Revision 865091 of "Francia" on iowiki

{{Landi|
| Nomo   = Francia
| Lokala_nomo   =  République Française
| Flago= Flag of France.svg
| Blazono= Armoiries république française.svg
| Imajo_mapo   =  LocationFrance.svg
| Chefurbo   = [[Paris]]
| Lojanti_chefurbo   = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo   = [[Paris]]
| Oficala_lingui   = [[Franciana linguo|Franciana]]
| Guvernerio   = [[Republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato         =   Listo di prezidisti di Francia
| Titulo_chefo_stato             = Prezidisto
| Chefo_di_stato                 = [[François Hollande]]
| Nomo_listo_chefo_guverno   = Listo di chefa ministri di Francia
| Titulo_chefo_guverno       = Chefa ministro
| chefo_guverno                  = [[Jean-Marc Ayrault]]
| Surfaco             =  {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco = 47
| Surfaco_aquo   = 0,26
| Lojanti              =  {{formatnum:62448977}}
| Rango_lojanti   = 22
| Yaro                  = 2009
| Lojanto-denseso   = 115
| Reto_kodo        = .fr
| Nomo_himno   = ''La Marseillaise''
| Pekunio            = [[Euro]]
| Religii              = [[Kristanismo]] (70,7%) ed [[Ateismo]]}}

'''Francia''', en longa formo '''Republika franca''', esas konstitucala unesala republiko havanta parlamentala rejimo a prezidantala tendanco, di qua la maxima granda parto di teritorio e di populo esas situita en westala Europa, ma qua kontenas anke multa regioni e teritorii repartisita tra la mondo. Havas kam chef-urbo Paris, por oficala linguo franca e por pekunio euro. Sua devizo esas « libereso, egaleso, frateso », e sua standardo esas konstitucata en tri vertikala bendi apuda blua, blanka e reda, Sua himno esas ''La Marseillaise''. Sua regulo eas ''guvernado di populo, per la populo e por la populo''.

Francia esas anciena lando, formacita dum lasta mezepoko. De frua 17ma yarcento til l'unesma parto di 20ma yarcento, posedas vasta koloniala imperio. De pos 1950a, esas l'uno di aktori di konstruktado di Europana Uniono. Esas nukleara povo, e l'uno di kin permanenta membri di konsilo di Unioninta Nacioni. Francia duktas decidiganta rolo en mondiala historio per l'influado di sua kulturo, di sua linguo e sua demokratika, laika e republika valori.

Francia okupas, ye 2012, la kinesma mondala rango por l'interna ante imposto produktado. Sua ekonomiko, di kapitalala tipo kun sat forta statala interveno, facas di lo uno di mondala chefesi en la sektori di nutrala afero, di aeronautiko, di automobilo, di luxoza produkti, di turismo e nukleo industrio.

Populoza kun 65.8 milioni civitani ye 1 di januaro 2013, Francia esas developata lando, kun indico di homala developado tre alta.

Ol esas lando qua jacas en West-[[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo : [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto : [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto : [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo jacas [[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

== Historio ==
{{PA|Historio di Francia}}

La nomo di Francia devenas di germanala tribuo, la [[Franki]], atestita de 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di [[Rheno]]. Lua rejo Klodovig, pose lua fili, konquestis, inter 481 e 535, preske l'omna Roman antiqua provinco di Gaula, to esas, la majoritato dil teritorio di aktuala Francia. Le nomo di Francia ne uzeis oficale til 1190, kande la rejio [[Philippe Auguste]] komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejio di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejio dil Franki) por designar lua svereneso anke la nomo uzesis por nomar la teritorio (ne tre bone definita), kam oni povas legar en la ''Chanson de Roland'', skribita una yarcento ante. De junio 1205, la teritorio nomesas en mapi kun la nomo ''regnum Franciæ'' (rejio di Francia).

Humana okupado dil teritorio di aktuala Francia esas tre anciena. Al grupi presentata ek la Paleolotiko e la Neolitiko unuigis, til l'unesma yarmilo, ondi di sucesiva populizo kompozita da Kelti, dil Germana populi kom Franki, '''Wisigoths, Alamans, Ostrogoths et de Burgondes'''. Ek la komenco dil duesma yarmilo, ol esas Kapetiana monarkio qua konstruis teritoriala uneso dil rejio di Francia. La 17 di junio 1789 konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di aktuala stato. La kontemporala periodo esas markita di esforvi di linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta ek Europa, Afrika ed Azia.

