Revision 916930 of "Francia" on iowiki

<!-- {{Artiklo di qualeso}} -->
{{revizo}}
{{Landi
| Nomo                     = Francia
| Lokala_nomo              = République Française
| Flago                    = Flag of France.svg
| Blazono                  = Armoiries république française.svg
| Devizo                   = "Liberté, égalité, fraternité" ([[Franca]])<br>"Libereso, egaleso, frateso"
| Nomo_himno               = "La Marseillaise"<br>"La Marseilleanino"
| Audio_ligilo             = La Marseillaise.ogg
| Imajo_mapo               = LocationFrance.svg
| Chefurbo                 = [[Paris]]
| Habitanti_chefurbo       = {{formatnum:2125246}} ([[1999]])
| Precipua_urbo            = [[Paris]]
| Oficala_lingui           = [[Franca linguo|Franca]]
| Regionala_lingui         = (Videz [[#Lingui|Lingui]])
| Etnii_procenti           = 85%
| Etnii                    = [[Blankano]]
| Etnii2_procenti          = 10%
| Etnii2                   = [[Nord-Afrikano]]
| Etnii3_procenti          = 3.5%
| Etnii3                   = [[Nigrano]]
| Etnii4_procenti          = 1.5%
| Etnii4                   = [[Aziano]]
| Guvernerio               = [[Unesala stato]], miprezidantala, [[Republiko|Konstitucala republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato   = Listo di prezidanti di Francia
| Titulo_chefo_stato       = Prezidanto
| Chefo_di_stato           = [[Emmanuel Macron]]
| Nomo_listo_chefo_guverno = Listo di chefministri di Francia
| Titulo_chefo_guverno     = Chefministro
| chefo_guverno            = [[Bernard Cazeneuve]]
| Legifantaro              = Parlamento
| Historio                 = [[La Frankia rejio unigis]]
| Historio_dato            = [[486]]
| Historio2                = [[Pakto di Verdun]]
| Historio2_dato           = [[agosto]] [[843]]
| Historio3                = fondo di la [[republiko]]
| Historio3_dato           = [[2ma di septembro]] [[1792]]
| Historio4                = fondo di [[EEK]]
| Historio4_dato           = [[1ma di januaro]] [[1958]]
| Historio5                = [[Konstituco di Francia|Nuna konstituco]]
| Historio5_dato           = [[4 di oktobro]] [[1958]]
| Surfaco                  = {{formatnum:551695}}
| Rango_surfaco            = 47
| Surfaco_aquo             = 0,26
| Habitanti                = {{formatnum:62448977}}
| Rango_habitanti          = 22
| Yaro                     = 2009
| Denseso di habitantaro   = 115
| KLP_KPP_totala           = $2,580 bil. ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP (KPP)|9ma]])
| KLP_KPP_segun_persiono   = $40,374 ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP (KPP)|25ma]])
| KLP_totala               = $2,846 bil. ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP|6ma]])
| KLP_segun_persiono       = $44,538 ([[Listo di landi e teritorii rangizita segun KLP|20ma]])
| Gini_yaro                = 2008
| Gini_chanjo              =  
| Gini                     = 32.7
| Gini_valoro              = mezgranda
| Gini_rango               = 33ma
| Gini_kodo                = .uk
| IHD_yaro                 = 2013
| IHD_chanjo               = {{IHD-Gini_ferma}}
| IHD                      = 0.884
| IHD_valoro               = tre altra
| IHD_rango                = 20ma
| Pekunio                  = [[Euro]] [[Franko CFP]]
| Abreviuro                = EUR, XPF
| Simbolo                  = €, F
| Tempo_zono               = CET ([[UTC]]+1)
| Somero_tempo             = CEST  ([[UTC]]+2)
| Dato_formato             = dd/mm/yyyy
| Veho_latero              = dextre
| Telefono_kodexo          = +33
| ISO                      = 250
| ISO2                     = FRA
| ISO3                     = FR
| Reto_kodo                = .fr
| Religii                  = [[Kristanismo]] (70.7%) ed [[Ateismo]]
| Oficalaretosituo         = http://www.france.fr
}}
'''Francia''', en longa formo: '''Republiko Franca''' (''République française''), esas lando en West-[[Europa]], qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-, e maxim granda urbo esas [[Paris]], kun 2,125,245 habitanti ([[1999]]). Lua oficala linguo esas [[Franca linguo|Franca]] e lua monetaro esas [[Euro]]. Lua devizo esas: ''Libereté, égalité, fraternité'' (''libereso, egaleso, frateso'' en Ido), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas ''La Marseillaise'' (''La Marseilleanino'' en Ido). Lua moto eas ''guvernado dil populo, per la populo e por la populo''. Francia esas [[republiko]] [[demokratio|demokratiala]], [[konstituco|konstitucala]] ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum la fino di la [[Mezepoko]]. De frua [[17ma yarcento]] til l'unesma parto dil [[20ma yarcento]], Francia posedis vasta kolonial imperio. Pos la [[yari 1950ma]] ol esis un ek la precipua landi qui suportis la konstrukto dil [[Europana Uniono]]. Francia esas nukleara povo, ed un ek la kin permananta membri di la sekureso-konsilantaro dil [[Unionita Nacioni]]. Francia duktas decidiganta rolo en mondala historio per l'influo di sua kulturo, di sua linguo e lua demokrata, laika e republikana valori.

Francia okupis en [[2012]] la kinesma rango mondala por l'interna produktado ante imposti. Sua ekonomio, di [[kapitalismo|tipo kapitalista]] kun sat forta statala interveno, facis di lu; un de la mondala chefi en la sektori di nutral aferi, di aeronautiko, di automobil-industrio, di luxoza produkturi, di turismo e nukleara industrio.

Habitita da 65.8 milion personi ye la [[1ma di januaro]] [[2013]], Francia esas developanta lando, kun [[indexo pri humana developeso]] tre alta.

Francia jacas en westal [[Europa]]. Lua vicina landi esas:
* en sudo: [[Hispania]] ed [[Andora]] ([[Pirenei]])
* en esto: [[Italia]], [[Suisia]] e [[Germania]],
* en nord-esto: [[Luxemburgia]], [[Belgia]].
Sude jacas [[Mediteraneo]] e la mikra-stato [[Monako (lando)|Monako]]. Norde e weste jacas l'[[Oceano Atlantiko]].

'''Bazala fakti pri Francia.'''

== Historio ==
{{PA|Historio di Francia}}
{{PA|Militala historio di Francia}}
[[Arkivo:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|300px|thumbnail|Evoluciono dil teritorio di metropolala Francia, de 985 til 1947.]]
La vorto "Francia" devenas de Germana tribuo, la [[Franki]], atestita depos la 3ma yarcento advale la dextra rivo di [[Rheno]]. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske tot l'anciena Romana provinco di Gaula - to equivalas a la majoritato dil teritorio di nuna Francia. La vorto "Francia" ne uzeis oficale til 1190, kande la rejulo [[Philippe 2 Auguste|Philippe Auguste]] komencis uzar la nomo ''rex Franciæ'' (rejo di Francia) vice ''rex Francorum'' (rejo dil Franki) por designar lia suvereneso. La vorto anke uzesis kustumale por nomar un teritorio klare definita quale en la poemo ''Chanson de Roland'', skribita un yarcento ante. Depos junio [[1205]] la teritorio nomesis en mapi ''regnum Franciæ'' (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas mult anciena. A la grupi qui vivis en la regiono dum [[Paleolitiko]] e [[Neolitiko]] unionis altra populi, sucesive: Kelti, e Germani (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e [[Burgundia]]ni). En la komenco dil duesma yarmilo Kapetiana monarkio konstruktis teritorial uneso dil rejio di Francia. La [[17ma di junio]] [[1789]], kande l'unesma [[konstituco|konstitucal asemblajo]] kunvokesis, konsideresas la nasko di la sistemo reprezentala en Francia, e la nasko di nuna stato. La nuntempala periodo markizesas per esforci pri linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta de Europa, Afrika ed Azia.

=== Prehistorio, protohistorio ed antiqueso ===
[[Homo neanderthalensis|Homi de Neanderthal]] ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra-[[paleolitiko]]. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1.8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizita per multa glacial epoki qui modifikis lua vivokadro.

En Francia existas multa groti ornita dum supra-paleotiko, di qui un ek la maxim famoza esas la groto di [[Lascaux]], en Dordogne (de 18 000 aK, ja habitita dal [[Homo sapiens]]).

Cirkum 10 000 aK (fino di lasta glacial epoko) la klimato dolcigis. Pos cirkum 7,000 aK, komencis [[neolitiko]] en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam l'evoluciono di ta kolonii esis diferanta segun la regioni. Pos forta demografiala kresko e developo dil [[agrokultivo]] dum  dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis la [[metalurgio]] en la regiono, komence dil [[oro]], depos [[kupro]], [[bronzo]] e, pos l'8ma yarcento aK, [[fero]].

