Revision 887204 of "Francia" on iowiki

{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franciana]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
| Audio_ligilo             = La Marseillaise.ogg
| Imajo_mapo               = LocationFrance.svg
| Chefurbo                 = [[Paris]]
| Lojanti_chefurbo         = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo            = [[Paris]]
| Oficala_lingui           = [[Franciana linguo|Franciana]]
| Regionala_lingui         = (Videz [[#Lingui|Lingui]])
| Etnii_procenti           = 85%
| Etnii                    = [[Blankano]]
| Etnii2_procenti          = 10%
| Etnii2                   = [[Nord-Afrikano]]
| Etnii3_procenti          = 3.5%
| Etnii3                   = [[Nigrano]]
| Etnii4_procenti          = 1.5%
| Etnii4                   = [[Aziano]]
| Guvernerio               = [[Unesala stato]], [[Miprezidantala]], [[Republiko|Konstitucala republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato   = Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato       = Prezidanto
| Chefo_di_stato           = [[François Hollande]]
| Nomo_listo_chefo_guverno = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guverno     = Chefministro
| chefo_guverno            = [[Manuel Valls]]
| Legifantaro              = Parlamento
| Historio                 = [[La Frankia rejio unigis]]
| Historio_dato            = [[486]]
| Historio2                = [[Pakto di Verdun]]
| Historio2_dato           = [[agosto]], [[843]]
| Historio3                = [[Repobliko fundita]]
| Historio3_dato           = [[2 di septembro]], [[1792]]
| Historio4                = [[EEC fundita]]
| Historio4_dato           = [[1 di januaro]], [[1958]]
| Historio5                = [[Konstituco di Francia|Nuna konstituco]]
| Historio5_dato           = [[4 di oktobro]], [[1958]]
| Surfaco                  = {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco            = 47
| Surfaco_aquo             = 0,26
| Lojanti                  = {{formatnum:62448977}}
| Rango_lojanti            = 22
| Yaro                     = 2009
| Lojanto-denseso          = 115
| KLP_KPP_totala           = $2,580 bil. ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP (KPP)|9ma]])
| KLP_KPP_segun_persiono   = $40,374 ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP (KPP)|25ma]])
| KLP_totala               = $2,846 bil. ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP|6ma]])
| KLP_segun_persiono       = $44,538 ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP|20ma]])
| Gini_yaro                = 2008
| Gini_chanjo              =  
| Gini                     = 32.7
| Gini_valoro              = mezgranda
| Gini_rango               = 33ma
| Gini_kodo                = .uk
| IHD_yaro                 = 2013
| IHD_chanjo               = {{IHD-Gini_ferma}}
| IHD                      = 0.884
| IHD_valoro               = tre altra
| IHD_rango                = 20ma
| Pekunio                  = [[Euro]], [[CFP franc]]
| Abreviuro                = EUR, XPF
| Simbolo                  = €, F
| Tempo_zono               = [[CET]]  ([[UTC]]+1)
| Somero_tempo             = [[CEST]]  ([[UTC]]+2)
| Dato_formato             = dd/mm/yyyy
| Veho_latero              = dextra
| Telefono_kodexo          = +33
| ISO                      = 250
| ISO2                     = FRA
| ISO3                     = FR
| Reto_kodo                = .fr
| Religii                  = [[Kristanismo]] (70.7%) ed [[Ateismo]]
| Oficalaretosituo         = http://www.france.fr
}}
'''Francia''', en longa formo: '''Republiko Franciana''' (''République française''), esas lando en West-[[Europa]], qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-, e maxim granda urbo esas [[Paris]], kun 2,125,245 habitanti ([[1999]]). Lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Lua devizo esas: ''Libereté, égalité, fraternité'' (''libereso, egaleso, frateso'' en Ido), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas ''La Marseillaise'' (''La Marseilleanino'' en Ido). Lua moto eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''. Francia esas [[republiko]] [[demokratio|demokratiala]], [[konstituco|konstitucala]] ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum fino di la [[Mez-epoko]]. De frua [[17ma yarcento]] til l'unesma parto dil [[20ma yarcento]], Francia posedis vasta koloniala imperio. Pos la [[1950a yari]] lu esis un di la precipua landi suportar la konstrukto dil [[Europana Uniono]]. Francia esas nukleara povo, ed un de la kin permanenta membri di la sekureso-konsilantaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influo di sua kulturo, di sua linguo e lua demokrata, laika e republikana valori.

Francia okupis en [[2012]] la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomio, di [[kapitalismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facis di lu; un de la mondala chefi en la sektori di nutral aferi, di aeronautiko, di automobil-industrio, di luxoza produkti, di turismo e nukleara industrio.

Habitita da 65.8 milion personi la [[1ma di januaro]] [[2013]], Francia esas developanta lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Francia jacas en West-[[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo: [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto: [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto: [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
En sudo jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato di [[Monako (lando)|Monako]]. En nordo ed en westo, jacas [[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

{{revizo}}
== Historio ==
{{PA|Historio di Francia|Militala historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
La vorto "Francia" devenas de Germana tribuo, la [[Franki]], atestita de la 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di [[Rheno]]. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske tot anciena Romana provinco di Gaula - to equivalas a la majoritato dil teritorio di nuna Francia. La vorto "Francia" ne uzeis oficale til 1190, kande la rejulo [[Philippe Auguste]] komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejo di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejo dil Franki) por designar lia suvereneso. La vorto anke uzesis kustumale por nomar un teritorio klare definita quale en la poemo ''Chanson de Roland'', skribita un yarcento ante. Depos junio [[1205]] la teritorio nomesis en mapi ''regnum Franciæ'' (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas mult anciena. A la grupi qui vivis en la regiono dum [[Paleolotiko]] e [[Neolitiko]] unionis altra populi, sucesive: Kelti, e Germani (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e [[Burgundia]]ni). En la komenco dil duesma yarmilo Kapetiana monarkio konstruktis teritorial uneso dil rejio di Francia. La [[17ma di junio]] [[1789]] konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di nuna stato. La kontemporala periodo markizesas per esforci pri linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta de Europa, Afrika ed Azia.

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
[[Homo neanderthalensis|Homi de Neanderthal]] ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra-[[paleolitiko]]. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1.8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizita per multa glacial epoki qui modifikis lua vivokadro.

En Francia existas multa groti ornita dum supra-paleotiko, di qui un di la maxim famoza esas la groto di [[Lascaux]], en Dordogne (de 18 000 aK, ja habitita dal [[Homo sapiens]]).

Cirkum 10 000 aK (fino di lasta glacial epoko) la klimato dolcigis. Pos cirkum 7,000 aK, komencis [[neolitiko]] en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam l'evoluciono di ta kolonii esis diferanta segun la regioni. Pos forta demografiala kresko e developo dil [[agrokultivo]] dum  dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis la [[metalurgio]] en la regiono, komence dil [[oro]], depos [[kupro]], [[bronzo]] e, pos l'8ma yarcento aK, [[fero]].

En 600 aK, [[Anciena Grekia|Greki]] veninta dil urbo Phocea fondis [[Marseille]] an la rivo di [[Mediteraneo]]. Dum la sam epoko kelka populi komencis okupar la teritorio di nuna Francia, ma ta okupo difuzesis a tota la teritorio nur inter la 5ma e la 3ma yarcenti. La nociono di Gallia aparis lore, e korespondis a teritorii di populizo Kelta inkluzite inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia lore esis prospera regiono, e lua sudo recevis multa Grek e Roman influi.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58 aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuoze la restanta teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii nove konquestita repartisesis da Augustus en non Romana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi, quale [[Lyon]] – qua pose divenis chef-urbo di Gallia – fondesis dum la periodo Gallo-romana. Lyon konceptesis quale Romana altra urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozis su a Galliana kulti, qua ne desaparigis komplete: lua deaji kunfuzesis su gradope kun Romana deaji, en sama sinkretismo.