{{PA|Militala historio di Francia}}

== Politiko ==
Francia esas [[Parlamento|parlamentala]] [[republiko]]. La chefo di stato esas la prezidisto, elektita da populo da 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la [[chefa ministro]].

La Parlamento havas 2 chambri: Naciona Asemblajo (''Assemblée Nationale''), kun 577 membri, e [[Senato]], kun 321 membri. La deputati esas elektata da populo por 5 yari, e la senatani esas elektata da elekterala kolegio. Nuna [[konstituco]] esis aprobita ye [[28 di septembro]] [[1958]].

== Geografio ==
[[Arkivo:France radar.jpg|thumb|left|200px|Francia]]
Francia havas diversa peizaji en lua kontinentala teritorio, de plana regioni en litoro til l'alta montaro di [[Alpi]], en sud-esto. La maxim alta monto esas [[Monto Blanka]] ([[Alpi]]) kun 4810 metri di [[altitudo]]. En la frontiero kun [[Hispania]] ed [[Andora]] jacas la montaro [[Pirenei]]. La maxim extensa fluvii di Francia esas [[Loire (fluvio)|Loire]], kun 1016 km, e [[Seine]], kun 776 km de longeso.

La maxim granda [[insulo]] di Francia en [[Mediteraneo]] esas [[Korsika]].

=== Teritoriala organizado ===
{| class="infobox" style="font-size:90%; text-align:left; width:23.5em"
|-
|
|-
| '''[[Regioni di Francia]]'''
{{Etiketo arkivo komenco|imagen=France template.png|ancho=380|posición=left}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.495|y=0.065|escala=380|texto=[[Norda Pas-de-Calais|Norda<br />&nbsp;Pas-de-Calais]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.5225|y=0.165|escala=380|texto=[[Pikardia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.393|y=0.177|escala=380|texto=[[Alta Normandia|&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Alta<br />Normandia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.50|y=0.25|escala=380|texto=[[Insulo di Francia|Insulo di <br />Francia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.605|y=0.26|escala=380|texto=[[Champania Ardeni|Champania <br />&nbsp;&nbsp;Ardeni]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.75|y=0.255|escala=380|texto=[[Lotringia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.852|y=0.247|escala=380|texto=[[Alzacia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.743|y=0.395|escala=380|texto=[[Franca Komtio|Franca<br />Komtio]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.61|y=0.41|escala=380|texto=[[Burgundia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.45|y=0.39|escala=380|texto=[[Centro (Francia)|Centro]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.265|y=0.38|escala=380|texto=[[Lando di Loire|Lando di <br />Loire]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.145|y=0.32|escala=380|texto=[[Bretonia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.285|y=0.225|escala=380|texto=[[Basa Normandia|&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Basa <br />Normandia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.32|y=0.52|escala=380|texto=[[Poitou Charentes|Poitou<br />Charentes]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.44|y=0.55|escala=380|texto=[[Limousin]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.544|y=0.58|escala=380|texto=[[Arvernia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.70|y=0.57|escala=380|texto=[[Rodano Alpi|Rodano<br />&nbsp;&nbsp;Alpi]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.315|y=0.68|escala=380|texto=[[Aquitania]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.40|y=0.74|escala=380|texto=[[Di-mezo Pirenei]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.595|y=0.72|escala=380|texto=[[Linguodoc Rusiliono|Languedoc<br />&nbsp;Rusiliono]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.72|y=0.725|escala=380|texto=[[Provenco Alpi Azur-Rivo|Provenco Alpi<br />Azur-Rivo]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.941|y=0.885|escala=380|texto=[[Korsika]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.61|y=0.055|escala=380|texto=''[[Belgia|<span style="color: #48A3B5;">Belgia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.735|y=0.1425|escala=380|texto=''[[Luxemburgia|<span style="color: #48A3B5;">Luxemburgia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.8525|y=0.1825|escala=380|texto=''[[Germania|<span style="color: #48A3B5;">Germania</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.8175|y=0.4525|escala=380|texto=''[[Suisia|<span style="color: #48A3B5;">Suisia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.8425|y=0.6225|escala=380|texto=''[[Italia|<span style="color: #48A3B5;">Italia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.145|y=0.115|escala=380|texto=''[[Canal de la Mancha|<span style="color: #48A3B5;">Canal de la Mancha</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.08|y=0.0175|escala=380|texto=''[[Unioninta Rejio|<span style="color: #48A3B5;">Unioninta Rejio</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.1225|y=0.545|escala=380|texto=''[[Océano Atlántico|<span style="color: #48A3B5;">Océano<br />Atlántico</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.435|y=0.87|escala=380|texto=''[[Andorra|<span style="color: #48A3B5;">Andorra</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.285|y=0.855|escala=380|texto=''[[Hispania|<span style="color: #48A3B5;">Hispania</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.9|y=0.7575|escala=380|texto=''[[Mar de Liguria|<span style="color: #48A3B5;">Mar de<br />Liguria</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.675|y=0.855|escala=380|texto=''[[Mediteraneo|<span style="color: #48A3B5;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mediteraneo</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.795|y=0.01|escala=380|texto=[[Departamenti di ultramaro]]}}
{{Etiketo arkivo fino}}
|-
{{barra}} style="border-top: solid 1px #ccd2d9; vertical-align: top; text-align: center;" {{barra}}
|-
|}
Francia dividesas administrative en regioni, departamenti, distrikti, kantoni e municipii. Ol anke havas enmsembli, teritorii e dependadi. La maxim extensa departamento esas Franca Guyana, kun {{formatnum:91000}} km².