En 600 aK, [[Anciena Grekia|Greki]] veninta dil urbo Phocea fondis [[Marseille]] an la rivo di [[Mediteraneo]]. Dum la sam epoko kelka populi komencis okupar la teritorio di nuna Francia, ma ta okupo difuzesis a omna teritorio nur inter la 5ma e la 3ma yarcenti. La nociono di Gallia aparis lore, e korespondis a teritorii di populizo Kelta inkluzite inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia lore esis prospera regiono, e lua sudo recevis multa Grek e Roman influi.

Depos 125 aK. la sudo di Gallia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi [[Aix-en-Provence]], [[Toulouse]] e [[Narbonne]]. En 58 aK, [[Julius Cezaro]] konquestis impetuoze la cetera teritorii de Gallia e vinkis revolto duktita dal Galliana chefo Vercingetorix en 52aK. La teritorii itere konquestita repartisesis da Augustus en non Romana provinci, di qui la precipui esas [[Narbonia]] en sudo, Aquitania en sud-westo, Lyonia en centro e Belgia en nordo. Multa urbi, quale [[Lyon]] - qua pose divenis chef-urbo di Gallia - fondesis dum la periodo Gallo-romana. Lyon konceptesis quale altra Romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. Romana religio superpozis su a Galliana kulti, qui ne desaparigis komplete: lua deaji kunfuzesis su gradope kun Romana deaji, en sama sinkretismo.

Dum la [[3ma yarcento]] Romana Gallia konocis grava krizo. Le ''limes'', sistemo di fortifikuri an la frontieri, por protektar l'imperio de Germana inkursi, sufris frequa invadi da barbari. Romana povo, dum ta epoko, semblis shancelante: l'imperio di Gallii proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso plubonigis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, l'imperiestro Konstantinus konvertis su a [[kristanismo]]. Kristani, persekutita til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. La [[31ma di decembro]] [[406]] Vandali, Suevi ed Alamani transiris [[Rheno]] ed iris til Hispania. En la duimo dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su en nord-esto di nuna Francia ed exercis forta preso sur la generali Romana qua restis en nord-esto di Gallia.

=== Nasko, krizi e transformi dil rejio di Francia dum Mezepoko ===
[[Arkivo:Chlodwigs taufe.jpg|290px|thumbnail|''Bapto di Clovis'', segun pikturo en Sainte-Chapelle, Paris (anonimo).]]
La konverto di Klovis, chefo Franka, a [[kristanismo]] transformis il en federito dil eklezio e permisis ilu konquestar l'esencala di Gallia dum la transito inter la 5ma e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji gallo-romana e kontributaji Germana kun kristanismo esis longa e desfacila. Frankani esis origine militala socio kun legi tre diferanta de Romana yuro e kristana principi. Dum ke febleso demografiala qua konocis la rejio di Franki implikis dekado dil urbi, kristanismo instalis su tra la kreado di rurala kirki e precipue tra multa monakeyi. Se komence la povo di Klovis semblis solida, Merovingiana dinastio balde afrontis grava desfacilaji; ol desaparis en [[751]] kande [[Pipin la Mikra]] kronizesis rejulo di Franki. Tale, Karolingiana dinastio fondesis.

Pipin la Mikra e sua filio [[Karl la Granda]] augmentis multe la l'extenseso dil rejo di Franki, qua atingis dum la 18ma yarcento plu kam 1 milion km². L'imensa imperio Karolingiana kontrolesis dal administrantaro centraligita en [[Aachen]]. [[Komtio|Komti]] reprezentis [[Karl la Granda]] en tota imperio e surveyis la ''missi dominici''. Karl la Granda, kronizita imperiestro dil ocidento la yaro [[800]], rilansis la docajo di bel arti, e la palaco di Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto dil imperiestro, lia komti e vasali gradope komencis transmisar lua tituli tra heredo. La nepotuli di Karl la Granda partigis l'imperio inter li, tra Verdun-traktato (843). Karl kontrolis ocidentala Franki, qua korespondas aproxime a du triimi ocidentala de nuna Francia, e di qua la frontieri variis poke til la fino di [[Mezepoko]]. La nova rejio devis anke afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da Mohamedani, [[Vikingo|Vikingi]] ed [[Hungaria|Hungari]]. La sam epoko, la povi dil anciena komtii duris augmentar dum ke rejala povo diminutis. Feudala socio establisesis, karakterizita por sua divido en tri ordeni: klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesis dal sua egali, to esis la nobeli di rejio. La [[monarkio]] itere divenis heredala, e Kapetiani regnis sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcioni di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e kelka de lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la [[12ma yarcento]] la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma mustis afrontar depos 1150a la nasko dil "imperio Plantagenet" grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franca kulturo afirmis su en Europa. [[Philippe la 2ma di Francia|Philippe la 2ma]] (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla minaco ed augmentis grande la rejala domeno dum la sam epoko. [[Louis 9ma la Santa]] (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal [[katolik-eklezio]].

Dum la [[14ma yarcento|14ma]] e l'unesma duimo di la [[15ma yarcento]] Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo dil rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esis simple politika o militala: lo esis anke demografiala — pos [[1347]] la [[nigra pesto]] mortigis adminime la triima de la habitantaro dil rejio —; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio esis anke koncernita da ta krizo, ekiris de ol plufortigita: la centrala povo, qua esas diplasita en la [[valo di Loire]], dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

=== Renesanco e monarkismo (16ma e 17ma yarcenti) ===
Depos 1494, Franca suvereni duktis multa militi en Italia kontre imperiestro [[Karl la 5ma Habsburg]]. Ma la regni di [[François 1ma|François la 1ma di Francia]] (1515-1547) e de sua filio Henri 2ma (1547-1559) precipue distingesis per la plufortigo dil rejala povo, qua tendencis divenar absoluta, e per la renesanco literaturala ed artala kun forta influi de Italia.

En 1539, dekreto di Villers-Cotterêts transformacis [[Franca linguo]] en la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'uneso di Francia cirkume la persono di rejo esis shok-pulsita dum duesma duimo di 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi religiala inter katoliki e kalvinisti. Ta religiala krizo koincidis kun ekonomikala, e precipue politikala krizi. En 1598, rejulo Henri 4ma (1589-1610) donis per [[Nantes-dekreto]] partala libereso di kulto a protestanti.

Louis la 13ma (1610-1643) e lua ministri Richelieu e Mazarin afrontis l'opozo di nobeli dezirante retroprenar lia anciena povi. Dum la sama epoko, Francia duktis multa vinkoza militi (quale la [[Milito di Triadek yari]]) e komencis formacar lua unesma koloniala imperio, precipue en Nova Francia, en [[Antili]] e sur la voyo di Indii. [[Louis la 14ma di Francia]] afirmis plua kam ulatempe la karaktero absoluta di sua povo. "Sunala rejo" konsideris su kom "lietnanto di deo sur Tero" ed imperis konstruktar [[Versailles-palaco]], simbolo di sua povo. Cirkondis su kun artisti e cientisti, laboris por l'uneso religiala di sua rejio e rikomencis la persekuto di protestanti e revokis Nantes-dekreto. Quankam la danjeroza situeso di la monarkio, Louis la 14ma duktis multa militi kontre Europa federita, dum ke markezo di Vauban duktis la konstruktado di reti di fortifikita urbi an la frontieri dil rejio. Quankam ta militi rezultis multafoye en Franca vinki, multa vinkesi e famini desbriligis la fino di sua regno.

Lua posnepoto Louis la 15ma (1715-1774) anke duktis multa militi, kun diversa rezulti. Francia lasis tra traktato di Paris signatita en [[1763]] sua posedaji en Nord-Amerika, ma kompris [[Lotringia]] e [[Korsika]] dum la sam yardeko. Dum ta tempo, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di agrokultivala produktado akompanita kun la komenco dil industriizeso note en stofala sektoro ma anke en intelektala e kulturala domeni. Louis la 14ma, qua acesis a trono en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

=== La yarcento di la revolucioni (1789 til la frua 20ma yarcento) ===
[[Arkivo:France Departement 1801.svg|thumb|Unesma republiko Franca dividita en distrikti.]]
La delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis  la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom  nacionala [[konstituco|konstitucal asemblajo]]. La rejulo ne povis impedar ke l'asemblo konstitucala decidis pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar ye la 26ma di agosto la "[[Deklaro pri la yuri di la homo e di la civitano de 1789|Deklaro pri la yuri di la homo e di la civitano]]". Pos probo di monarkio konstitucala, la republiko naskis dum septembro 1792, e Louis la 16ma, akuzita pro trahizo, ocidesis per la [[gilotino]] pos judicio da Nacionala Kunveno ye la [[21ma di januaro]] [[1793]]. Pose Francia revolucionala subisis multa yari di militi e mortigi, til l'establiso dil Direktorio en 1795.

[[Arkivo:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|thumb|left|Revoluciono di 1830 ilustrita da Eugène Delacroix en Libereso guidanta la populi.]]
Ye la [[9ma di novembro]] [[1799]], generalo [[Napoléon Bonaparte]] revokis Direktorio per [[stato-stroko]] e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franci. Napoléon la 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la yari 1810ma. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en la [[Batalio di Waterloo]] ye la [[18ma di junio]] [[1815]].

