Revision 885689 of "Turkia" on iowiki

{{Landi|
| Nomo   = Turkia
| Lokala_nomo   = Türkiye Cumhuriyeti
| Flago   = Flag of Turkey.svg
| Blazono   = Coat of Arms of Turkey.svg
| Imajo_mapo   = Turkey (orthographic projection).svg
| Chefurbo   = [[Ankara]]
| Lojanti_chefurbo   = {{formatnum:3428420}} ([[2003]])
| Precipua_urbo   = [[Istanbul]]
| Oficala_lingui   =  [[Turkiana linguo|Turkiana]]
| Guvernerio   = [[Republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato         = Listo di prezidanti di Turkia
| Titulo_chefo_stato             = Prezidanto
| Chefo_di_stato                 = [[Abdullah Gül]]
| Nomo_listo_chefo_guverno   = Listo di chefministri di Turkia
| Titulo_chefo_guverno       = Chefministro
| chefo_guverno              = [[Recep Tayyip Erdoğan]]
| Surfaco   = {{formatnum:779452}}
| Rango_surfaco   = 37
| Surfaco_aquo   = 1,3
| Lojanti             = {{formatnum:73723000}}<ref>[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428 TurkStat statistiko]</ref>
| Rango_lojanti  = 18
| Yaro                 = 2010
| Lojanto-denseso   = 92,6
| Reto_kodo   = .tr
| Nomo_himno   = ''Istiklâl Marşı''
| Pekunio   = [[Nova Turkiana Liro]]
| Religii     = [[islamo]], 97%
}}
'''Turkia''' esas lando en [[Azia]] ed [[Europa]] inter [[Bulgaria]], [[Grekia]], [[Siria]] [[Gruzia]], [[Irak]], [[Iran]] ed [[Armenia]].

'''Bazala fakti pri Turkia.'''
=== Historio ===
{{PA|Historio di Turkia}}
La [[peninsulo di Anatolia]], komprenita granda parto di moderna Turkia, esis un di la maxim anciena kontinue habitita regioni dil mondo. [[Neolitiko|Neolitika]] kolonieti, exemple [[Çatal Höyük]], [[Çayönü]] e Nevalı Çori, esas un di la maxim anciena homala kolonieti en tota mondo.

Cirkum [[1200 aK]] [[Anciena Grekia|Greki]] koloniigis la litoro di [[Anatolia]], e fondis l'urbi [[Miletus]], Efesus, Smyrna (nune [[İzmir]]) e Bizantia (pos [[Konstantinoplo]] e nune [[Istanbul]]). Ye [[324]] Roman imperiestro [[Constantinus 1ma]] selektis [[Konstantinoplo|Bizantia]] kom chef-urbo di [[Roman imperio]]. Pos la falio di l'[[Ocidenta Roman imperio]], Bizantia divenis la chef-urbo di l'Orienta Roman imperio ([[Bizancana Imperio]]).

En [[1037]] aparis [[Seljuk-imperio]], establisita da [[islamo|islama]] turka e persa populi. L'imperio kreskis, e til la yaro [[1092]] konquestis granda parto di la nuna [[Azia]]na Turkia. Ye [[1243]] [[Mongolia|Mongoli]] vinkis la Seljuki, e Seljuk-imperio komencis disintegrigar aden mikra princii. Un di ta mikra princii, guvernita da [[Osman 1ma Gazi]] evolucionis, dum sequanta 200 yari, en l'[[Otoman imperio]].

En [[1453]] l'Otomani finis lia konquesto di [[Bizancana Imperio]], kande li kaptis Bizantina chefurbo, [[Konstantinoplo]]. Pose, li kontinuis lia expanso tra la [[Balkani]], la nordo di Afrika e [[Proxim-Oriento]].

{{PA|Otoman imperio}}

Ye la [[24ma di julio]] [[1923]] [[Lausanne kontrato]] signatesis. Segun ol, nuna frontiero inter Turkia, [[Grekia]] e [[Bulgaria]] agnoskesis, e la postulo di Turkia pri la kontrolo di [[Chipro]] finis. Turkia ratifikis la kontrato ye la [[23ma di agosto]] sam yaro.

Ye la [[23ma di oktobro]] [[1923]] [[Mustafa Kemal Atatürk]] proklamis la [[republiko]] di Turkia, qua sucedis Otoman imperio. Atatürk divenis lua unesma prezidanto, adoptis radikala reformi e transformis lando en laika stato.

Dum la [[duesma mondomilito]] Turkia sejornis neutrala, ma ye [[23 di februaro]] [[1945]] ol deklaris milito kontre [[nacional-socialista Germania]], kom simbolala gesto. Anke en [[1945]] ol signatis la charto di fondeso di [[Unionita Nacioni]]<ref>[http://www.un.org/Overview/growth.htm Growth in United Nations' membership (1945-2005)]</ref>. Desfacilesi afrontita da [[Grekia]] pos milito kontre [[komunismo|komunista]] revolto, e [[Sovietia|Sovietana]] demandi por instalar militarala bazi en Turkiana stretaji instigis Usana prezidanto [[Harry Truman]] por furnisar ekonomiala e militarala helpo a Turkia e Grekia<ref>Houston, James A (1988)[http://books.google.com/?id=ID4E3Lm8TsgC&pg=PA198&lpg=PA198&dq=turkey+cold+war ''Outposts and Allies:US Army Logistics in the Cold War (1945-1953)'']</ref>.