Dum la [[3ma yarcento]] romana Gallia konocis grava krizo. Le ''limes'', sistemo di fortifiki en la frontieri por protektar l'imperio de German inkursi, sufris frequenta invadi da barbari. Romana povo, dum ta epoko, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a [[kristanismo]]. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. La [[31ma di decembro]] [[406]] Vandali, Suevi ed Alamani transiris [[Rheno]] ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su en nord-esto di nuna Francia ed exercis forta preso sur la generali Romana qua restis en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mez-epoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|Bapto di Clovis, reprezentita en Sainte-Chapelle en Paris (anonimo).]]
La konverto di Klovis, chefo franka, a [[kristanismo]] transformis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia dum la transito inter la 5ma e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romana e kontributaji Germana kun kristanismo esis longa e desfacila. Frankani esis origine militala socio kun legi tre diferanta de Romana yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocis la rejio di Franki implikis dekado dil urbi, kristanismo instalis su tra la kreado di rurala kirki e precipue tra multa monakeyi. Se la povo di Klovis semblis origine solida, Merovingiana dinastio balde afrontis grava desfacilaji; ol desaparis en [[751]] kande [[Pipin la Mikra]] kronizesis rejulo di Franki. Tale, Karolingiana dinastio fondesis.

Pipin la Mikra e sua filio [[Karl la Granda]] augmentis multe la l'extenseso dil rejo di Franki, qua atingis dum la 18ma yarcento plu kam 1 milion km². L'imensa imperio Karolingiana kontrolesis dal administrantaro centraligita en [[Aachen]]. [[Komtio|Komti]] reprezentis [[Karl la Granda]] en tota imperio e surveyis la ''missi dominici''. Karl la Granda, kronizita imperiestro dil ocidento la yaro [[800]], rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, lia komti e vasali gradope komencis transmisar lua tituli tra heredo. La nepotuli di Karl la Granda partigis l'imperio inter li, tra Verdun-traktato (843). Karl kontrolis ocidentala Franki, qua korespondas aproxime a du triimi ocidentala de nuna Francia, e di qua la frontieri variis poke til la fino di [[mez-epoko]]. La nova rejio devis anke afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da Mohamedani, [[Vikingo|Vikingi]] ed [[Hungaria|Hungari]]. La sam epoko, la povi dil anciena komtii kontinuis augmentar dum ke rejala povo diminutis. Feudala socio establisesis, karakterizita por sua divido en tri ordeni: klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesis dal sua egali, to esis la nobeli di rejio. La [[monarkio]] nove divenis heredala, e Kapetiani regnis sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcioni di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e kelka de lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma mustis afrontar depos 1150a la nasko dil "imperio Plantagenet" grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franciana kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe 2ma di Francia|Philippe 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla menaco ed augmentis grande la rejala domeno dum la mem epoko. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo dil rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esis simple politika o militala: lo esis anke demografiala — pos [[1347]] la [[nigra pesto]] mortigis adminime la triima de la habitantaro dil rejio —; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris de ol plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16 e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, franciana suvereni duktis multa militi en Italia kontre imperiestro Karl 5ma Habsburg. Ma la regni di [[François 1ma]] (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) esis precipue karakterizita da plufortigo di rejala povo, qua tendencis divenar absoluta, e per la renesanco literala ed artala kun forta influi de Italia.

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts transformis [[Franciana linguo]] en la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'uneso di Francia cirkume la persono di rejo esis shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi religiala inter katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo koincidis kun ekonomikala, e precipue politikala krizi. En 1598, rejulo Henri 4ma (1589-1610) donis per [[Nantes-dekreto]] partala libereso di kulto a protestanti.

Louis 13ma (1610-1643) e sua ministri Richelieu e Mazarin afrontis l'opozo di nobeli deziranta retroprenar lua anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktis multa vinkoza militi (quale [[Triadek-yara milito]]) e komencis formacar lua unesma koloniala imperio, precipue en Nova Francia, en [[Antili]] e sur la voyo di Indii. [[Louis 14ma]] afirmis plua kam ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideris su kom "lietnanto di deo sur Tero" ed imperis konstruktar [[Versailles-palaco]], simbolo di sua povo. Cirkondis su kun artisti e cientisti, laboris por l'uneso religiala di sua rejio e rikomencis la persekuto di protestanti e revokis Nantes-dekreto. Quankam la danjeroza situeso di la monarkio, Louis 14ma duktis multa militi kontre Europa federita, dum ke markezo di Vauban facis konstruktar reto di fortifikita urbi en la frontieri dil rejio. Se ta militi rezultis samatempe en Franciana vinti, multa vinkesi e famini desbriligis la fino di sua regno.

Sua posnepoto Louis 15ma (1715-1774) duktis lu anke multi militi, kun diversa rezulti. Francia lasis tra traktato di Paris signatita en [[1763]] sua havaji en Nord-Amerika, ma kompris [[Lotringia]] e [[Korsika]] dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun proto-industriizeso*, note en textala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis 14ma, qua acesis a trono en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko franciana taliata en distrikti.]]

La delegitari sendita en Generala stati, qua apertesis la 5ma di mayo 1789 transirai rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su ko asemblo nacionala [[konstituco|konstitucala]]. La rejo ne povis impedar l'asemblo konstitucanta decidar l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar en 26 di agosto la [[Deklaro di yuri di homaro e civitano en 1789|Deklaro dil yuri di homaro e civitani]]. Pos probo di monarkio konstitucala, republiko naskas dum septembro 1792, e Louis 16ma, akuzita di trahizo, esas gilotinagita segun judicio di Konvento nacionala ye 21 di januaro 1793. Francia revolucionala konocas lor multa yari di militi e mortigi, til l'establiso di Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]

Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] abatis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franciani. Napoléon 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana populi sub sua kontrolo frue la 1810a yari. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko pose quik riveno en povo, l'imperio vinkesis definitive en [[Waterloo-batalio]] la [[18ma di junio]] [[1815]].

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji Louis 18ma (1814-1824) e precipue Charles 10ma (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da ''Trois Glorieuses'', revolucionala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe 1ma di Francia|Louis Philippe 1ma]]. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis quik malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esas nur politikala ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Se l'unesma yari du Duesma imperio esas to di autoritatema rejimo, Napoléon 3ma komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedas kresko di politika opozi dum ke industriala e fervoyala aceleresas. La vinkeso di Francia kontre Germania en unigado, en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di lando : l'imperio kapitulas ye 2 di septembro 1870 e republiko proklamesis ye la  4ma di septembro, dum ke [[Prusia]] anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa di politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeto: skolo divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo esas grantita en 1881, divorco e sindikati esas yurizita en 1884, ed eklezii esas separita di stato en 1905. Dum la sama epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis, en 1914, la duesma maxim granda dil mondo pos la de [[Unionita Rejio]]. Se multa politika krizi sequis — krizo boulangista, skandalo di dekoruri, skandalo di Panama, [[Dreyfus-afero]] —, la precipua menaco por la republiko venis de nun de extero, ube milito aparis pluse minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum la duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia dividesis inter "zoni okupita" en la nordo e "zono libera" en la sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
Francia eniris l'[[unesma mondomilito]] dum la komenco di agosto 1914 federita kun [[Unionita Rejio]] ed [[Rusian imperio]] kontre [[Germanian imperio]]. La milito produktis 1,4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko Triopla interkonsento. Ultre riganar di Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en [[Versailles-kontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragediale en 1940 kun nova invado di Belgia da Germaniani pos la rikonstrukto di Germanian armeo ed armago di sinistra rivo di Rheno.

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita da eforto pri enmigrado e produktiveso por paliatar l'indijo di laboraro en mineyi, stalo od automobilo, Francia penas riposedar sua ekonomika vigoro di antemilito, pose vivas forta kresko depos 1924. Esas koncernita tre pose maxim multa altra povi per la krizo di 1930a yari. Ma se ta krizo esas tarda, esas duriva e profunda. A desfacilaji ekonomikala adjuntesas politika krizo, malgre l'espero kreita da l'arivo en povo ye 1936 di Front populaire. Fine, kande Francia deklaras ye 3 di septembro 1939 milito kontre naskinta Germania, ekiris precize di maxim krizo qua havas konocita la Triesma republiko.

Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadis la nord-esto di Francia ye la [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandis armistico en [[22 di junio]]. Ta lasto obtenas tota povi ye 10 di julio, signatanta tale la fino di triesma republiko e la nasko di rejio di Vichy, qua duktas konservema politiko, tradicionalisto ed antisemida e kunlaborar kun triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interna ed extera di lando. La desembarko di federati ye 6 di julio 1944 en Normandia sonas la fino di naskinta okupeso e la komenco di libereso di Europa. En tote, ta konflikto mortigas min soldataro kam la precedanto, ma la viktimi civila esas multi - adminime 330 000 civila viktimi do 75 000 judi instalita sur la franciana teritorio qua esas ocidita - e la vundi psikologiala e politika pro la faliego en 1940, kunlaboro pose venji lor purigado esas longa a cikatrigar.