La 27 regioni ed ilua korespondanta 101 departamenti esas dil metropolo o di ultramaro.

Metropolitana teritoriala divido:
:* 22 [[Regioni di Francia|regioni]] (en la Fr. ''régions''): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed ricevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
:* 96 [[Departamenti di Francia|departamenti]] (en la Fr. ''départements''): Administrata da Generala Konsilio elektita singla 6 yari per direkta votado. Ol kreesis ye 1790 kun la skopo ke omna persono povus direktar en unu jorno di kavalo kom maximo a lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
:* 329 [[Anexo:Lista de distritos de Francia|distrikti]] (en la Fr. ''arrondissements''): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
:* 3.879 [[Kantono|kantoni]]: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
:* 36.571 [[Franciana komuno|komuni]]: Equivalas municipio. En l'urbo di Paris, ricevas la nomo di ''arrondissements''.
:* [[Intercomunidades de Francia]] (en la Fr. ''intercommunautés''): ol unuigas en singla departamento plura komuni.

La 5 ''regioni di ultramaro'' konstituesas da 5 ''departamenti di ultramaro'': [[Guadelupa]], [[Guayana Francesa]], [[Martinik]], [[Mayotte]] e [[Reunion]].

L'ensembli esis di ultramaro o ''sui generis''. La 5 ''ensembli di ultramaro'' esas [[Santa Pierre e Mikelon]], [[Franca Polinezia]], [[Wallis e Futuna Insuli]], [[San Bartolomé (Francia)|San Bartolomé]] e [[San Martín (Francia)|San Martín]]. E unu ''ensemblo sui géneris'': [[Nova-Kaledonia]].

=== Republikala simboli ===
[[Arkivo:Logo de la République française.svg|thumb|upright=0.6|La logotipo di Franca guverno, adoptita ye 1999.]]
Segun la konstituco dil [[Kinesma Franciana Republiko|Kinesma Republiko]], Francia posedas multa emblemi, datinta dil [[Franca revoluciono]]. La flago di Francia esas konstitucita di tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. Nacionala himno esas ''la Marseillese'', kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri paroli "Libereso, Egaleso, Fraterneso".

Pluse, multa oficala simboli existas por riprezentar Francia. Partikulare, la busto di Marianne, muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas riprezentata sur la  posto-marki ed la Franca facii dil centimi di euro.

Depos 1999, la Franca guverno esas donacita da logotipo rivokanta la flago e la devizo dil lando, same kam la figuro di Marianne. Ica logo figuras en la domkumenti publikata dal Franc administrado.

