 
}}
'''Aragoniana linguo''' esas latinida linguo parolada en nord [[Aragono]].

Dum [[Reconquista]], la linguo expandis al sudo. L'uniono di [[Rejio di Aragono]] kun [[Komtio di Barcelono]] en to ke esus [[Krono di Aragono]], havas granda influenco inter aragona ed [[hispaniana linguo|hispaniana]]. 

[[Juan Fernández de Heredia]], qua skribis multa libri en ta linguo ed anke tradukis de grekiana a l'aragoniana importas maxim.

== Historio ==
Aragoniana linguo naskigis cirkume 8ma sieklo kam uno di multa latinida dialekti developita en centrala e nordala Pirinei, e esto di valo di Ebro en La Rioja, sudo ed esto di Navarro e Alta Aragon.

[[Reconquista|Rikonquesto]] di zono da aragonani e navarrani facis ke la linguo extensis (por co helpis ke ol existis altra linguo, parolita da kristani en islamana zono tre semblanta a l'aragona e kun poka chanji, ol ne esis desfacila di "aragonigar". Quankam, l'extensiono di l'aragoniana facis ke ol komencis influeso di altra latinida linguo kam oksitana, hispaniana e kataluniana. L'aragoniana parolita en La Rioja e Soria komencis desaparar por ta epoko.

[[Arkivo::Evolución Aragonés - Aragón.svg|<center>Evoluo de la aragona lingvo|300px|right|thumb|Evoluo di l'Aragoniana linguo.]]

== Dialekti ==
[[Arkivo:Grupos de parlas de l'aragonés.svg|290px|right|thumb|La propono di quar dialekti farita da Francho Nagore.]]

Kam preske omna lingui, l'Aragoniana anke havas dialekti. On povas dicar ke en omna valo parolesas aparta dialekto.

Ol existas propono (farita da Francho Nagore) por dividar la linguo en quar precipua dialekti:
* Centra
* Ocidenta
* Orienta
* Suda

Por kelka linguisti, ta grupi esas komplexa dialektala formita di kelka paroladi. Por altri, ta quar grupi esas la dialekti di l'Aragoniana e la Chesiana e la Chistabinana esus komarkala paroladi.















=== Fonologio e grafio ===
La fonemi esas inter obliqua stangi / /, lalofoni di fonemo esas inter quadrata krampi [ ], l'ortografio esas en kursivo ol adaptesas a l'ortografio di l'[[Akademio di l'Aragoniana Linguo]].

==== <u>Vokali</u> ====
{| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent;"
|- style="text-align:center; font-size:smaller;"
|style="padding-bottom:3px;"| <span style="align:left; font-size:90%;" class="editlink noprint plainlinksneverexpand"></span>
| style="width: 60px;" | '''Fronta'''
| style="width: 60px; word-spacing: -.3em;" |
| style="width: 60px;" | '''Centre'''
| style="width: 60px;word-spacing: -.3em;" | 
| style="width: 60px;" | '''Dopa'''
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | '''Disvaste'''
| style="height: 210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position: relative;">[[Arkivo:Blank vowel trapezoid.svg|300px]]<div style="background: transparent; position: absolute; top: 0px; left: 0px;">
{| style="position: relative; width: 300px; height: 210px; text-align: center; background: transparent;"
|-
| style="width: 300px; height: 210px; text-align: center; background: transparent; font-size: 120%;" |
<!-- CLOSE VOWELS -->
<div style="position: absolute; left: 5%; width: 2.3em; top: 2%; background: white;">
''i''&nbsp;{{IPA|/i/}}</div>
<div style="position: absolute; left: 84%; width: 3em; top: 2%; background: white;">
''u''&nbsp;{{IPA|/u/}}</div>
<!-- MID VOWELS -->
<div style="position: absolute; left: 23%; width: 2.7em; top: 45%; background: white;">
''e''&nbsp;{{IPA|/e/}}</div>
<div style="position: absolute; left: 84%; width: 2.7em; top: 45%; background: white;">
''o''&nbsp;{{IPA|/o/}}</div>
<!-- OPEN VOWELS -->
<div style="position: absolute; left: 60%; width: 3em; top: 86%; background: white;">
''a''&nbsp;{{IPA|/a/}}</div>
|}
</div></div>
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | '''Mez-vaste'''
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | 
|-
| style="height: 30px; font-size: smaller; text-align: right;" | '''Vaste'''
|}<noinclude>

Grafika acento ''(á, é, í, ó, ú)'' indikas posiciono neregula dil tonika acento.