Pos partoprenar en [[Korea milito]], Turkia eniris [[NATO]] en [[1952]]. En [[1974]] lando invadis [[Chipro]], e non yari pose ol helpis la kreado di [[Turkiana republiko di nordala Chipro]]. Dum lua recenta historio, Turkia sufris militarala [[stato-stroko|stato-stroki]] en [[1960]], [[1971]], [[1980]] e [[1997]]<ref>Hale, William Mathew (1994). ''Turkish Politics and the Military''. Routledge, UK</ref>. En [[1984]] [[Kurdi|Kurda]] grupo PKK komencis revolto kontre Turkiana guverno pri la nedependo di [[Kurdistan]]. Til nun cirkum 40,000 personi mortis kom rezulto di la konflikto.

=== Politiko ===
Turkia esas parlamentala [[republiko]]. Nune, la prezidanto elektesas dal populo por 5 yari (ante lu elektesis da Granda Nacional Asemblajo por 7 yari). La [[chefministro]] (elektita da parlamento) havas fakte povo.

La parlamento (''Türkiye Büyük Millet Meclisi'', Granda Nacional Asemblajo) havas unika chambro kun 550 membri qui elektesas dal populo por 5 yari. Nuna [[konstituco]] adoptesis ye la [[7ma di novembro]] [[1982]], e remplasis la konstituco di [[1961]].

=== Geografio ===
[[Arkivo:Tu-map.png|thumb|right|200px|Mapo di Turkia kun lua precipua urbi.]]
Turkia esas transkontinentala lando. Preske 97% di lua teritorio jacas en [[Azia]]. L'[[Europa]]na teritorio di Turkia, konocata kom [[Trakia]] reprezentas 3% de lua surfaco, ma havas plu kam 10% de totala habitantaro.

[[Bosforo]], la [[Maro di Marmara]] e la [[Dardaneli]] separas Europana Turkia de Aziana Turkia. [[Istanbul]], la maxim granda di lando, jacas parto en Europa e parto en Azia.

Regioni proxim [[Mediteraneo]] havas [[mediteranea klimato]]. [[Temperaturo|Temperaturi]] dum sumero povas superigar 30&nbsp;°C.

La maxim alta monto di Turkia esas [[Ararat]], kun {{formatnum:5165}} metri di [[altitudo]].

=== Ekonomio ===
{{PA|Ekonomio di Turkia}}
Turkia havas la 15ma granda [[ekonomio]] dil mondo. Ol esas membro di [[G-20]].

=== Demografio ===
Segun [[2009]] kontado, 72,5 milioni di personi habitis Turkia. L'yarala populo-kresko esas 1,45%. Plu kam 75% di habitanti vivas en urbi, e 96% di viri e plu kam 80% di [[muliero|mulieri]] savas lektar e skribar.

On existas cirkum {{formatnum:300000}} [[Islamana Bulgari]] en Turkia.

Pos [[duesma mondomilito]] multi Turkiani ekmigris en [[Germania]].

==== Urbi kun plu kam 1 milion habitanti ====
* [[Istanbul]] (15,5 milioni)
* [[Ankara]] (5 milioni)
* [[İzmir]] (3,5 milioni)
* [[Bursa]] (2 milioni)
* [[Adana]] (1,5 milioni)
* [[Konya]] (1,5 milioni)
* [[Mersin]] (1,25 milioni)
* [[Antalya]] (1,25 milioni)

=== Kulturo ===
Turkiana kulturo mixuras elementi de [[Anatolia]]na, [[Bizancana Imperio|Bizantina]], [[Otoman imperio|Otomana]] e westala kulturi. Kun 98% de lua populo di [[islamo|islama]] religio, Turkia esas exemplo di sucesoza separo inter laika stato e religio. [[Kristanismo|Kristani]] esas nur {{formatnum:120000}} personi.

[[Futbalo]] esas la maxim populala [[sporto]] di lando<ref>Burak Sansal (2006) [http://www.allaboutturkey.com/sports.htm ''Sports in Turkey'']</ref>. Lua precipua klubi esas Galatasaray, Fenerbahçe e Beşiktaş. Ye [[2000]] Galatasaray ganis UEFA championkonkurso di futbalo.

Nuna maxim notora Turkiana skriptisto esas [[Nobel-premio|Nobel-laureato]] [[Ohran Pamuk]].

== Gallery ==
<gallery>
File:MustafaKemalAtaturk.jpg| Mustafa Kemal Atatürk
File:Aya sofya.jpg| 
File:Anitkabir.HB.jpg| 
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
File:067 Etnografya.05.2006 resize.JPG| 
File:DolmabahceMainGate.JPG| 
File:İzmir clock tower.jpg| 
File:Pamukkale00.JPG| 
File:Eskişehir-Aycan.jpg| 
File:Antalya falezler.jpg| 
File:Alanya.jpg| 
File:Bluemosquefront.jpg| 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 
</gallery>

=== Referi ===
{{reflist}}

{{EU-stati}}
{{Landi en Azia}}

[[Kategorio:Turkia| ]]