== Ekonomio ==
{{PA|Ekonomio di Francia}}
L'ekonomio di Francia esas la kinesma granda, la GNP esis 2.214 milyardi Usana dolari ye 2011. Cirkume 1,7 % de la GNP venas de agrokultivo, 18,5 % venas de industrio e la cetera preske 80 % venas de (kliento)servado. Francia membresas en la G8-grupo di la duktanta industriala landi ed en la Mondala komerco-organizuro. Lua valuto esas l’euro, qua remplasis l'antea valuto, la Franciana franko. La maxim importanta agrokultivala produkturo esas la vino, qua esas produktita omnaloke en la kontinentala Francia. La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemikalaji ed elektronikalaji, exemple la mikra-spliti*, produktita en “la Silikovalo di Francia”, altre dicite en la regiono di Grenoble. Malgre on praktikis depos mezala 1990a yari la tendencoza privatigo, la stato cetere reguladas granda parto de la ekonomiala funcionado e proprietas acioni de multa firmi, exemple de banko-, energio-, transporto- ed informatiko-branchi. En la fino di 2008 forteskinta financokrizo e ye 2009 komencinta depreso grandigis la senemployeso dum 2010 e 2011 til plu kam 9 %. Ye 2010 Francia enuncis, ke ol konsumos cirkume 26 milyardi euri por distributar li kom regeneranta pekunio a firmi minacita da bankroto.

Preske 79% dil [[energio]] uzata en Francia havas nukleala origino.

== Demografio ==
Kun cirkum 65,4 milioni lojanti ye 1 di januaro [[2008]]<ref>http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1276#inter1 Bilan démographique 2009] INSEE</ref>, Francia havas la 20ma granda populo-quanto dil mondo. Ye [[2004]] {{formatnum:140033}} personi enmigris a Francia, de ta totalo, {{formatnum:90250}} esis de [[Afrika]], e {{formatnum:13710}} de altra landi di [[Europa]]<ref>http://www.migrationinformation.org/datahub/countrydata/data.cfm</ref>.

=== Religii ===
Depos lego ye [[9 di decembro 1905]], l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La [[religiono katolika]] esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di [[laikeso]] e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego franca di religioza signi en la skoli publika.

Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio havas multe diminuita. Nur 51% inter 64% di personi questionita deklaras su katolika lor sondi publikita ye 2007, e larja parto di la populo asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prezenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni ([[eklezio apostolala armenana]], gallicanismo*, [[mormoni]], eklezio neo-apostolika, [[testi di Jehovah]]*, mennonisti*, ...) o ne kristana ([[hinduismo]], [[budismo]], [[bahaismo]]*, alevismo*, ...) esas anke prezenta en la naciona teritorio.

Per principo, franca stato interdiktas su kontadi kun karaktero religioza o filozofika; evaluadi di pezo di omna konfesioni, di [[ateismo]] ed [[agnostismo]] permanantas desfacila facar. Tamen, multa institucuri realigas reguloze questioni por aproximar l'aparteno religioza di Franciani.

Ultra ta valori, la desaparo di influo di religioni esas importanta aspekto di evoluciono di franca socio dum 19 e 20 yarcenti. Proxim 80% di viro e 70% di mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficio. Mem che la katoliki maxim fervoroza, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskas; 31% di asidua praktikanti qua havis filii de 1995 til 2004 havas lu exter mariajo.

Deziranta "konciar l'opiniono ultre di sfero praktikanti kustuma", la [[Konfero di episkopi di Francia]] propozis por la fiesto di [[Asunciono]] 2012 prego por Francia.

== Kulturo ==
Franciana kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo ([[Franciana linguo|Franciana]]), lua movadi di pikto, [[literaturo]], [[arkitekturo]], ec. Lua [[cinemo]] anke esas notora, (note [[Lumière fratuli]]) inventis [[cinematografilo]]).

Ye [[2008]] Francia modifikis lua [[konstituco]] por agnoskar regionala lingui, kom [[Ocitaniana linguo|Ocitaniana]], [[Baska linguo|Baska]], [[Bretona linguo|Bretona]] ed [[Alzaciana linguo|Alzaciana]].

La simbolo di lando esas [[hano|hanulo]].

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta autorulo esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta autori di teatro: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi kom [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento]] e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum 19ma yarcento, aparis importanta autori kom [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi kom [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] skribis por pueri, [[La Princeto]].

== Referi ==
{{reflist}}

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidisto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagio di publika servici en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ proxiti]
* [http://meteo.15.growiktionary.org Meteo Francia]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]

{{Link FA|ceb}}
{{Link FA|eo}}
{{Link FA|fr}}