Francia komencis lua duesma periodo di [[konstitucala monarkio]], dum qua reji [[Louis la 18ma di Francia|Louis la 18ma]] (1814-1824) e precipue [[Charles la 10ma di Francia|Charles la 10ma]] (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar [[Aljer]], Charles 10ma revokesis da ''Trois Glorieuses'', revolucionala movado qua adduktis sur la trono [[Louis Philippe la 1ma di Francia|Louis Philippe la 1ma]]. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis rapide malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro [[1848]] nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esis nur politikala, ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis [[sklaveso]] en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto [[Louis-Napoléon Bonaparte]], qua kronizesis imperiestro en 1852.

Quankam la rejimo dum l'unesma yari dil Duesma imperio esis autoritatema, [[Napoléon la 3ma]] komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedis la kresko di politikala opozantaro. Dum ta epoko l'industrio e fervoyala sistemo expansesis rapide. La vinkeso di Francia kontre Germania en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di lando: l'imperio kapitulacis ye la [[2ma di septembro]] [[1870]] e la republiko proklamesis ye la  [[4ma di septembro]] sam yaro, dum ke [[Prusia]] anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa de la politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeti: skoli divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo permisesis en 1881, [[divorco]] e sindikati legaligesis en 1884, e la Eklezio e la Stato separesis en 1905. Dum la sam epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis la duesma maxim granda dil mondo en 1914, pos la de [[Unionita Rejio]]. Quankam multa politika krizi eventis interne la lando — la krizo ''Boulangist''a, la skandalo di dekoruri, la skandalo pri la konstrukturo dil [[kanalo di Panama]], l'[[afero Dreyfus]] —, la precipua minaci por la republiko venis de exterlando, ube milito semblis plu minacanta.

=== Francia dum la du mondomiliti ===
Francia eniris l'[[unesma mondomilito]] dum la komenco di agosto 1914 federita kun [[Unionita Rejio]] e [[Rusa imperio]] kontre [[Germana imperio]]. La milito produktis 1.4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di lando, finis ye la [[11ma di novembro]] [[1918]] kun la vinko di Triopla interkonsento. Ultre itere recevar Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi stipulita en [[Versailles-kontrato (1919)|Versailles-kontrato]] quankam obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragedie en 1940, kun l'iter invado di Belgia da Germani pos la rikonstrukto di German armeo e militarala riokupo di la sinistra rivo di [[Rheno]].

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, markizita per l'esforco por augmentar l'enmigrado e produktiveso, e por diminutar la manko di laboristi qui verkis en mineyi di stalo od en automobila industrii, Francia penis por ridonar a sua ekonomio la vigoro de ante la milito. Pos experimentar forta kresko depos 1924, Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo de la yari 1930ma. Quankam ta krizo komencis tarde, ol esis duriginta e profunda. Politika krizo ed ekonomiala desfacilaji adjuntesis, quankan l'espero kreita per l'arivo en 1936 dil partiso ''Front populaire'', en 1936. Fine ye la [[3ma di septembro]] [[1939]] kande Francia deklaris milito kontre Naziista Germania, ol ekiris precize de la maxim granda krizo konocita per la Triesma republiko.

[[Arkivo:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-fr.svg|300px|thumbnail|right|Dum la duesma mondomilito til novembro 1942, metropola Francia dividesis inter "zoni okupita" en la nordo e "zono libera" en la sudo, a qua adjuntis altra zoni kun plu mikra talio a specala statuto.]]
Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana ''Wehrmacht'' invadis la nord-esto di Francia ye la [[10ma di mayo]] [[1940]]. Marshalo [[Philippe Pétain]] demandis armistico en [[22ma di junio]]. Ta lasto obtenis plena povi ye la [[10ma di julio]] sam yaro. To signifikis la fino di la [[Triesma Republiko]] e la nasko dil [[Vichy Francia|rejimo di Vichy]], qua duktis konservema, tradicionalista ed antisemida politiki, e kunlaboris kun la Triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interne ed extere la lando. La desembarko di [[Federiti de la duesma mondomilito|la Federiti]] ye la [[6ma di julio]] [[1944]] en Normandia markizis la fino dil okupeso e la komenco di libereso di Europa. Entote, ta konflikto mortigis min soldati kam la precedanto, ma la viktimi civila esas plu multa - adminime 330 000 civila viktimi, inkluzite 75 000 judi instalita sur la Franca teritorio qua ocidesis en [[koncentreyo|koncentreyi]] - e la vundi psikologiala e politikala pro l'invado en 1940, l'ago di kunlaboranti kun naziisti, e pose la venji kontre li duris longatempe por cikatrigar.

=== Depos la liberigo ===
Periodo di rinovigo komencis lor por Francia.<ref name=France>Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préf. Jacques Le Goff), ''Histoire de France'', Paris, Points Seuil, coll. « Histoire »,‎ 2000 (1re éd. 1987), poche, 514 p. (ISBN 978-2-020-10879-9 e 2-020-10879-8). Libro en Franca linguo</ref> Se generalo de Gaulle, chefo di Francia libera, ne povIs impedar l'adopto di [[konstituco]] proxim to de la [[Triesma republiko]], posmilito vidis la kreado di sekureso sociala e voto-yuro grantita a mulieri.<ref name=France/> La nomizita "[[Quaresma Republiko]]" selektis suportar l'Ocidento dum la [[kolda milito]] qua komencis ta epoko. La deskoloniigo di Azia ed Afrika, e la debuto di la konstrukto di la uniono Europana komencis.<ref name=France/> Samatempe komencis periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominis ''Trente Glorieuses'' ("la triadek (yari) glorioza").<ref name=France/>

Ye la [[1ma di junio]] [[1958]], dum grava politika krizo pro [[Aljeria-milito]], generalo de Gaulle divenis prezidanto dil konsilantaro per l'Asemblajo Nacionala, kun la misiono di donar a la republiko nova konstituco: la [[kinesma republiko]] donis a la prezidanto plua povi relate a la parlamento. Charles de Gaulle duris e kompletigis la deskoloniigo di Afrika, ed afirmis la nedependo di Francia relate ad Usa. Por ta skopo, il dotizis Francia di nukleara povo, civila ed armeala.

Ma la krizo studentala e sociala en mayo 1968 alegis l'arkaismo dil rejimo qua semblis deskonektita del aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesis inversigar la situeso, tra la dissolvo di l'Asemblajo Nacionala ye la [[30ma di mayo]] [[1968]]. Fine, Franci donis ad il larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionis en 1969 pos la falio di [[plebicito]] pri la reformo dil Senato e di la regionala subdividuri. Tamen ''Gaulle''ismo mantenis su en povo dum kin yari o pluse, sub la figuro dil prezidanto [[Georges Pompidou]].

En 1974 komencis ero pos-Gaullista, kun l'arivo di [[Valéry Giscard d'Estaing]], politikisto di centro, a la prezidanteso. Quankam Francia enriris gradope en la krizo di la yari 1970ma, l'unesma yari de sua guvernisteso distingesis pro multa legi qui modifikis la socio di Francia, exemple la lego Veil, qua legaleskis l'[[aborto]], o la redukto dil evo por la majoreso, de 21 yari a 18 yari. Ma la precipua jireyo eventis en 1981, kande socialista prezidanto, [[François Mitterrand]], elektesis. Afrontanta l'ekonomikala situo qua plugraveskis, ilu komence probis transferar la kontrolo di ekonomiala sektori a la Stato, e samatempe adoptis simbolala agi quale la aboliso di [[mortopuniso]]. Quankam François Mitterrand rielektesis en 1988, Francia konocis de 1986 til 1988, e pose de 1993 til 1995 du periodi di politikala "kunhabitado" til lor nevidita ube la prezidanto ne esas di sama partiso ke sua guvernerio e qua ofris nova lektado di institucuri. Ta situeso eventis itere de 1997 til 2002, ma en inversa fasono, kande prezidanto de dextra, [[Jacques Chirac]], elektabis en 1995, e l'elektita legifantaro en 1997 adportis socialista [[Lionel Jospin]] kom chefministro. Francia adoptis samatempe l'unika monetaro por Europa.

Prezidantal elekto en 2002 distingesis pro l'elektala surprizo, kun la vinkeso di Lionel Jospin quik en l'unesma balotado por Jean-Marie Le Pen, kandidato di extrema-dextra. Jacques Chirac facile rielektesis, e l'administrado di la chefministri [[Jean Pierre Raffarin]] e pose Villepin esis notinda por l'opozo di Francia a la [[milito en Irak]], por "ne" a plebicito pri ratifiko di la konstituco Europana, e por urbala sedicii en novembro 2005. Quankam [[Nicolas Sarkozy]], prezidanto depos 2007, duktis la partiso di sua precedanto lor sua elekto ed esis membro di sua guvernerio, la politiko qua duktis volar esar di "rupturo". La guvernerio di "aperturo" per [[François Fillon]] formacesis kun personi de diferanta politikala tendenci, ne unike de dextro, ma anke de centro e de sinistro. Lua administrado devis afrontar la rezulti de l'ekonomika krizo de Usa de 2008 til 2009. Ye la [[6ma di mayo]] [[2012]], socialista [[François Hollande]] elektesis prezidanto di la republiko. Pos intensa debati e rankoroza polemiki duktita da lua opozanti, lego qui legaligis homeosexuala mariajo adoptesis ye la 15ma di mayo la sequanta yaro.