=== Depos la liberigo ===
Periodo di rinovigo komencas lor por Francia. Se generalo de Gaulle, chefo di Francia libera, ne povas impedar l'adopto di konstituco proxim to di triesma republiko. posmilito vidas la kreo di secureso sociala e votoyuro grantita a mulieri. Quaresma republiko selektas ocidentala partiso en kolda milito qua apertas dum ta epoko, entamas deskoloniizo di Azia ed Afrika e participas a debuti di Europana konstrukto. Francia komencas dum la sama tempo periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominita "Triadek glorioza".

Ye la [[1ma di junio]] [[1958]], dum grava politika krizo pro [[Aljeria-milito]], generalo de Gaulle esas investita prezidanto di konsilantaro per l'asembluro nacionala kun misiono donar ala republiko nova konstituco : kinesma republiko donas a prezidanto povi plu larja relate parlamento. Charles de Gaulle duras e kompletigas deskoloniizo di Afrika, ed afirmas la nedependo di Francia relate Usa. Por ta skopo, il dotizas Francia di nukleara civila ed armeala.

Ma la krizo studanta e sociala en mayo 1968 alegas l'arkaismo di rejimo qua semblas deskonektita di aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesas inversigar situeso per efektigar la dissolvo di asembluro nacionala ye 30 di mayo 1968 en fino Franciani lu donas larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionas en 1969 pose la falio di referendumo pri la reformo di senato e regioneso*. Tamen gaulismo mantenas su en povo kin yari o pluse, sub la figuro di prezidanto [[Georges Pompidou]].

En 1974 komencas ero pos-gaulista, kun l'arivo di distingita persono de centro, Valéry Giscard d’Estaing, ad ofico di prezidanto. Lor Francia enriras gradope en la krizo di 1970a yari, l'unesma yari di sua komiso esas markita da multa legi aganta la permuti di francia socio, kam la lego Veil, qua legaligas interrupto voluntala di gravideso (IVG), od abaso de 21 a 18 yaro l'evo di majoreso. Ma la precipua jireyo eventas ye 1981, kande socialista prezidanto, François Mitterrand, esas elektita. Afrontanta l'ekonomikala situeso qua plugraveskar, lu probas unesme politiko di statigeso*, quankam adoptanta aranji simbolike forta kam aboliso di [[mortopuniso]]. Quankam François Mitterrand rielektesis en 1988, Francia konocas de 1986 til 1988 pose de 1993 til 1995 du periodi di "kunhabitado" situeso til lor nevidita ube la prezidanto ne esas di sama partiso ke sua guvernerio e qua ofras nova lektado di institucuri. Ta situeso iteresas de 1997 til 2002, ma di inversa fasono, kande prezidanto di rekto, Jacques Chirac, esabas elektita en 1995, ed elekti legifanta en 1997 havas adportar socialista Lionel Jospin kam chefo di gurvernerio. Francia adoptas en sama tempo unika pekunio europea.

Prezidanta elekto en 2002 esas markita per elektorala surprizo, kun l'elimino di Lionel Jospin quik de unesma jireyo por Jean-Marie Le Pen, kandidato di extrema-rekto. Jacques Chirac esas lor facile rielektita, e guvernerii Raffarin pos Villepin esas markita per l'opozo di Francia a Irak-militio, "ne" a referendumo pri ratifiko di traktato por konstituco por Europa ed urbala sedicii en novembro 2005. Quankam Nicolas Sarkozy, prezidanto depos 2007, duktas la partiso di sua precedanto lor sua elekto ed esis membro di sua guvernerio, la politiko qua duktas volar esar di "rupturo". La guvernerio di "aperturo" per [[François Fillon]] formacis kun distinguita personi de ne nur sola rekto, ma anke di centro e sinistro, devas tamen afrontar l'ekonomika krizo de Usa en 2008-2009. En 6 di mayo 2012, socialista François Hollande esas elektita prezidanto di republiko. Pos ond-agitata debati e virulenta polemiki duktita per sua opozanti, lego legalizanta homosexuala mariajo esas adoptita ye 15 di mayo di sequanta yaro.

== Politiko ==
Francia esas [[Parlamento|parlamentala]] [[republiko]]. La chefo di stato esas la prezidanto, elektita da populo da 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la [[chefministro]].

La Parlamento havas 2 chambri: Naciona Asemblajo (''Assemblée Nationale''), kun 577 membri, e [[Senato]], kun 321 membri. La deputati esas elektata da populo por 5 yari, e la senatani esas elektata da elekterala kolegio. Nuna [[konstituco]] aprobesis en [[28 di septembro]] [[1958]].

=== Organizuro di povi ===
L'organizuro di povi en Francia esas definita da konstituco di 1958, emendita multa iteri, la rolo di omna nstitucuro esas tamen definita tante per la praktikado sequanta depos 1958 ke per la texto di la konstituco. Francia havas politika rejimo originala per la larja povo di qua dispozas amba parlamento e prezidanti di republiko, to qua enduktas konstitucisti* a parolar di "rejimo parlamentala prezidantizata", di "rejimo mi-prezidantala" o ankore di " rejimo parlementala bireprezentala".

La legifanta povo koncernas parlamento, formacita da du chambri, nacionala asemblo e senato. Nacionala asemblo, basa chambro di parlamento, esas formacita da 577 deputati ye 2011, elektita da kin yari per universala direta sufrajio dum uninominala majoritata voto en du foyi en distrikti taliita en departmenti. Nacionala asemblo havas la lasta vorto talakaze deskonkordo longega kun senato pri adopto di lego. Senato esas formacita ye 2011 kun 348 senati elektita por sis yari per 150 000 granda elektanti (precipua lokala elektiti) e fakte konsiderita kam min reprezentanta ke nacionala asemblo.

L'exekutanta povo partesas en unesma oporto a prezidanto di republiko, elektata por kin yari da universala direta en uninominala majoritato sufrajio en du foyi. prezidanti di republiko esas la chefo di stato e la chefo di armei, promulgar la legi e povas separar su nacionala asemblo. Nomas la chefministro, e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas esar abatita per propozo di censuro adoptita per nacionala asemblo. Kande la parlamenta majoritato e prezidanto ne esas di sama politika partiso, on parolas lor di kunhabitado.

[[Judiciala povo]] separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko povas indulgar. Ol subdividesas por administral intenco. La maxim alta judicio esas la Konsilantaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Kasaco-korto.  Franciana yuro, di tradiciono romana-civilista, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpa ante esar kondamnita, ed un proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un di la partisi.

La konformeso di legi a la [[konstituco]], la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri kontrolesas da konstitucala konsilantaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Grafik organizeso dil institucuri de la kinesma republiko.]]

=== Talio teritoriala e descentraligo ===
[[Arkivo:Régions de France.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di regioni di Francia metropolala.]]
Metropolala Francia dividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: komuni, departmenti e regioni. Ta lokala ensembli esas samatempe administrala distrikti en qui la stato intervenas tra sua deskoncentrita servadi. La komuni, inter 36 570 en metropolo ye 1 di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administresas da un municipala konsilantaro qua elektas l'urbestro, ambe agenti di lokala ensembli e reprezentanti dil stato en l'urbo. Depos 1990a yari la kooperado inter la komuni esabas plufortigita da l'emerso di publika establisuri di koopero interkomunal, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franciana revoluciono, esas hodie inter 96 en metropolo ube esas direktita da generala konsilantaro. di qua la membri esas elektita inter la kantoni, la stato ibe esanta reprezentita da prefekto. Pri 22 regioni di metropolo, di qua l'existo esas plu recenta, esas direktita da regionala konsilantaro, e la stato ibe esas reprezentita da prefekto di regiono. Di ta ensembla regionali adjuntesas altra teritoriala talii di Francia, tale ke kantono, distrikto e plu recente loko, ma ne havas elektata diretanti.

Komparita a sua Europana vicini, Francia havas longatempe karakterizita da forta politika centraligo, l'ensembli teritoriala dispozanta di povi pri febla. Tamen, sa situeso havas multa evolucionita depos 1990a, unesma en 1982-1983 kun la legi Defferre, pose 2002-2004 sub le guvernerio Raffarin. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.