==== <u>Konsonanti</u> ====
{|class="wikitable" {{tablapolida}}
! 
! colspan="2" style="background-color:#e3d9ff"| dulipaj
! colspan="2" style="background-color:#d9edff"| lipodentaj
! colspan="2" style="background-color:#e3d9ff"| interdentals
! colspan="2" style="background-color:#d9edff"| dentalaj aux<br />alveolaj
! colspan="2" style="background-color:#e3d9ff"| palataj aux<br />postalveolaj
! colspan="2" style="background-color:#d9edff"| velaj
|-
! 
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''senvocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''vocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''senvocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''vocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''senvocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''vocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''senvocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''vocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''senvocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#e3d9ff"| '''vocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''senvocxaj'''
! colspan="1" width="10%" style="background-color:#d9edff"| '''vocxaj'''
|-
| '''plozivoj'''
| align=center| ''p''<br />'''/p/'''
| align=center| ''b''<br />'''/b/'''<br />'''[b~β]''' 
|
|
|
| 
| align=center| ''t''<br />'''/t/'''
| align=center| ''d''<br />'''/d/'''<br />'''[d~ð]'''
| 
|
| align=center| ''c, qu''<br />'''/k/'''  
| align=center| ''g, gu''<br />'''/g/'''<br />'''[g~ɣ]'''
|-
| '''frikativoj'''
| align=center| ''f''<br />'''/f/''' 
| align=center| 
|
|
| align=center| ''z''<br />'''/θ/'''
| align=center| 
| align=center| ''s''<br />'''/s/'''
| align=center| 
| align=center| ''x, ix''<br />'''/ʃ/'''
|
| 
|
|-
| '''afrikatoj'''
| 
|
|
|
|
|
| align=center|  
| align=center|    
| align=center| ''ch''<br />'''/tʃ/'''  
| align=center|  
| 
|
|-
| '''nazaloj'''
|
| align=center| ''m''<br />'''/m/'''
|  
|
|
|
|
| align=center| ''n''<br />'''/n/'''<br />'''[n~ɱ~ŋ]'''
|
| align=center| ''ny''<br />'''/ɲ/''' 
| 
|
|-
| '''lateraloj'''
| 
|
|
|
|
|
|  
| align=center| ''l''<br />'''/l/'''
|  
| align=center| ''ll''<br />'''/ʎ/'''
| 
|
|-
| '''vibrantoj'''
| 
|
| 
|
|
|
|
| align=center| ''rr, r-''<br />'''/rr/'''
| 
|
|
| 
|-
| '''verberantoj'''
|
|
| 
|
|
|
|  
| align=center| ''r''<br />'''/r/''' (u '''/ɾ/''')
| 
| 
|
|
|-
| '''alproksimantoj'''
|
| 
|
| align=center| ''u''<br />'''/w/''' 
| 
| 
|
| align=center| ''i, y''<br />'''/j/'''
| 
|
|
|}

==== Diakronika evoluado de fonologio ====
Iuj historiaj trajtoj de la aragona en sua evoluado ek la latina:
* O, E malfermitaj en pralatinida devenas en la diftongoj [we],[je]:
** PONTE > p'''ue'''nt  (Hisp. ''puente''; Ast. ''ponte''; Kat. ''pont''; Okc. ''pont/pònt'')
** FERRU > f'''ie'''rro  (Hisp. ''hierro''; Ast. ''fierru''; Kat. ''ferro''; Okc. ''fèrre/hèr'')
* Latinidaj grupoj -X-, -PS-, SCj- devenas senvocxa palatala frikativo ''ix'' [S]:
** COXU > coixo (Hisp. ''cojo''; Ast. ''coxu''; Kat. ''coix''; COXA > Okc. ''cuèissa/cueisha'')
* Kiel en la [[hispana]], en la [[kataluna]] (parte), en la [[okcitana]] (parcialment), en la [[astura]] y en [[galega]], V devenas /b/:
** VALORE > ''valor'' (Hisp. ''valor'' [b-]; Kat. ''valor'' [b-/v-]; Occ. ''valor'' [b-/v-];  Ast. ''valor'' [b-]; Gal. ''valor'' [b])

=== Morfosintakso ===
==== Determinantoj ====
===== Posesivoj =====
La posesivoj faras la determinanta funkcio kiam ili estas post la difinita artikolo. La determinita nomo povas esti meze de la kombino:

* ''O mío campo; a mía casa; a casa mía; etc''.