== Politiko ==
Francia esas [[Parlamento|parlamentala]] [[republiko]]. La [[chefo di stato]] esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La prezidanto nominas la [[chefministro]], qua esas la [[chefo di guvernerio]].

La Parlamento havas du chambri: la Nacional Asemblajo (''Assemblée Nationale''), kun 577 membri qui elektesas dal populo por 5 yari, e la [[Senato]], kun 321 membri qui elektesas da elektala kolegio. Nuna [[konstituco]] aprobesis ye la [[28ma di septembro]] [[1958]].

=== Organizuro di povi ===
L'organizuro di povi en Francia establisesas en la [[konstituco]] di 1958, qua recevis diversa emendi. Francia havas politika sistemo qua rezervas granda povi ambe por la parlamento e por la prezidanto di la republiko. Studiisti di konstitucala sistemi nominas Franca sistemo "rejimo mi-prezidantala" o ankore "rejimo parlementala bireprezentala".

La [[legifala povo]] formacesas per la parlamento, qua dividesas en du chambri, Nacional Asemblajo e Senato. La Nacional Asemblajo, basa chambro dil parlamento, formacesis da 577 deputati en 2011, qui elektesis por kin yari per universala direta sufrajio dum unnoma majoritata voto en du foyi en distrikti subdividita en departmenti. Nacional Asemblajo havas la lasta vorto se eventus deskonkordo longega kun senato pri adopto di lego. Senato formacesis en 2011 kun 348 senatani qui elektesis por sis yari per 150 000 granda elektanti (ca elektanti elektesas lokale) e fakte konsideresas min importanta reprezenteri kam la deputati de Nacional Asemblajo.

L'[[exekutiva povo]] formacesas per la prezidanto di la republiko, qua esas la [[chefo di stato]] e la chefo di armei. La prezidanto anke promulgas la legi e povas dissolvar la Nacional Asemblajo e kunvokar elekti. Ilu nominas la chefministro, e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas dissolvesar per propozo di censuro adoptita per la Nacional Asemblajo. Kande la parlamenta majoritato e prezidanto ne esas de la sama politikala partiso, on parolas lor di “kunhabitado”.

[[Judiciala povo]] separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko havas povo por indulgar. Judiciala povo subdividesas segun administral intenco. La maxim alta judicio esas la Konsilantaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Korto di Kasaco.  Franca yurala sistemo, di tradiciono civila romana, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpe ante esar kondamnita, ed un proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un ek la procesanti.

La konformeso di legi a la [[konstituco]], la regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri kontrolesas da konstitucala konsilantaro.

[[Arkivo:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|center|upright=2|Grafiko montras l'organizo dil institucuri de la kinesma republiko.]]

=== Teritoriala subdividuro e descentraligo ===
[[Arkivo:Regions_France_2016.svg|190px|thumbnail|right|Mapo di la regioni di Francia pos la [[1ma di januaro]] [[2016]].]]
Metropolala Francia dividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: komoni, departmenti e [[regioni di Francia|regioni]]. Ta lokala ensembli esas samatempe [[Teritoriala administrado di Francia|administrala distrikti]] en qui la stato intervenas tra sua [[deskoncentrita]] servadi. La komoni, inter 36 570 en metropolala Francia ye la 1ma di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administresas da un [[Municipala konsilantaro (Francia)|municipala konsilantaro]] qua elektas l'urbestro, ambe agenti di lokala ensembli e reprezentanti dil stato en l'urbo. Depos yari 1990ma la kooperado inter la komoni esabas plufortigita da l'emerso di [[publika establisuri di koopero interkomonala, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franca revoluciono, nune esas 96 che la metropolo, ube administresas da la Generala konsilantaro. La membri dil konsilantaro elektesas inter la kantoni. La prefekto reprezentas la stato Franca ibe.
Depos la [[1ma di januaro]] [[2016]] Francia dividesas en 18 regioni, di qui 12 jacas an l'anciena "metropolo", 2 transmara regioni, 3 ''collectivités'', plu [[Mayotte]], qua esas departmento kun stando di regiono.

Kande komparata a sua vicini Europana, Francia longatempe distingesas per lua granda politikala centraligo, dum ke l'administradi lokala havas poka povi. Tamen, ta situeso evolucionis multe depos la yari 1990ma, unesme en 1982-1983 kun la lego Defferre, pose 2002-2004 sub l'administrado di [[Jean-Pierre Raffarin]]. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.

=== Francia transmara ===
[[Arkivo:Overseasfrancemap.png|190px|thumbnail|right|Francia metropolala e transmara (blua)]]
[[Arkivo:Résultats au premier tour des élections présidentielles en France depuis 1960.svg|thumb|Diagramo reprezentas la procento di voti obtenita da omna politika konkursanti dum l' unesma balotado de omna prezidantala elekti, de 1965 til 2012.<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">{{legendo|#ff0000|komunisti, extrema sinisto}}
{{legendo|#ff00ff|socialisti, diversa sinistro}}
{{legendo|#00bb00|ekologisti}}
{{legendo|#40c4ff|Dextro}}
{{legendo|#0000ff|Droite}}
{{legendo|#802020|Extrema dextro}}
{{legendo|#a0a0a0|diverso}}</div>]]

Franca teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena Franca kolonii qui ne obtenis nedependo, submisesas a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno l'altri. L'ekonomikala situeso di ca teritorii esas ordinare min bona kam la de la metropolo, ed ol beneficas de multa helpi di stato.

[[Guadelupa]], [[Franca Guyana]], [[Martinik]], [[Réunion]] e depos 2011 [[Mayotte]] esas amba [[distrikti e regioni transmara]], kun statuti simila a la de distrikti e regioni metropolala, quankam la legi Franca povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di [[regioni transperiferiala di UE]], e submisesas ad Europana legaro.

Kontraste, l'altra transmara Franca teritorii, ecepte l'insulo [[Saint-Barthélemy]] e [[Saint-Martin]], ne esas parto di UE, quankam lua habitanti havas Europana civitaneso. Esas 5 la teritorii transmara, kun tre diversa statuti, [[Franca Polinezia]]‎, [[Saint-Martin]], [[Santa Pierre e Mikelon]] e l'insuli [[Wallis e Futuna‎]]. Quankam la stato konservas certa prerogativi exklusiva, submisesas en granda parto a specifika legaro e beneficas di legifala specalajo. [[Nova-Kaledonia]]‎, altralatere, esas ensemblo teritoriala distinta, kun importanta autonomeso, ed ube referovoto pri nedependo devas esar aranjata de 2014 til 2018. Tandem, Francia australa ed antarktika teritorii e l'[[insulo Clipperton]], qua ne havas permananta habitantaro, esas jerata direte per la stato o sua deputato.

=== Tendanci politika, partisi ed elekti ===
Sen esar komparebla ad Usana sistemo, Franca politikala sistemo, specale l'unnoma majoritatala votado qua preponderas lor prezidantala e legifala votadi, tendencas a bipolareso o tripolareso di politikala vivo. Konseque, on observas depos la debuto di la [[kinesma republiko]] tendenco a kolekto di partisi kun frequa retroveni, e l'asistantaro di precipua partisi tendencas a diminutar por l'avantajo di mikra formacuri. La politika francia ceno havas konocita tri precipua evolucioni depos la yari 1980ma, la falio di audienco di komunista partiso, la diminuto progresiva di elektoyuro centranta e l'augmento di voto por la partisi di extrema dextra. To du lasta evolucioni havas dume en parto kontesto lor recenta voti. Cetere, l'absteno koncernas nombro pluse importanta di elektanti.

Depos 1990a, la du precipua Franca partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala Europana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista Europana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsilantari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas en la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

=== Nuna guvernisti ===
Ye la [[6ma di marto]] [[2012]], pos la prezidantal elekto, [[François Hollande]] elektesis prezidanto di la republiko opoze lore prezidanto [[Nicolas Sarkozy]]. Il prenis lua ofico ye la [[15ma di mayo]] [[2012]] ed indikis [[Jean-Marc Ayrault]] kom chefministro la sama dio. Nuna chefministro esas [[Manuel Valls]].

Jean-Pierre Bel esas la prezidanto dil senato depos septembro 2011, e Claude Bartolone la prezidanto di Nacional Asemblajo pos junio 2012.

<gallery>
Arkivo:Francois_Hollande_2015.jpeg|'''[[François Hollande]]''', [[Listo di prezidanti di Francia|prezidanto di la Republiko]].
Arkivo:Valls Toulouse 2012.JPG|'''[[Manuel Valls]]''', [[chefministro]] di Francia. 
</gallery>

=== Publika financi ===
En Francia, l'obligata imposti reprezentis 44,4 % di KLP en 2006, la sisesma percento maxim alta inter la landi membri di l'[[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo]] - OKED - e ta procento tendencas augmentar. La sociala kontributi reprezentas proxim 38 % di sumo, dek punti pluse la mez-valoro di landi di OKED; en inverso, Francia esas la developata landi ube l'imposti sur la revenuo e sur societi reprezentas la parto maxim febla di totalo di obligata imposti.