=== Francia transmara ===
[[Arkivo:Overseasfrancemap.png|190px|thumbnail|right|Francia metropolala e transmara (blua)]]
[[Arkivo:Résultats au premier tour des élections présidentielles en France depuis 1960.svg|thumb|Diagramo reprezentanta la procento di voti expresita obtenita da omna politika kuranti en unesma foyo di omna prezidantala elektado de 1965 til 2012.<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">{{legendo|#ff0000|Komunisti, extrema sinisto}}
{{legendo|#ff00ff|socialisti, diversa sinistro}}
{{legendo|#00bb00|ekologisti}}
{{legendo|#40c4ff|Dextro}}
{{legendo|#0000ff|Droite}}
{{legendo|#802020|Extrema dextro}}
{{legendo|#a0a0a0|diverso}}</div>]]

Franciana teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena kolonii restata franciana, esas pri submisita a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno l'altri. Ta teritorii, di qua l'ekonomikala situeso esas globakle min bona ke ta di metropolo, beneficas di multa helpi di stato.

[[Guadelupa]], Franciana Guiana, Martinik, Réunion e depos 2011 Mayotte esas amba distrikti e regioni transmarala, kun statuti simila a la de distrikti e regioni metropolala, quankam la legi franciana povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di regioni transperiferiala di UE, e submisesas ad Europana legaro.

Kontraste, l'altra transmara franciana teritorii, ecepte ensembli di Saint-Barthélemy et de Saint-Martin, ne esas parto di UE, quankam lua habitanti havas Europana civitaneso. Esas precipua la kin ensembli transmarala, kun tre diversa statuti, Franca Polinezia‎, St Martin, St Pierre e Mikelon e Wallis e Futuna Insuli‎. Quankam la stato konservas certa prerogativi exklusiva, esas submisita en granda parto a specifika legaro e beneficas di legilala specalajo. Nova-Kaledonia‎, altralatere, esas ensemblo teritoriala distinta, kun importanta autonomeso, ed ube referovoto pri nedependo devas esar aranjata de 2014 til 2018. Tandem, Francia australa ed antarktika teritorii ed Clipperton Insulo, qua havas ne permananta lojanto, esas jerata direte per la stato o sua deputato.

=== Tendanci politika, partisi ed elekti ===
Sen esar komparebla ad Usana sistemo, Franciana politikala sistemo, specale l'unnoma majoritatala votado qua preponderas lor prezidentala e legislativa votadi, tendencas a bipolareso o tripolareso di politikala vivo. Konseque, on observas depuis la debuto di kinesma republiko tendenco a kolekto di partisi kun frequa retroveni, e l'asistantaro di precipua partisi tendencas a diminutar por l'avantajo di mikra formacuri. La politika francia ceno havas konocita tri precipua evolucioni depuis 1980a, la falio di audienco di komunista partiso, la diminuto progresiva di elektoyuro centranta e l'augmento di voto por la partisi di extrema rekto. To du lasta evolucioni havas dume en parto kontesto lor recenta voti. Cetere, l'absteno koncernas nombro pluse importanta di elektanti.

Depos 1990a, la du precipua franciana partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala Europana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista Europana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsilantari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas en la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

=== Nuna guvernisti ===
Ye la [[6ma di marto]] [[2012]], al fino di 2012 elekto prezidantala, [[François Hollande]] elektesis prezidanto di republiko opoze ad tituliero, Nicolas Sarkozy. Il prenas sua ofico ye la [[15ma di mayo]] [[2012]] e nomis la sama dio [[Jean-Marc Ayrault]] kom chefministro. Depos 18 di junio 2012, la guvernerio prezente aganta esas da Jean-Marc Ayrault.

Jean-Pierre Bel esas prezidanto dil senato depos septembro 2011, e Claude Bartolone prezidanto di Nacional Asemblajo pos junio 2012.

=== Publika financi ===
En Francia, l'obligata imposti reprezentis 44,4 % di PIB en 2006, la sisesma percento maxim alta inter la landi membri di OCDE, y ta percento havas tendenco augmentar. La sociala kontributi reprezentas proxim 38 % di sumo, dek punti pluse la mez-valoro di landi di OCDE; en inverso, Francia esas la developata landi ube l'imposti sur la revenuo e sur societi reprezentas la parto maxim febla di totalo di obligata imposti.

Malgre l'alta percento di obligata imposti, la publika spensi superiras nete, totalizanta 53,9 % du PIB en 2006. Ja lore la publika deficito esas alta, atinganta 2,7 % di PIB en 2007 e mem 7,9 % en 2009 pro ekonomikala konjunturo. La publika debajo di Francia, pri, atingis 1 457,4 miliardi d’euri fina 2009, esas 75,8 % di PIB, kontre 20,7 % en 1980. Francia esas tamen obligata respektar la kriterii di pakto di stabileso e kresko di zono euro, qua limitas la deficito budjetala a 3 % di PIB e la debajo publika a 60 % di PIB.

[[Arkivo:Prélèvements obligatoires en France en 2007.svg|300px|thumbnail|center|Repartiso di sustracioni obligata e profitanti institucala en 2007 (fonti e precizesi).]]

=== Protekto sociala ===
Depos lua kreo en 1945, sekureso sociala esas meza sistemo di protekto sociala franciana, quankam la stato, l'ensembli teritoriala e la mutualesi* havas anke importanta rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti, dividesis en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. Se ta protekto sociala koncernas nur en unesma tempo l'aktiva personi, kreskas gradope a tota l'aktiva populo tam neaktiva en multa domeni,, exemple lor la kreado di la kovrilo universala di maladeso ye 1990. Ultre, dum fina di 1990a, sis milioni personi dependis di minimi sociala.

La prestacioni sociala esas precipua spensita da la kontributi sociala pagita da l'aktivi (65,5 % di totalo en 2005), ma anke -- e sempre plu -- per la stato e l'ensembli teritoriala. En 2005, la spensi di protekto sociala -- en senco maxim larja di termino -- reprezentis proxim 30% di PIB e pluse 45% di disponebla revenuo adjustita di menaji. Malgre l'esforci duktita da la sucedanta guvernerii por dominacar la spensi sociala, to augmentas rapide, pro note di kreskado di spensi di menaji e l'oldeso di la populo -- aktivi relate neaktivi di pluse 60 yari, qua esis di 3 en 1970, devos atingar 2,07 en 2010 e 1,36 en 2050 en metropolo, segun INSEE. Tandem la forta grado di chomado, sencesa, kontributas a l'augmentado di desequilibro pro la chomanti ne kontributas. La spensi sociala explikas nura preske la tota augmento di spensi publika (en procento di PIB) depos 1960, e sekureso sociala exposas en 2009 deficito por 23,5 miliardi euri.

=== Defenso ===
[[Arkivo:French MO-120-RT-61 and Véhicule de Tracte Mortier 120 during Operation Desert Shield.JPEG|thumb|Forci franciani implikita en l'opero Tempesto di deserto en 1991.]]

Francia havas la triesma budjeto di defenso en mondo segun instituto internacionala di serchado pri paco di Stockholm. dop Usa e Chinia, ed esas parto di kin landi qua esas judiciale agnoskata kam "landi dotizita di nukleara armo " per la traktato pri nevejeturo di nukleara armi. Francian armei esas, kun lo di Unionita Rejio, l'uno di maxim dotizita en Europa. Francia konsakras a lu 2,5% di su produkturo interna ante imposto (do budjeto di 39 miliardi euro ye 2010), ube sua homologa Europana (exter Unionita Rejio e Grekia) konsakritas 1,5% en meza valoro.

L'armeala forci esas divizita en quar precipua armei: terala armeo, nacionala mar-armeo, aer-armeo e nacionala jendarmaro.

Depos 1996, l'armeo esas divenita profesionala e l'obligata dejuro havabas remplasita da dio di defenso e mixa civitaneso. Lua kapaceso esas proxim 350 000 homi, esas extensita tra la mondo, en lando kam Afganistan, Libano, Chad, Ivora Rivo e Kosovo, ma anke konforme kun internacionala traktati en Djibouti, Senegal e Gabon, sen omisar la trupi pozicionata en trans maro, Mobilizas pluse 1 000 homi en la kadro di plano Vigipirate.