En iuj okazoj, gxi ne faras mankon la artikolo:
* ''Casa nuestra ye cerqueta d'aquí''.

Kun iuj substantivoj referintaj al proksimaj parencoj, oni uzas ankaux la mallonga formo de la posesivo, kiu ne iras akompanita de artikolo:
* ''Mi pai; tu mai''.

==== Pronomoj ====
===== Adverbialaj pronomoj =====
La aragona, kiel multaj latinidaj lingvoj, konservas las latinaj formoj ENDE kaj IBI en la adverbialaj pronomoj: e''n/ne'' kaj ''bi/i/ie''.

===== Diakrona gramatika evoluado =====
Inverse ke en la hispana, la latina -B- restas en la imperfekta de indikativo en la dua kaj tria konjugacio: ''teniba'' (angl. "he had", hisp. ''tenía'', Kat. ''tenia'', Okc. ''teniá/tienèva'', Gal. ''tiña'', Port. ''tinha'')












{{Indo-Europana linguaro}}

[[Kategorio:Latinida lingui]]

[[an:Idioma aragonés]]
[[ar:لغة أراغونية]]
[[ast:Aragonés]]
[[az:Araqon dili]]
[[be:Арагонская мова]]
[[be-x-old:Арагонская мова]]
[[bg:Арагонски език]]
[[br:Aragoneg]]
[[ca:Aragonès]]
[[co:Lingua aragunesa]]
[[cs:Aragonština]]
[[cv:Арагон чĕлхи]]
[[cy:Aragoneg]]
[[da:Aragonisk (sprog)]]
[[de:Aragonesische Sprache]]
[[en:Aragonese language]]
[[eo:Aragona lingvo]]
[[es:Idioma aragonés]]
[[eu:Aragoiera]]
[[ext:Luenga aragonesa]]
[[fa:زبان آراگونی]]
[[fi:Aragonian kieli]]
[[fr:Aragonais]]
[[frp:Aragonês]]
[[fur:Lenghe aragonese]]
[[ga:An Aragóinis]]
[[gl:Lingua aragonesa]]
[[gv:Aragonish]]
[[hak:Â-lâ-kung-ngî]]
[[he:אראגונית]]
[[hr:Aragonski jezik]]
[[hu:Aragóniai nyelv]]
[[ia:Lingua aragonese]]
[[id:Bahasa Aragon]]
[[is:Aragónska]]
[[it:Lingua aragonese]]
[[ja:アラゴン語]]
[[ko:아라곤어]]
[[ku:Zimanê aragonî]]
[[kw:Aragonek]]
[[la:Lingua Aragonensis]]
[[li:Aragonees]]
[[lij:Lengua aragoneise]]
[[lv:Aragoniešu valoda]]
[[mi:Reo Aragon]]
[[mk:Арагонски јазик]]
[[ms:Bahasa Aragones]]
[[mwl:Aragonés]]
[[nds:Aragoonsche Spraak]]
[[nl:Aragonees]]
[[no:Aragonesisk]]
[[oc:Aragonés]]
[[pl:Język aragoński]]
[[pms:Lenga aragonèisa]]
[[pnb:اراغونی بولی]]
[[pt:Língua aragonesa]]
[[ro:Limba aragoneză]]
[[ru:Арагонский язык]]
[[rw:Icyaragoneze]]
[[sc:Limba aragonesa]]
[[se:Aragoniagiella]]
[[sh:Aragonski jezik]]
[[simple:Aragonese language]]
[[sr:Арагонски језик]]
[[sv:Aragonska]]
[[ta:ஆராகோனீசிய மொழி]]
[[tet:Lia-aragonés]]
[[th:ภาษาอารากอน]]
[[tr:Aragonca]]
[[ug:ئاراگون تىلى]]
[[uk:Арагонська мова]]
[[vi:Tiếng Aragon]]
[[wuu:阿拉贡语]]
[[zh:阿拉贡语]]