Malgre l'alta procento di obligata imposti, la publika spensi superiras la revenui, entote 53,9 % de KLP en 2006. Ja lore la publika deficito esas alta, atinganta 2,7 % di KLP en 2007 e mem 7,9 % en 2009 pro ekonomikala konjunturo. La publika debajo di Francia, pri, atingis 1,457.4 miliardi [[Euro|Euri]] en 2009, esis 75,8 % de KLP, kontre 20,7 % en 1980. Tamen, Francia obligesas respektar la kriterii dil pakto pri stabileso e kresko del [[Eurozono]], qua limitas la deficito budjetala a 3 % dE KLP e la debo publika a 60 % de KLP.

[[Arkivo:Prélèvements obligatoires en France en 2007.svg|300px|thumbnail|center|Repartiso di sustracioni obligata e profitanti institucala en 2007 (fonti e precizesi).]]
=== Protekto sociala ===
Depos lua kreado en 1945<ref group="a" name="e180">{{p.|180}}.</ref>, [[Sekureso sociala en Francia|sekureso sociala]] esas meza sistemo di protekto sociala Franca, quankam la stato, l'ensembli teritoriala e la mutualesi* havas anke importanta rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti, dividesis en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. Se ta protekto sociala koncernas nur en unesma tempo l'aktiva personi, kreskas gradope a tota l'aktiva populo tam neaktiva en multa domeni,, exemple lor la kreado di la kovrilo universala di maladeso ye 1990. Ultre, dum fina di 1990a, sis milioni personi dependis di minimi sociala.

La prestacioni sociala esas precipua spensita da la kontributi sociala pagita da l'aktivi (65,5 % di totalo en 2005), ma anke -- e sempre plu -- per la stato e l'ensembli teritoriala. En 2005, la spensi di protekto sociala -- en senco maxim larja di termino -- reprezentis proxim 30% di KLP e pluse 45% di disponebla revenuo adjustita di menaji. Malgre l'esforci duktita da la sucedanta guvernerii por dominacar la spensi sociala, to augmentas rapide, pro note di kreskado di spensi di menaji e l'oldeso de la habitantaro -- aktivi relate neaktivi di pluse 60 yari, qua esis di 3 en 1970, devos atingar 2,07 en 2010 e 1,36 en 2050 en metropolo, segun INSEE. Tandem la forta grado di chomado, sencesa, kontributas a l'augmentado di desequilibro pro la chomanti ne kontributas. La spensi sociala explikas nura preske la tota augmento di spensi publika (en procento di KLP) depos 1960, e sekureso sociala exposas en 2009 deficito por 23,5 miliardi euri.

=== Defenso ===
[[Arkivo:French MO-120-RT-61 and Véhicule de Tracte Mortier 120 during Operation Desert Shield.JPEG|thumb|Franca forci implikita en l'opero Tempesto di dezerto en 1991.]]
Francia havas la kinesma maxim granda [[Budjeto por Defenso|budjeto en la mondo por defenso]] segun l'Instituto internaciona di Inquesti pri Paco de Stockholm ([[IISPS]]), ed esas un de la kin landi qua esas judiciale agnoskata kom "landi dotizita di nukleara povo" per la traktato pri nevejeturo di nukleara armi. Franc armei esas, kun lo di Unionita Rejio, un de la maxim dotata de Europa. Francia konsakras a lu 2,5% de [[Kuntara landala produkto|KLP]] ante imposto (do budjeto di 39 miliardi Euri en 2010), ube sua homologa Europana (exter Unionita Rejio e Grekia) konsakras meze 1.5% de KLP.

L'armeala forci dividesas en quar precipua armei: terala armeo, nacionala mar-armeo, aer-armeo e nacionala jendarmaro.

Depos 1996, l'armeo divenis profesionala, e l'obligata konskripto substitucesis per la “dio di defenso e mixa civitaneso”. Lua kapaceso militarala esas proxim 350 000 homi, esas extensita tra la mondo, en lando quale [[Afganistan]], [[Libano]], [[Chad]], [[Ivora Rivo]] e [[Kosovo]], ma anke konforme kun internaciona traktati en [[Djibouti]], [[Senegal]] e [[Gabon]], sen omisar la trupi pozicionata en trans maro, Mobilizas pluse 1 000 homi en la kadro di plano Vigipirate.

=== Partopreno en internaciona organizuri ===
Francia esas un ek la la fondinti di Europana Uniono, di spaco Schengen e di [[Eurozono]]. Esas anke uno de la kin permanenta membri di [[konsilantaro di sekureso di Unionita Nacioni]]. Tandem, esas membro di multa internaciona organizuri, quale Nord-Atlantikal Uniono, [[Mondal organizuro pri komerco]], [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo]], G8, G20, organizuro internaciona di Frankofonio (''Francophonie'') edc.

Depos 1945, irga qua esas la majoritato en povo, Europa esas precipua axo di extera Franca politiko. Du de la sep patri di Europa, [[Jean Monnet]] e [[Robert Schuman]], naskis en Francia. Un ek la skopi dil organizuro esis evitar nova mondomilito e faciligar la rikoncilio inter Francia e Germania. Tamen, la stando di Francia e Franci pri Europa esis ofte ambigua: refuzo per l'asemblo nacionala di traktato kreanta komuneso Europana di defenso ye 1954 et to per referovoto di traktato kreanta konstituco por Europa en 2005, la haltostroki di Francia vers Europan asemblo esis ferma.

Depos la [[Traktado di Maastrich]] en 1992, la domeni en qua UE havas excluziva kompetenteso esas sempre plu multa. Granda parto dil yuri aplikebla en Francia en 2010 havis Europana origino, plu multa kam la nacionala yuri. Francia, mez-valora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di Europana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 implikis importanta transformi di Franca ekonomio, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta de la komuna agrokultivala politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

=== Politiko exterlanda e diplomaco ===
[[Arkivo:Bannière Drapeaux UE-28.png|190px|thumbnail|Francia, membro di UE.]]
Depos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedependo, note opozita Usa, to qua rezultis la developo per Francia di nucleala armi e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. Francia esas vidita de la ya 1960ma til la frua yari 2000ma kom amiko dil mondo Arabo-Mohamedana, kritike opozanta a la politko di Israel.

La reto di diplomacala reprezenteri di Francia esas la duesma maxim granda del mondo, nune kun 156 ambasadi e 97 konsulala posti repartisata sur la kin kontinenti.

Francia konduktas aktiva politiko di helpo a developanta landi, notinde en Afrika. La publika helpo a landi en developo reprezentis 0.39% de la kuntara revenuo nacionala en 2007.

=== Republikala simboli ===

Segun la konstituco di la [[Kinesma Franca Republiko|Kinesma Republiko]], Francia posedas multa emblemi, datinta dil [[Franca revoluciono]]. La flago di Francia kompozesas per tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. La himno nacionala esas ''la Marseillese'', kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri vorti "Libereso, Egaleso, Fraterneso".

Pluse, multa oficala simboli existas por reprezentar Francia. Partikulare, la busto di ''Marianne'', muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas reprezentata sur la  posto-marki ed la Franca facii dil centimi di Euro.

Depos 1999, la Franca guvernerio donacesis da logotipo rivokanta la flago e la devizo dil lando, same kam la figuro di Marianne. Ica logo figuras en la domkumenti publikigita dal Franca administrado.

== Geografio ==
[[Arkivo:FranceRegionsNumbered.png|right|thumb|
1. [[Alzacia]]<br />
2. [[Aquitania]]<br />
3. [[Arvernia]]<br />
4. [[Basa Normandia]]<br />
5. [[Burgundia]]<br />
6. [[Bretonia]]<br />
7. [[Centro (Francia)|Centro-Valo di Loire]]<br />
8. [[Champania Ardeni]]<br />
9. [[Korsika]]<br />
10. [[Franca Komtio]]<br />
11. [[Alta Normandia]]<br />
12. [[Insulo di Francia]]<br />
13. [[Linguodoc Rusiliono]]<br />
14. [[Limousin]]<br />
15. [[Lorraine]]<br />
16. [[Di-mezo Pirenei]]<br />
17. [[Norda Pas-de-Calais]]<br />
18. [[Lando di Loire]]<br />
19. [[Pikardia]]<br />
20. [[Poitou Charentes]]<br />
21. [[Provenco Alpi Azur-Rivo]]<br />
22. [[Rodano Alpi]]<br />
]]
Francia havas diversa peizaji en lua kontinentala teritorio, de plana regioni en litoro til l'alta montaro di [[Alpi]], en sud-esto. La maxim alta monto esas [[Monto Blanka]] ([[Alpi]]) kun 4810 metri di [[altitudo]]. En la frontiero kun [[Hispania]] ed [[Andora]] jacas la montaro [[Pirenei]]. La maxim extensa fluvii di Francia esas [[Loire (fluvio)|Loire]], kun 1016 km, e [[Seine]], kun 776 km de longeso.

La maxim granda [[insulo]] di Francia en [[Mediteraneo]] esas [[Korsika]].