=== Aparteno a internacionala organizuri ===
Francia esas uno di fondala membri di Europana Uniono, di spaco Schengen e di euro zono. Esas anke uno di kin permanenta membri di konsilantaro di sekureso di Unionita Nacioni. Tandem, esas membro di multa internacionala organizuri, quale Nord-Atlantikal Uniono, Mondal organizuro pri komerco, organizuro di koopero ed ekonomikala developo, G8, G20, organizuro internacionala di francofonio. e.c.

Depos 1945, irga qua esas la majoritato en povo, Europa esas precipua axo di extera franciana politiko. Du di sep patri di Europa, Jean Monnet e Robert Schuman, esas franciani; l'uno di skopi esis lor evitar nova mondomilito en faciliganta la rikoncilio francia-germania. Tamen, la stando di Francia e franciani pri Europa esis ofte ambigua: refuzo per l'asemblo nacionala di traktato kreanta komuneso Europana di defenso ye 1954 et to per referovoto di traktato kreanta konstituco por Europa ye 2005, la haltostroki di Francia vers european asemblo esis ferma.

Depos Maastricht-traktato ye 1992, la domeni en qua UE havas excluziva kompetenteso esas sempre plu multe. Granda parto di yuro aplikebla en Francia ye 2010 esas de Europana origino, tante plu ke nacionala yuro. Francia, mez-valora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di Europana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 havas implikar importanta transformi di francia ekonomiko, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta di komuna agrokultiva politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

=== Politiko exterlanda e diplomaco ===
[[Arkivo:Bannière Drapeaux UE-28.png|190px|thumbnail|Francia, membro di UE.]]
Depos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedependo, note opozita Usa, to qua rezultis la developo per Francia di nucleala armi e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. Francia esas vidita de 1960a til frua 2000a kam federo di mondo arabo-musulmana, kritika opozita di la politko di stato di Israel.

La reto di diplomacala reprezento di Francia esas la duesma di mondo, kun nuna 156 ambasadi e 97 konsulala posti repartisata sur la kin kontinenti.

Francia menas aktiva politko di helpo a landi developanta, note en Afrika. La publika helpo a developado reprezentas 0,39 % di revenuo nacionala kruda franciana en 2007.

=== Republikala simboli ===

Segun la konstituco dil [[Kinesma Franciana Republiko|Kinesma Republiko]], Francia posedas multa emblemi, datinta dil [[Franca revoluciono]]. La flago di Francia esas konstitucita di tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. Nacionala himno esas ''la Marseillese'', kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri paroli "Libereso, Egaleso, Fraterneso".

Pluse, multa oficala simboli existas por reprezentar Francia. Partikulare, la busto di Marianne, muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas reprezentata sur la  posto-marki ed la Franca facii dil centimi di euro.

Depos 1999, la Franca guvernerio donacesis da logotipo rivokanta la flago e la devizo dil lando, same kam la figuro di Marianne. Ica logo figuras en la domkumenti publikata dal Franc administrado.

== Geografio ==
[[Arkivo:France radar.jpg|thumb|left|200px|Francia]]
Francia havas diversa peizaji en lua kontinentala teritorio, de plana regioni en litoro til l'alta montaro di [[Alpi]], en sud-esto. La maxim alta monto esas [[Monto Blanka]] ([[Alpi]]) kun 4810 metri di [[altitudo]]. En la frontiero kun [[Hispania]] ed [[Andora]] jacas la montaro [[Pirenei]]. La maxim extensa fluvii di Francia esas [[Loire (fluvio)|Loire]], kun 1016 km, e [[Seine]], kun 776 km de longeso.

La maxim granda [[insulo]] di Francia en [[Mediteraneo]] esas [[Korsika]].

=== Teritoriala organizado ===
{| class="infobox" style="font-size:90%; text-align:left; width:23.5em"
|-
|
|-
| '''[[Regioni di Francia]]'''
{{Etiketo arkivo komenco|imagen=France template.png|ancho=380|posición=left}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.495|y=0.065|escala=380|texto=[[Norda Pas-de-Calais|Norda<br />&nbsp;Pas-de-Calais]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.5225|y=0.165|escala=380|texto=[[Pikardia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.393|y=0.177|escala=380|texto=[[Alta Normandia|&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Alta<br />Normandia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.50|y=0.25|escala=380|texto=[[Insulo di Francia|Insulo di <br />Francia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.605|y=0.26|escala=380|texto=[[Champania Ardeni|Champania <br />&nbsp;&nbsp;Ardeni]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.75|y=0.255|escala=380|texto=[[Lotringia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.852|y=0.247|escala=380|texto=[[Alzacia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.743|y=0.395|escala=380|texto=[[Franca Komtio|Franca<br />Komtio]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.61|y=0.41|escala=380|texto=[[Burgundia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.45|y=0.39|escala=380|texto=[[Centro (Francia)|Centro]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.265|y=0.38|escala=380|texto=[[Lando di Loire|Lando di <br />Loire]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.145|y=0.32|escala=380|texto=[[Bretonia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.285|y=0.225|escala=380|texto=[[Basa Normandia|&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Basa <br />Normandia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.32|y=0.52|escala=380|texto=[[Poitou Charentes|Poitou<br />Charentes]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.44|y=0.55|escala=380|texto=[[Limousin]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.544|y=0.58|escala=380|texto=[[Arvernia]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.70|y=0.57|escala=380|texto=[[Rodano Alpi|Rodano<br />&nbsp;&nbsp;Alpi]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.315|y=0.68|escala=380|texto=[[Aquitania]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.40|y=0.74|escala=380|texto=[[Di-mezo Pirenei]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.595|y=0.72|escala=380|texto=[[Linguodoc Rusiliono|Languedoc<br />&nbsp;Rusiliono]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.72|y=0.725|escala=380|texto=[[Provenco Alpi Azur-Rivo|Provenco Alpi<br />Azur-Rivo]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.941|y=0.885|escala=380|texto=[[Korsika]]}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.61|y=0.055|escala=380|texto=''[[Belgia|<span style="color: #48A3B5;">Belgia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.735|y=0.1425|escala=380|texto=''[[Luxemburgia|<span style="color: #48A3B5;">Luxemburgia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.8525|y=0.1825|escala=380|texto=''[[Germania|<span style="color: #48A3B5;">Germania</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.8175|y=0.4525|escala=380|texto=''[[Suisia|<span style="color: #48A3B5;">Suisia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.8425|y=0.6225|escala=380|texto=''[[Italia|<span style="color: #48A3B5;">Italia</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.145|y=0.115|escala=380|texto=''[[Canal de la Mancha|<span style="color: #48A3B5;">Canal de la Mancha</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.08|y=0.0175|escala=380|texto=''[[Unionita Rejio|<span style="color: #48A3B5;">Unionita Rejio</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.1225|y=0.545|escala=380|texto=''[[Océano Atlántico|<span style="color: #48A3B5;">Océano<br />Atlántico</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.435|y=0.87|escala=380|texto=''[[Andorra|<span style="color: #48A3B5;">Andorra</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.285|y=0.855|escala=380|texto=''[[Hispania|<span style="color: #48A3B5;">Hispania</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.9|y=0.7575|escala=380|texto=''[[Mar de Liguria|<span style="color: #48A3B5;">Mar de<br />Liguria</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.675|y=0.855|escala=380|texto=''[[Mediteraneo|<span style="color: #48A3B5;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mediteraneo</span>]]''}}
{{Etiketo mikra arkivo|x=0.795|y=0.01|escala=380|texto=[[Departamenti di ultramaro]]}}
{{Etiketo arkivo fino}}
|-
{{barra}} style="border-top: solid 1px #ccd2d9; vertical-align: top; text-align: center;" {{barra}}
|-
|}
Francia dividesas administrative en regioni, departamenti, distrikti, kantoni e municipii. Ol anke havas enmsembli, teritorii e dependadi. La maxim extensa departamento esas Franca Guyana, kun {{formatnum:91000}} km².

La 27 regioni ed ilua korespondanta 101 departamenti esas dil metropolo o di ultramaro.

Metropolitana teritoriala divido:
:* 22 [[Regioni di Francia|regioni]] (en la Fr. ''régions''): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed ricevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
:* 96 [[Departamenti di Francia|departamenti]] (en la Fr. ''départements''): Administrata da Generala konsilantaro elektita singla 6 yari per direta votado. Ol kreesis en 1790 kun la skopo ke omna persono povus distar admaxime un jorno di kavalo de lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
:* 329 [[Anexo:Lista de distritos de Francia|distrikti]] (en la Fr. ''arrondissements''): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
:* 3.879 [[Kantono|kantoni]]: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
:* 36.571 [[Franciana komuno|komuni]]: Equivalas municipio. En l'urbo di Paris, ricevas la nomo di ''arrondissements''.
:* [[Intercomunidades de Francia]] (en la Fr. ''intercommunautés''): ol unuigas en singla departamento plura komuni.

La 5 ''regioni di ultramaro'' konstituesas da 5 ''departamenti di ultramaro'': [[Guadelupa]], [[Guayana Francesa]], [[Martinik]], [[Mayotte]] e [[Reunion]].

L'ensembli esis di ultramaro o ''sui generis''. La 5 ''ensembli di ultramaro'' esas [[Santa Pierre e Mikelon]], [[Franca Polinezia]], [[Wallis e Futuna Insuli]], [[San Bartolomé (Francia)|San Bartolomé]] e [[San Martín (Francia)|San Martín]]. E unu ''ensemblo sui géneris'': [[Nova-Kaledonia]].

=== Maxim granda urbi ===
{{Maxim granda urbi
| lando = Francia
| dato = 2010
| nomo1 = Paris
| provinco1 = Insulo di Francia
| hab1 = 2,243,833
| nomo2 = Marseille
| provinco2 = Provenco Alpi Azur-Rivo
| hab2 = 850,726
| nomo3 = Lyon
| provinco3 = Rodano Alpi
| hab3 = 484,344
| nomo4 = Toulouse
| provinco4 = Di-mezo Pirenei
| hab4 = 441,802
| nomo5 = Nice
| provinco5 = Provenco Alpi Azur-Rivo
| hab5 = 343,304
| nomo6 = Nantes
| provinco6 = Lando di Loire
| hab6 = 284,970
| nomo7 = Strasbourg
| provinco7 = Alzacia
| hab7 = 271,782
| nomo8 = Montpellier
| provinco8 = Linguodoc Rusiliono
| hab8 = 257,351
| nomo9 = Bordeaux
| provinco9 = Aquitania
| hab9 = 239,157
| nomo10 = Lille
| provinco10 = Norda Pas-de-Calais
| hab10 = 227,560
| nomo11 = Rennes
| provinco11 = Bretonia
| hab11 = 207,178
| nomo12 = Reims
| provinco12 = Champania Ardeni
| hab12 = 179,992
| nomo13 = Le Havre
| provinco13 = Alta Normandia
| hab13 = 175,497
| nomo14 = Saint-Étienne
| provinco14 = Rodano Alpi
| hab14 = 171,260
| nomo15 = Toulon
| provinco15 = Provenco Alpi Azur-Rivo
| hab15 = 164,532
| nomo16 = Grenoble
| provinco16 = Rodano Alpi
| hab16 = 155,637
| nomo17 = Dijon
| provinco17 = Burgundia
| hab17 = 151,212
| nomo18 = Angers
| provinco18 = Lando di Loire
| hab18 = 147,571
| nomo19 = Villeurbanne
| provinco19 = Rodano Alpi
| hab19 = 145,150
| nomo20 = Saint-Denis
| provinco20 = Reunion
| hab20 = 145,022
| imajo1 = Arc_de_Triomphe_-_Paris.jpg
| urbo1 = Paris
| imajo2 = Coucher_de_soleil_sur_Notre-Dame_de_la_Garde.JPG
| urbo2 = Marseille
| imajo3 = Pont_Bonaparte_Lyon.jpg
| urbo3 = Lyon
| imajo4 = Toulouse_Minimes.JPG
| urbo4 = Toulouse
}}

== Ekonomio ==
[[Arkivo:Champ_de_bl%C3%A9_Seine-et-Marne.jpg|thumb|left|180px|Plantacerio di [[frumento]] en la regiono [[Insulo di Francia]].]]
[[Arkivo:Several_Bordeaux_wines.jpg|thumb|180px|''Bordeaux''-[[vino]].]]
{{PA|Ekonomio di Francia}}
L'ekonomio di Francia esas la 7ma maxim granda dil mondo, e la 2ma maxim granda dil [[Europana Uniono]]. Kun 39 de la 500 maxim granda kompanii dil mondo, ol havas plua entraprezi inter la maxim granda dil mondo kam [[Germania]] ed [[Unionita Rejio]].<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 di julio 2010 |accessdate=21 di julio 2011|language=Angla}}</ref> Kun altra 11 landi Francia adoptis l'[[Euro]] en [[2002]] e remplasis komplete la franko (₣).<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 di oktobro 2010|language=Angla}}</ref>

En [[2014]] lua [[KLP]] esis 2 587 miliardi di dolari.<ref name=CIA>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France|accessdate=4 di mayo 2015|language=Angla|author=CIA}}</ref> Cirkum 1.7 % de la KLP venas de [[agrokultivo]], 19.4% venas de l'[[industrio]] e 78.9% venas de (kliento)servadi. Francia esas membro de la [[G8]]-grupo di la precipua industriala landi e de la [[Mondala organizuro pri komerco]].

Historiale Francia esas granda producero di agrokultivala produkti.<ref name = agriculture>{{cite web|title= France - Agriculture|url= http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html|author= Encyclopedia of the Nations|language=Angla}}</ref> Fertila suli, l'uzo di moderna teknologio e la subsidiaji de [[Europana Uniono]] transformis Francia en la precipua agrokultivala producero ed exportacero de [[Europa]]<ref>{{cite web|url= http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1 |publisher=French Ministry of Foreign and European Affairs|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world's fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.}}</ref> (ol reprezentas 20% de l'agrokultivala produktado di EU<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] - Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>). [[Frumento]], pultro, lakterio, bovokarno e porkokarno, ed anke internacione agnoskita industriizita alimenti esas la precipua agrokultivala produkti por exportacajo. La [[vino]] "rozea" (''rosé'') esas precipue konsumita en Francia, dum ke [[champanio]] e ''bordeaux''-vino esas precipue por exportacajo.

La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemialaji ed elektronikala kompozanti, exemple la mikonduktori produktita en “la Silikovalo di Francia”, la regiono di [[Grenoble]]. Quankam pos meze 1990a yari eventis la privatigo di multa statala entraprezi, la stato kontinuas kontrolar granda parto de la funcionado di la ekonomio, e kontinuas tenar acioni di multa firmi, exemple de bankala, energiala, transportala ed informatikala branchi. En fino dil yaro [[2008]] ed en [[2009]] eventis forta financokrizo, e la depreso ekonomikala dum 2010 e 2011 augmentis la [[chomeso]] til plu kam 9% de la [[labor-povo]]. En 2010 Francia anoncis, ke ol konsumus cirkume 26 miliardi euri por helpar firmi minacita da bankroto.

Preske 79% dil [[energio]] uzata en Francia havas nuklear origino.

== Habitantaro e socio ==
=== Demografio ===
[[Arkivo:Évolution démographique comparée - France, Allemagne et Royaume-Uni.svg|thumb|upright=1.5|evoluciono dil habitantaro di metropolala Francia de 1801, komparita kun la Germana e Britaniana habitantari (baso 100 = 1800 o 1801)<ref>
* France : Jacques Dupaquier, ''Histoire de la population française'', Paris, PUF, 1988, et {{cite web|url=http://www.indices.insee.fr/bsweb/servlet/bsweb?action=BS_SERIE&BS_IDBANK=043638781&BS_IDARBO=01000000000000|titre=Évolution de la population de la France métropolitaine|site=insee.fr|consulté le=31 janvier 2010}}
* Allemagne : [http://destatis.de destatis.de]
* Royaume-Uni : [http://www.statistics.gov.uk/CCI/nscl.asp?ID=7589 Office for National Statistics], en Angla linguo.
</ref>.]]

Segun institucuro nacionala di statistiko ed ekonomikala studii (Insee), 65,8 milioni personi lojantas en Francia ye 2013 (exter COM e Nova-Kaledonia), di qua 63,7 milioni en metropolo e 2,1 milioni en la transmara departmenti (nkluzite Mayotte). Se on inkluzas anke 600 000 habitanti di transmara ensemblo (Franca Polinezia, Santa Pierre e Mikelon, Wallis e Futuna Insuli, Saint-Martin e Saint-Barthélemy) e di Nova-Kaledonia, la habitantaro di ensemblo di franca teritorii atingas 66,4 milioni, sive proxim 1% di mondala homaro. Nacionala generala kontado esis organizita ye regulala intertempi depos 1801, ma depos januaro 2004, la kontado esas realigita omnayare en la komunesi di 10 000 habitanti o plu, extra transmara ensemblo, e omna kin yari altraloke.