=== Teritoriala organizado ===
Francia dividesas administrative en regioni, departamenti, distrikti, kantoni e municipii. Ol anke havas enmsembli, teritorii e dependadi. La maxim extensa departamento esas Franca Guyana, kun {{formatnum:91000}} km².

La 27 regioni ed ilua korespondanta 101 departamenti esas dil metropolo o di ultramaro.

Metropolitana teritoriala divido:
:* 22 [[Regioni di Francia|regioni]] (en la Fr. ''régions''): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed recevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
:* 96 [[Departamenti di Francia|departamenti]] (en la Fr. ''départements''): Administrata da Generala konsilantaro elektita singla 6 yari per direta votado. Ol kreesis en 1790 kun la skopo ke omna persono povus distar admaxime un jorno di kavalo de lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
:* 329 [[Anexo:Lista de distritos de Francia|distrikti]] (en la Fr. ''arrondissements''): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
:* 3.879 [[Kantono|kantoni]]: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
:* 36.571 Komoni: Equivalanta a municipio. En l'urbo Paris, recevas la nomo ''arrondissements''.
:* [[Intercomunidades de Francia]] (en la Fr. ''intercommunautés''): ol unuigas en singla departamento plura komoni.

La 5 ''regioni di ultramaro'' konstituesas da 5 ''departamenti di ultramaro'': [[Guadelupa]], [[Guayana Francesa]], [[Martinik]], [[Mayotte]] e [[Reunion]].

L'ensembli esis di ultramaro o ''sui generis''. La 5 ''ensembli di ultramaro'' esas [[Santa Pierre e Mikelon]], [[Franca Polinezia]], [[Wallis e Futuna Insuli]], [[San Bartolomé (Francia)|San Bartolomé]] e [[Saint Martin (Francia)|Saint Martin]]. E unu ''ensemblo sui géneris'': [[Nova-Kaledonia]].

=== Maxim granda urbi ===
{{Maxim granda urbi
| lando = Francia
| dato = 2010
| nomo1 = Paris
| provinco1 = Insulo di Francia
| hab1 = 2,243,833
| nomo2 = Marseille
| provinco2 = Provenco Alpi Azur-Rivo
| hab2 = 850,726
| nomo3 = Lyon
| provinco3 = Rodano Alpi
| hab3 = 484,344
| nomo4 = Toulouse
| provinco4 = Di-mezo Pirenei
| hab4 = 441,802
| nomo5 = Nice
| provinco5 = Provenco Alpi Azur-Rivo
| hab5 = 343,304
| nomo6 = Nantes
| provinco6 = Lando di Loire
| hab6 = 284,970
| nomo7 = Strasbourg
| provinco7 = Alzacia
| hab7 = 271,782
| nomo8 = Montpellier
| provinco8 = Linguodoc Rusiliono
| hab8 = 257,351
| nomo9 = Bordeaux
| provinco9 = Aquitania
| hab9 = 239,157
| nomo10 = Lille
| provinco10 = Norda Pas-de-Calais
| hab10 = 227,560
| nomo11 = Rennes
| provinco11 = Bretonia
| hab11 = 207,178
| nomo12 = Reims
| provinco12 = Champania Ardeni
| hab12 = 179,992
| nomo13 = Le Havre
| provinco13 = Alta Normandia
| hab13 = 175,497
| nomo14 = Saint-Étienne
| provinco14 = Rodano Alpi
| hab14 = 171,260
| nomo15 = Toulon
| provinco15 = Provenco Alpi Azur-Rivo
| hab15 = 164,532
| nomo16 = Grenoble
| provinco16 = Rodano Alpi
| hab16 = 155,637
| nomo17 = Dijon
| provinco17 = Burgundia
| hab17 = 151,212
| nomo18 = Angers
| provinco18 = Lando di Loire
| hab18 = 147,571
| nomo19 = Villeurbanne
| provinco19 = Rodano Alpi
| hab19 = 145,150
| nomo20 = Saint-Denis
| provinco20 = Reunion
| hab20 = 145,022
| imajo1 = Arc_de_Triomphe_-_Paris.jpg
| urbo1 = Paris
| imajo2 = Coucher_de_soleil_sur_Notre-Dame_de_la_Garde.JPG
| urbo2 = Marseille
| imajo3 = Pont_Bonaparte_Lyon.jpg
| urbo3 = Lyon
| imajo4 = Toulouse_Minimes.JPG
| urbo4 = Toulouse
}}

== Ekonomio ==
[[Arkivo:Champ_de_bl%C3%A9_Seine-et-Marne.jpg|thumb|left|180px|Plantacerio di [[frumento]] en la regiono [[Insulo di Francia]].]]
[[Arkivo:Several_Bordeaux_wines.jpg|thumb|180px|''Bordeaux''-[[vino]].]]
{{PA|Ekonomio di Francia}}
L'ekonomio di Francia esas la 7ma maxim granda dil mondo, e la 2ma maxim granda dil [[Europana Uniono]]. Kun 39 de la 500 maxim granda kompanii dil mondo, ol havas plu entraprezi inter la maxim granda dil mondo kam [[Germania]] ed [[Unionita Rejio]].<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26ma di julio 2010 |accessdate=21ma di julio 2011|language=Angla}}</ref> Kun altra 11 landi Francia adoptis l'[[Euro]] en [[2002]] e remplasis komplete la franko (₣).<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30ma di oktobro 2010|language=Angla}}</ref>

En [[2014]] lua [[KLP]] esis 2 587 miliardi dolari.<ref name=CIA>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France|accessdate=4ma di mayo 2015|language=Angla|author=CIA}}</ref> Cirkum 1.7 % de la KLP venas de [[agrokultivo]], 19.4% venas de l'[[industrio]] e 78.9% venas de (kliento)servadi. Francia esas membro de la [[G8]]-grupo di la precipua industriala landi e de la [[Mondala organizuro pri komerco]].

Historiale Francia esas granda producero di agrokultivala produkturi.<ref name = agriculture>{{cite web|title= France - Agriculture|url= http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html|author= Encyclopedia of the Nations|language=Angla}}</ref> Fertila suli, l'uzo di moderna teknologio e la subsidiaji de [[Europana Uniono]] transformacis Francia en la precipua agrokultivala producero ed exportacero de [[Europa]]<ref>{{cite web|url= http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1 |publisher=French Ministry of Foreign and European Affairs|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world's fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (specially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.}}</ref> (ol reprezentas 20% de l'agrokultivala produktado di EU<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] - Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>). [[Frumento]], pultro, lakterio, bovokarno e porkokarno, ed anke internacione agnoskita industriizita alimenti esas la precipua agrokultivala produkturi por exportacajo. La [[vino]] "rozea" (''rosé'') esas precipue konsumita en Francia, dum ke [[champanio]] e ''bordeaux''-vino esas precipue por exportacajo.

La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemialaji ed elektronikala kompozanti, exemple la mikonduktori produktita en “la Silikovalo di Francia”, la regiono di [[Grenoble]]. Quankam pos meze yari 1990ma eventis la privatigo di multa statala entraprezi, la stato duras kontrolar granda parto de la funcionado di la ekonomio, e duras tenar acioni di multa firmi, exemple de bankala, energiala, transportala ed informatikala branchi. En fino dil yaro [[2008]] ed en [[2009]] eventis forta financokrizo, e la depreso ekonomikala dum 2010 e 2011 augmentis la [[chomeso]] til plu kam 9% de la [[labor-povo]]. En 2010 Francia anuncis, ke ol konsumus cirkume 26 miliardi euri por helpar firmi minaskinta da bankroto.

Preske 79% dil [[energio]] uzata en Francia havas nuklear origino.

== Habitantaro e socio ==
=== Demografio ===
[[Arkivo:Évolution démographique comparée - France, Allemagne et Royaume-Uni.svg|thumb|upright=1.5|evoluciono dil habitantaro di metropolala Francia de 1801, komparita kun la Germana e Britaniana habitantaro (baso 100 = 1800 o 1801)<ref>
* France : Jacques Dupaquier, ''Histoire de la population française'', Paris, PUF, 1988, et {{cite web|url=http://www.indices.insee.fr/bsweb/servlet/bsweb?action=BS_SERIE&BS_IDBANK=043638781&BS_IDARBO=01000000000000|titre=Évolution de la population de la France métropolitaine|site=insee.fr|consulté le=31 janvier 2010}}
* Allemagne : [http://destatis.de destatis.de]
* Royaume-Uni : [http://www.statistics.gov.uk/CCI/nscl.asp?ID=7589 Office for National Statistics], en Angla linguo.
</ref>.]]
Segun l'Instituto nacionala pri statistiko ed ekonomikala studii (Insee), 65.8 milioni personi vivis en Francia en 2013 (exter COM e Nova-Kaledonia), di qui 63.7 milioni en metropolala Francia e 2.1 milioni en la transmara departmenti (inkluzite Mayotte). Se on inkluzas anke 600 000 habitanti di transmara ensemblo (Franca Polinezia, Santa Pierre e Mikelon, Wallis e Futuna Insuli, Saint-Martin e Saint-Barthélemy) e di Nova-Kaledonia, la habitantaro di ensemblo di Franca teritorii atingas 66.4 milioni, proxime 1% de la habitantaro dil mondo. Nacionala generala kontado organizesis en regulala intertempi depos 1801, ma pos januaro 2004, la kontado eventas omnayare en la komoni kun 10.000 habitanti o pluse, extra transmara ensemblo, e omna kin yari altraloke.

Pos esanta relative febla Dum la 19ma yarcento ed frua 20ma yarcento — Francia experiencis rapida e poka markizita demografiala transito —. demografiala kresko di Francia divenis l'uno di plu forta en Europa, kombinanta naskadoprocento supera Europana mezvaloro (821 000 naski en 2009 kontre 536 000 morti) e positiva migrantala saldo (proxim 71 000 individui en 2009) : La habitantaro di Francia augmentis 0.54 % en 2009.

Pluse, la piramido di evi esas depos frua 20ma yarcento kun evolucionanta strukturo. La parto di populo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di viv-expekto (Francia beneficas un ek la maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita kom grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la Franca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo en 2009 segun Insee.

=== Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati ===
Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni personi (sive la quarimo di la habitantaro di lando) en 1999 havis adminime un parento od avo qua esis enmigranto. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim la triimo dil habitantaro se retroiras til la preavi.

En 2010 vivis en Francia, segun l'internaciona defino di UN ("la persono naskinta en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigranti, korespondanta a 11.1 % de la habitantaro, di qui 5.1 milioni (7,8 %) naskis exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudi-Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione plumulto personi de enmigrado (1 e 2ma generacioni) inter la personi evante 25 til 54 yari kun 13.1 % enmigri ed 13.5 % pueri de adminime enmigro, sive totalo di 26.6 %, plu kam Unionita Rejio (24,4 %), Nederlando (23,5 %), Belgia (22,9 %), Germania (21,9 %) e Hispania (20,2 %).

Segun la Franca defino, plu restrikiva (naskinta exterlanda exter la teritorio), Francia metropolala kontis en 2008, 5.3 milion enmigri, sive {{formatnum:1100000}} plua kam en 1999 e 8.9 % di totala habitanti. De omna habitantaro, 40 % havis Franca nacionaleso, aquirita per civitanigo o per mariajo. Enmigri originas precipue de EU (34 %) de Maghreb stati (30 %), de Azia (14 %, di qui la triima essas Turka), e de subSahara Afrika (11 %). La pueri di enmigri, direta decendantaro de uno o du enmigri, esis 6.5 milioni en 2008, sive 11% de la habitantaro. Tri milioni inter li havis lua du parenti enmigra. Sume, enmigri e pueri di enmigri (duesma generaciono) esas nombroze* 11.8 milioni ye 2008, sive 19 % di populo (di qua poka plus 5 milioni di Europana origino e 4 milioni di maghreba origino).

L'enmigri recevas revenui infra di triimo averaje a to di neenmigi; li esas dufoye plumulti ne esar diplomizita e trifoye plumulti a vivar sub la solio di povreso. Tamen, ad egala sociala situeso, lua skolala formacuro e lua revenui esas proxim di to di Franci naskinta en Francia.

La populi di enmigra origino, e to qua partesas en evidenta minoritati, esas kelkafoye viktimi di diskriminaci en Francia. Por nedeterminita kauzi ed objekto a debati, parto di ta populo chanjas vers religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigra populi e di Franci dum longa stando.

=== Famili, sexualeso ed egaleso di sexui ===

En [[2009]] Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

La chanji en la familiala strukturo en Francia inter la 1960a e la yari 2000ma esas tam diversa kam profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso esas facita omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

Pri diversa formi di altrasexualeso*, esas kune aceptata en Francia, mem si lego preiras ofte la mentesi en tolero opozite sexuala minoritati. Mariajo di paro di sama sexuo, tale ke adopto di puero per ta sama pari, esas legala en Francia depos la 18ma di mayo 2013.

La stando di mulieri en Franca socio havas multa evolucionita dum 20ma yarcento, gratifikita dum lasta yarcento per multa yuri kontre la diskriminaci ke li subisas, Francia esas en 2009 fore di egaleso inter viri-mulieri). Por ofico en kompleta tempo, mulieri recevas en 2008 salario 19 % min ke to di viri, e la pura salariala diskriminaco esus de 6 til 7 % segun ministerio di ofico. Pri funcioni di decidemeso, mulieri acesas lo poka : li duktas nur 8 % di entraprezaji kun plu 200 employati, e reprezentas nur 18.5 % di deputati elektita en 2007 e 13.1 % di generala konsilisti elektita en 2008. Pri viri, existas anke multa neegalesi. Kompare vivoexpekto di Franci esas 85.7 yari, viri povas expektar vivar dum 78.7 yari.

=== Lingui ===
[[Franca]] esas la linguo dominacanta parolata en Francia, ed esas oficale "la linguo di la republiko" depos la konstitucala yuro en 1992. Francia esas la duesma maxim populoza Franca-parolanta lando del mondo, pos [[Demokratial Republiko Kongo]], ma l'unesma en nombro di parolanti. Francia duktas aktiva linguala politiko por franca. To povas esar videbla inter altri en [[internaciona organizuro di Frankofonio]]* di qua Francia esas parto anke en parlamental asemblajo di frankofonio* di qua Francia esas anke parto.

Pluse, l'urbi di Le Havre, Strasbourg, Bordeaux, Lille, Marseille, Nantes, Paris, Saint-Denis de la Réunion, Tours, asociita urbi di Angoulême, Nice et Poitiers, asociita membri di komuneso di aglomerajo Evry Centre Essonne ed komuneso urbala di Bordeaux anke asociuro di komoni ed transmara ensembli esas membri di internaciona asociuro di Franca-parolanta urbestri.

Ultre Franca, havus en 1999 sepadek e kin altra lingui parolata en Francia, kontenta la regionala lingui, la lingui de enmigranti e dialekti parolata en DOM-TOM, segun la raporto di linguisto Bernard Cerquiglini.

=== Religii ===
Pos lego ye la [[9ma di decembro 1905]], l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La [[religio katolika]] esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di [[laikeso]] e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego Franca di religioza signi en la skoli publika.

Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio diminutesis multe. Nune nur 51% til 64% de la personi inquestita deklaras esar katolika segun sondajo publikigita en 2007, e granda parto de la habitantaro asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prizenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni ([[eklezio apostolala armenana]], gallicanismo*, [[mormoni]], eklezio neo-apostolika, [[testi di Jehovah]]*, mennonisti*, ...) o ne kristana ([[hinduismo]], [[budismo]], [[bahaismo]]*, alevismo*, ...) esas anke prizenta en la naciona teritorio.

Franca stato interdiktas inquesti en la [[demografiala kontado|demografiala kontadi]] pri religiala o filozofiala devoco. Do, l'evalui pri la quanto di adepti di ula religio, di [[ateismo|atei]] ed [[agnostikismo|agnostiki]] restas nefacila. Tamen, multa institucuri ordinare facas inquesti por kalkular la religiozeso di Franci.

Ultre ta valori, la desaparo di la influo di religii esas importanta aspekto di evoluciono di Franca socio dum la 19ma e 20ma yarcenti. Cirkume 80% de la viri e 70% de la mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficii. Mem meze la maxim fervoroza katoliki, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskis; 31% de l'asidua praktikanti qui havis filii de 1995 til 2004 havas ulu exter mariajo.

Deziranta "konciar l'opiniono ultre di sfero praktikanti kustuma", la [[Konfero di episkopi di Francia]] propozis por la fiesto di [[Asunciono]] 2012 prego por Francia.

=== Eduko ===
[[Arkivo:Enseignement supérieur français.png|thumb|Organizuro di docajo supera Franciala.]]
[[Arkivo:Enseign France-Secondaire-2009-vector.svg|thumb|Organizuro di docajo sekundara Franciala.]]
En Francia, instrukto esas obligata de sis a dek e sis yari, ed publika skolo esas laika e gratuita. Tante la formaco e salario di docantaro, same kam la selekto di programi, resortisas ad stato, la jerado di primara e sekundara edukerii resortisas di teritoriala ensembli.

Primara docado desvolvesas en du fazi. Matrala skolo, qua aceptas la tre yuna pueri, donas su por skopo lua veko, lua socialeso* e lokizo di fundamentala implementi qua esas linguo e nombro. Pose, proxim evas sis yari, pueri esas aceptita per elementala skolo, di qua l'unesma skopi esas aprentiseso di lektado, skribado e kalkulo, e civitala edukado.

Sekundara docado desvolvesas ipsa en du cikli. L'unesma esas disdonita en kolegio ed finas en nacionala diplomo di kapableso. La duesma esas disdonita en liceo e finas en finala e nacionala exameni : bachelereso (profesionala, teknologiala e generala) e certigo di profesionala kapableso (CAPA en agrokultiva docado). Superiora Franca docado prizentas la partikulareso di facar kunhabitar l'universitati e la sistemo di granda skoli, ube on eniras ordinare per konkurso en fino di preparanta klasi. Superiora docadi por certigo di supera teknikisto e preparanta klasi ad granda skoli esas disdonita en licei o privata edukerii. Granda skoli esas ofte estimata kam amba plu efikiva e plu eliteso kam universitato.