Pos esanta relative febla dum 19ma yarcento ed frua 20ma yarcento — Francia experiencis rapida e poka markizita demografiala transito —. demografiala kresko di Francia esas divenita l'uno di plu forta en Europa, kombinanta naskadoprocento supera Europana mezvaloro (821 000 naski en 2009 kontre 536 000 morti) e positiva migrantala saldo (proxim 71 000 individui en 2009) : La habitantaro di Francia augmentis 0.54 % en 2009.

Pluse, la piramido di evi esas depos frua 20ma yarcento kun evolucionanta strukturo. La parto di populo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di vivoexpekto* (Francia beneficas uno di maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita kam grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la franca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo en 2009 segun Insee.

=== Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati ===
Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni personi (sive la quarimo di la habitantaro di lando) en 1999 havis adminime parento od evo enmigra. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim trimo se retroiras til preavi.

Ye 2010, Francia aceptas, segun l'internacionala defino di UN ("la persono naskinta en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigri sive 11.1 % di populo di qua 5,1 milioni (7,8 %) naskinta exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudia Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione plumulto personi de enmigrado (1 e 2ma generacioni) inter la personi evanta de 25 til 54 yari kun 13.1 % enmigri ed 13.5 % pueri de adminime enmigro, sive totalo di 26.6 %, plu ke note Unionita Rejio (24,4 %), Nederlando (23,5 %), Belgia (22,9 %), Germania (21,9 %) et Hispania (20,2 %).

Segun la Franca defino, plu restrikiva (nacita exterlanda exter la teritorio), Francia metropolala kontis en 2008, 5.3 milion enmigri, sive {{formatnum:1100000}} plua kam en 1999 e 8.9 % di totala habitanti. De la totalo 40 % havis Franciana nacionaleso, aquirita per civitanigo o per mariajo. Enmigri originas precipue de EU (34 %) de Maghreb stati (30 %), de Azia (14 %, di qui la triima essas Turka), e de subSahara Afrika (11 %). La pueri di enmigri, direta decendantaro de uno o du enmigri, esis 6.5 milioni en 2008, sive 11% de la habitantaro. Tri milioni inter li havis lua du parenti enmigra. Sume, enmigri e pueri di enmigri (duesma generaciono) esas nombroze* 11.8 milioni ye 2008, sive 19 % di populo (di qua poka plus 5 milioni di Europana origino e 4 milioni di maghreba origino).

L'enmigri recevas revenui infra di triimo averaje a to di neenmigi; li esas dufoye plumulti ne esar diplomizita e trifoye plumulti a vivar sub la solio di povreso. Tamen, ad egala sociala situeso, lua skolala formacuro e lua revenui esas proxim di to di Franciani naskinta en Francia.

La populi di enmigra origino, e to qua partesas en evidenta minoritati, esas kelkafoye viktimi di diskriminaci en Francia. Por nedeterminita kauzi ed objekto a debati, parto di ta populo chanjas vers religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigra populi e di Franciani dum longa stando.

=== Famili, sexualeso ed egaleso di sexui ===

En [[2009]] Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

La chanji en la familiala strukturo en Francia inter la 1960a e la 2000a yari esas tam diversa kam profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso esas facita omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

Pri diversa formi di altrasexualeso*, esas kune aceptata en Francia, mem si lego preiras ofte la mentesi en tolero opozite sexuala minoritati. Mariajo di paro di sama sexuo, tale ke adopto di puero per ta sama pari, esas legala en Francia depos 18 di mayo 2013.

La stando di mulieri en franca socio havas multa evolucionita dum 20ma yarcento, gratifikita dum lasta yarcento per multa yuri kontre la diskriminaci ke li subisas, Francia esas en 2009 fore di egaleso inter viri-mulieri). Por ofico en kompleta tempo, mulieri recevas en 2008 salario 19 % min ke to di viri, e la pura salariala diskriminaco esus de 6 til 7 % segun ministerio di ofico. Pri funcioni di decidemeso, mulieri acesas lo poka : li duktas nur 8 % di entraprezaji kun plu 200 employati, e reprezentas nur 18.5 % di deputati elektita en 2007 e 13.1 % di generala konsilisti elektita en 2008. Pri viri, sufras anke multa neegalesi. Kompare vivoexpeko di francino esas 85.7 yari, viri povas expektar vivar dum 78.7 yari.

=== Lingui ===
[[Franca]] esas la linguo dominacanta parolata en Francia, ed esas oficale "la linguo di la republiko" depos la konstitucala yuro en 1992. Francia esas la duesma francofona landa maxim populata di mondo, pos [[Demokratial Republiko Kongo]], ma l'unesma pri parolanti. Francia duktas aktiva linguala politiko por franca. To povas esar videbla inter altri en [[Internacionala organizuro di francofono]]* di qua Francia esas parto anke en parlamental asembluro di francofono di qua Francia esas anke parto.

Pluse, l'urbi di Le Havre, Strasbourg, Bordeaux, Lille, Marseille, Nantes, Paris, Saint-Denis de la Réunion, Tours, asociita urbi di Angoulême, Nice et Poitiers, asociita membri di komuneso di aglomerajo Evry Centre Essonne ed komuneso urbala di Bordeaux anke asociuro di komoni ed transmara ensembli esas membri di internacionala asociuro di francofona urbestri.

Ultre Franca, havus en 1999 sepadek e kin altra lingui parolata en Francia, kontenta la regionala lingui, la lingui de enmigranti e dialekti parolata en DOM-TOM, segun la raporto di linguisto Bernard Cerquiglini.

=== Religii ===
Depos lego en [[9 di decembro 1905]], l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La [[religio katolika]] esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di [[laikeso]] e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego franca di religioza signi en la skoli publika.

Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio havas multe diminuita. Nur 51% inter 64% di personi questionita deklaras su katolika lor sondi publikita en 2007, e larja parto di la populo asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prizenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni ([[eklezio apostolala armenana]], gallicanismo*, [[mormoni]], eklezio neo-apostolika, [[testi di Jehovah]]*, mennonisti*, ...) o ne kristana ([[hinduismo]], [[budismo]], [[bahaismo]]*, alevismo*, ...) esas anke prizenta en la naciona teritorio.

Per principo, franca stato interdiktas su kontadi kun karaktero religioza o filozofika; evaluadi di pezo di omna konfesioni, di [[ateismo]] ed [[agnostismo]] permanantas desfacila facar. Tamen, multa institucuri realigas reguloze questioni por aproximar l'aparteno religioza di Franciani.

Ultra ta valori, la desaparo di influo di religioni esas importanta aspekto di evoluciono di franca socio dum 19 e 20 yarcenti. Proxim 80% di viro e 70% di mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficii. Mem che la katoliki maxim fervoroza, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskis; 31% di asidua praktikanti qui havis filii de 1995 til 2004 havas lu exter mariajo.

Deziranta "konciar l'opiniono ultre di sfero praktikanti kustuma", la [[Konfero di episkopi di Francia]] propozis por la fiesto di [[Asunciono]] 2012 prego por Francia.

=== Eduko ===
[[Arkivo:Enseignement supérieur français.png|thumb|Organizuro di docajo supera Franciala.]]
[[Arkivo:Enseign France-Secondaire-2009-vector.svg|thumb|Organizuro di docajo sekundara Franciala.]]
En Francia, instrukto esas obligata de sis a dek e sis yari, ed publika skolo esas laika e gratuita. Tante la formaco e salario di docantaro, same kam la selekto di programi, resortisas ad stato, la jerado di primara e sekundara edukerii resortisas di teritoriala ensembli.

Primara docado desvolvesas en du fazi. Matrala skolo, qua aceptas la tre yuna pueri, donas su por skopo lua veko, lua socialeso* e lokizo di fundamentala implementi qua esas linguo e nombro. Pose, proxim evas sis yari, pueri esas aceptita per elementala skolo, di qua l'unesma skopi esas aprentiseso di lektado, skribado e kalkulo, e civitala edukado.

Sekundara docado desvolvesas ipsa en du cikli. L'unesma esas disdonita en kolegio ed finas en nacionala diplomo di kapableso. La duesma esas disdonita en liceo e finas en finala e nacionala exameni : bachelereso (profesionala, teknologiala e generala) e certigo di profesionala kapableso (CAPA en agrokultiva docado). Superiora franca docado prizentas la partikulareso di facar kunhabitar l'universitati e la sistemo di granda skoli, ube on eniras generale per konkurso en fino di preparanta klasi. Superiora docadi por certigo di supera teknikisto e preparanta klasi ad granda skoli esas disdonita en licei o privata edukerii. Granda skoli esas ofte estimata kam amba plu efikiva e plu eliteso kam universitato.

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la liberigo granda plularjigo instruktado. En 1936 min kam 3% de la klazo di yaro obtenis bachelereso; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di docado ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi naskinta inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora docado, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

Segun la programo PISA di komparado di nacionala edukala sistemi, la rezultaji di franca edukala sistemo esas deceptanta compare ad altra stati membro di OCDE, en partikulara depos l'inquesto PISA ye 2003. Quankam la plani di predispozeso, l'iliterato koncernas 3.1 milioni personi, sive 9 % de habitantaro evante 18 til 65 yari havanta instruktado en Francia.

=== Medikaro ===
La Franca medikaro esas en granda parto spensita da la brancho maladeso di sociala sekureso. La nombro di mediki por 1 000 habitanti esis 3,22 en 2008, uno di procento maxim alta di mondo. La Franciani beneficas egale di uno di vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda Europana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di PIB.

Tamen, la saneso di habitanti di Francia ne esas plu bone en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino depos 1960a yari, Franciani restas la duesma konsumanti di alkolo en west-Europa, pos Irlandandi. 29 % di 18-75 evi fumas omnadie en 2005, malgre l'intensa kampanii di lukto kontre tabako uzado. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo, 39 % di viri de 18 til 25 ans havus konsumita en 2005, segun franca observatorio di drogi e drogodependo*.

Pluse, Francia esas uno di landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

=== Informomoyeni ===
[[Arkivo:AudiencesTF1FR2FR3M6.png|thumb|Asistantari TF1 (darka blua), France 2 (reda), France 3 (klara blua) e M6 (flava).]]

En Francia, esas la lego di 29 di julio 1881 qua havas institucita ed en sama tempo kadrizita libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bona en Francia, omnadia nacionala jurnalaro di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. Ja lore, la kin precipua titri di ta kategorio (Le Figaro, Le Monde, Aujourd’hui en France, Libération e La Croix) vendas nur kune min uno miliono exempleri singladia, kande japonia omnadia Yomiuri shinbun vendezas nura pluse 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da Radio France esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (Canal +) ye 1984, multa televizion-kanalo privata eventis, difuzita da radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas TF1, France 2 e M6, nur France 2 apartenas a grupo France Télévisions.

Pri aceso ad internet reto, esas vere demokratigita nur frua 2000a yari. En decembro 2009, 65% di Franciani 11 evo e plus esis reto uzanti.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11e ad 43e rango in klaso di libereso di jurnalaro en mondo segun Reporters sans frontières.

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

Sporto en Francia esas karakterizata da anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

Futbalo esas la maxim populara sporto, kun pluse 2,3 milioni licencieri (di qua 97% viri), populara augmentita da duopla vinko di Francia lor mondokalico* ye 1998 e pos championkonkurso di Europa ye 2000. Teniso (duesma sporto licencieri en kompar-termini*), kavalkado, judoo, basketbalo, handbalo* e golfo esas anke tre praktikata, sen omisar rugby* e petanko*, precipue en sudo di lando.

Proxim sep milion Franciani praktikas skio omna vintro, maxim ofte extere di sportala organizuro. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internacionala di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

=== Obligeso asociala, sindikala e politikala ===
[[Arkivo:Anti CPE - Paris 2006.jpg|thumb|Manifesto kontre CPE en Paris ye 2006.]]
Se la procento di aparteno ad elekti diminutas, la protestala aparteno, kompense, desvolvesas. En 2008, 42% di Franciani apartenabas ad demonstro, kontre 25% ye 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kam lando ube demontri e striki esas frequa.

Ma ta limitizita aparteno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franciani esas tre intrikata en asociala medio : 14 milioni voluntarii esas membri di plu ke miliono asociuri, qua beneficas di statuto grantita da la lego si 1 di julio.

== Kulturo ==
Franciana kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo ([[Franciana linguo|Franciana]]), lua movadi di pikto, [[literaturo]], [[arkitekturo]], ec. Lua [[cinemo]] anke esas notora, (note [[Lumière fratuli]]) inventis [[cinematografilo]]).

Ye [[2008]] Francia modifikis lua [[konstituco]] por agnoskar regionala lingui, kom [[Ocitaniana linguo|Ocitaniana]], [[Baska linguo|Baska]], [[Bretona linguo|Bretona]] ed [[Alzaciana linguo|Alzaciana]].

La simbolo di lando esas [[hano|hanulo]].

=== Arkitekturala patrimono ===
[[Arkivo:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|thumb|Galerio di speguli di kastelo di Versailles, maestroverko di baroka arkitekturo di 17ma yarcento.]]
Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

==== Klasifikata en mondala patrimonio ====
Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27 di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio Franciana en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historiala interesto ====
En Francia, depos 1840, la konstrukturi di historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, povas esar enskribata o klasifikata kom historiala edifiki per la stato, same kam certa moblala havaji (kloshi), to qua fermigas lo legala protektado, take ke helpi por riestabliso e mantenado. En 31 di decembro 2008, esas en Francia 43 180 historiala konstrukturi enskribata o klasifikata. Francia kontis arkitekti qua havas apartenita por formizar la patrimonio arkitekturala Franciana ed Europana dum omna epoki di sua historio, kun figuri tale Pierre de Montreuil dum Mez-epoko, Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum renesanco, Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki, Viollet-le-Duc, Garnier e Eiffel dum 19ma yarcento e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

=== Artala patrimonio e kulturala eventaji ===
Se artala produktaji atestesas en la spaco korespondanta a nuna Francia depos [[prehistorio]], ne povas parolar di "francian arto" ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencis formacesar. Depos ta epoko, Franciana bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franciana monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum [[renesanco]] e la developo di klasikeso en la [[17ma yarcento]] pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, [[Paul Cézanne]], Gauguin), [[fauvismo]] (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Francian artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qui inkarnacas skriptisti en granda figuro, Franciana literaturo kontas multa figuri di qui importanteso e famo proxim equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mez-epoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markas renesanco. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, Char e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mez-epoko inter religiala arto inspirita di gregoriala kanto e profana kanto di trubaduri e truveri, Franciana muziko atingas certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti kam Lully e Charpentier dum 17ma yarcento, Rameau dum 18ma yarcento, Berlioz, Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Debussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon per la [[fratuli Lumière]], restas importanta kultural agado en Francia quankam la konkurenco di [[Hollywood]]: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktanto ed l'unesma Europana produktanto di longa filmi. Franciana cinemo, precipue direktita depos 1980a a [[komedio|komedii]] e skriptistocinemo, lansis dum la [[2000a yari]] kelka filmi al mondala suceso, quale ''Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain'' o ''La Marche de l'empereur''. Internacionala festivalo di filmo, organizita omnayare en [[Cannes]], esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mez-epoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta autori di teatro: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi kom [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento]] aparis importanta skriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi quale [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia esis depos Mez-epoko importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. En 1 di septembro 2010, 56 Franciani esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] pozis la bazi di termodinamiko, e [[Louis Paster]] esis pioniro di mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], fizikisti [[Henri Becquerel]], Pierre e [[Marie Curie]] divenis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto [[Paul Langevin]] od ankore virologiisto [[Luc Montagnier]], kodeskovranto di [[AIDS]]]-viruso.

=== Gastronomio ===
Franciana manjajo esas famoza, note pro sua agrokultivala produkturi di qualeso: multa vini (champagne, vini de Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (''roquefort'', ''camembert'' edc.), e per lua alta [[gastronomio]] lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, Franciana manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, ''cassoulet'' de [[Lengadoc]], tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e developo di tota la mondo.

"Gastronomala repasto di Franciani" havabas enskribita la 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]