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la liberigo granda plularjigo instruktado. En 1936 min kam 3% de la klazo di yaro obtenis bachelereso; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di docado ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi naskinta inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora docado, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

Segun la programo PISA di komparado di nacionala edukala sistemi, la rezultaji di Franca edukala sistemo esas deceptanta compare ad altra stati membri di [[Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo|OKED]], en partikulara depos l'inquesto PISA ye 2003. Quankam la plani di predispozeso, l'iliterato koncernas 3.1 milioni personi, sive 9 % de habitantaro evante 18 til 65 yari havanta instruktado en Francia.

=== Medikaro ===
La Franca medikaro esas en granda parto spensita da la brancho maladeso di sociala sekureso. La nombro di mediki por 1 000 habitanti esis 3,22 en 2008, un ek la procento maxim alta di mondo. La Franci beneficas egale di un ek la vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda Europana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di KLP.

Tamen, la saneso di habitanti di Francia ne esas plu bone en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino depos yari 1960ma, Franci restas la duesma konsumanti di alkolo en west-Europa, pos Irlandandi. 29 % di 18-75 evi fumas omnadie en 2005, malgre l'intensa kampanii di lukto kontre tabako uzado. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo, 39 % di viri de 18 til 25 ans havus konsumita en 2005, segun Franca observatorio di drogi e drogodependo*.

Pluse, Francia esas un ek la landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di Europana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

=== Informomoyeni ===
[[Arkivo:AudiencesTF1FR2FR3M6.png|thumb|Asistantari TF1 (obskura blue), France 2 (rede), France 3 (klara blue) e M6 (flave).]]
Lego publikigita en Francia ye la [[29ma di julio]] [[1881]] institucis e samatempe limitis la libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bone en Francia, nacionala jurnalaro diala di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. La kin precipua titri di ta kategorio (''Le Figaro'', ''Le Monde'', ''Aujourd’hui en France'', ''Libération'' e ''La Croix'') kune vendas nur min kam 1 milioni exempleri singladie, dum ke Japonia diala jurnalo ''Yomiuri Shinbum'' vendas plu kam 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da ''Radio France'' esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (''Canal +'') en 1984, multa televizion-stacioni privata inauguresis, difuzita per radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas ''TF1'', ''France 2'' e ''M6'', nur ''France 2'' apartenas a la grupo ''France Télévisions''.

Pri aceso a la [[interreto]], esas vere demokratigita nur frua yari 2000ma. En decembro 2009, 65% de la Franci evante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ma a 43ma en rango pri libereso di jurnalaro en la mondo segun l'organizuro ''Reporters sans frontières''.

=== Sporto ===
[[Arkivo:Amelie Mauresmo at the 2008 US Open.jpg|thumb|left|Pleantino di teniso Amélie Mauresmo esis en 2004 pos en 2006 nombro uno mondala segun klasifikeso WTA.]]

Sporto en Francia karakterizesas per anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

[[Futbalo]] esas la maxim populara sporto, kun plu kam 2.3 milion luderi (di qui 97% viri), augmentis sua populareso pos Francia vinkar la [[Mondala Kupo di Futbalo]] en 1998 e pose la championkonkurso di Europa en 2000. Teniso (duesma maxim populara sporto segun la quanto di luderi), [[kavalkado]], [[judoo]]*, [[basketbalo]], [[handbalo]]* e [[golfo]] anke praktikesas multe, sen omisar [[rugbio]]* e petanko*, precipue sude de lando.

Proxim sep milioni Franci praktikas [[skio]] omna vintri, maxim ofte extere la klubi sportala. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internaciona di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

=== Obligeso asociala, sindikala e politikala ===
[[Arkivo:Anti CPE - Paris 2006.jpg|thumb|Manifesto kontre CPE en Paris ye 2006.]]
Se la procento di partopreno en elekti diminutas, kompense la partopreno en protesti desvolvesas. En 2008, 42% de la Franci partoprenabis ad demonstro, kontre 25% en 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kom lando ube demonstri e striki esas frequa.

Ma ta limitizita partopreno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franci esas tre intrikata en asociala medio: 14 milioni volontarii esas membri di plua kam 1 milion asociuri, qui beneficis pro statuto grantita per lego ye la 1ma di julio.

== Kulturo ==
Franca kulturo exercis e duras exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo ([[Franca linguo|Franca]]), lua movadi di pikto, [[literaturo]], [[arkitekturo]], ec. Lua [[cinemo]] anke esas notora, (note [[Lumière fratuli]]) inventis [[cinematografilo]]).

En [[2008]] Francia modifikis lua [[konstituco]] por agnoskar regionala lingui, quale [[Ocitaniana linguo|Ocitaniana]], [[Baska linguo|Baska]], [[Bretona linguo|Bretona]] ed [[Alzaciana linguo|Alzaciana]].

La simbolo di lando esas [[hano|hanulo]].

=== Arkitekturala patrimonio ===
[[Arkivo:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|thumb|Galerio di speguli di kastelo di Versailles, maestroverko di baroka arkitekturo di 17ma yarcento.]]
Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

==== Konstrukturi konsiderata Patrimonii de la Homaro ====
Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27ma di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio Franca en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de roman arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

==== Konstrukturi di historiala interesto ====
En Francia, pos 1840 la stato povas klasifikar kom historiala patrimonio la konstrukturi di interesto historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, ed anke kelka moblala havaji (kloshi). To grantas lua legala protektado, e helpo por riestablisar e mantenar la kozo protektita. Ye la 31ma di decembro 2008, existis en Francia 43 180 historiala konstrukturi enrejistrata o klasifikata. Diversa arkitekti de diversa epoki dum la historio kreis edifici qui formacas la nuna patrimonio arkitekturala Franca, exemple [[Pierre de Montreuil]] (dum [[Mezepoko]]); Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum [[Renesanco]]; Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki; Viollet-le-Duc, Garnier e [[Gustave Eiffel]] dum la 19ma yarcento; e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

=== Artala patrimonio e kulturala eventaji ===
Se artala produkturi atestesas en la spaco korespondanta a nuna Francia depos la [[prehistorio]], on ne povas parolar pri "Franc arto" ante la komenco di la duesma yarmilo, epoko en ke la stato e naciono komencis formacesar. Pos ta epoko, Franca bela arti divenis maxim-multa-kaze simila a la resto di westal Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra roman arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franca monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo.

Dum la [[Renesanco]] e la developo di Klasikismo dum la [[17ma yarcento]] e pos di Neoklasikismo dum la 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italian influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, [[Paul Cézanne]], Gauguin), [[fauvismo]] (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Franc artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado dum la fino dil 19ma yarcento.

Kontree multa landi qui inkarnacas skriptisti en granda figuro, Franca literaturo kontas multa figuri di qui importanteso e famo proxim equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum Mezepoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, skriptisto Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markizas la [[Renesanco]]. Dum la 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum la 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, [[René Char]] e Prévert, la romanisti Proust, [[André Gide]], Céline, [[Jean-Paul Sartre]], Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, [[Jean Cocteau]], Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mezepoko inter la religiala arto qua inspiris la Gregoriala kanto, e la profana kanto di trubaduri e voyajanti, Franca muziko atingis certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti quale Lully e Charpentier dum a 17ma yarcento, Rameau dum la 18ma yarcento, [[Hector Berlioz]], Gounod e Bizet Dum la 19ma yarcento, o Débussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon dal [[fratuli Lumière]], restas importanta kultural agado en Francia quankam la konkurenco di [[Hollywood]]: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktanto ed l'unesma Europana produktanto di longa filmi. Franca cinemo, precipue la [[komedio|komedii]] e "filmi di autori" lansita pos la yari 1980ma, lansis dum la [[yari 2000ma]] kelka filmi al mondala suceso, quale ''Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain'' o ''La Marche de l'empereur''. Internaciona festivalo di filmo, organizita omnayare en [[Cannes]], esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

=== Literaturo ===
La [[literaturo]] di Francia komencis dum [[Mezepoko]], ed esas specale remarkinda la poezio di [[trubaduro|trubaduri]] en [[Ocitaniana linguo]]. Dum [[16ma yarcento]] un importanta skriptisto esis [[François Rabelais]]. Dum [[17ma yarcento]] aparis tre importanta teatrala skriptisti: [[Molière]], [[Pierre Corneille]] e [[Jean Racine]]. Anke esas notora la verki di filozofi quale [[Blaise Pascal]] e [[René Descartes]], ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e [[poezio]] en [[Franca linguo]] kreskis dum la [[18ma yarcento|18ma]] e [[19ma yarcento|19ma]] yarcenti e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] e [[Jean-Jacques Rousseau]]. En puerala literaturo, esas notora la verki di [[Charles Perrault]]. Dum la [[19ma yarcento]] aparis importanta skriptisti quale [[Alexandre Dumas, patro]], [[Alexandre Dumas, filio]], [[Jules Verne]], [[Émile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Honoré de Balzac]], [[Théophile Gautier]], [[Charles Baudelaire]] e [[Stendhal]], ed anke la poeti [[Paul Verlaine]] e [[Stéphane Mallarmé]]. Dum [[20ma yarcento]] aparis importanta nomi quale [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], [[Frédéric Mistral]] e [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint-Exupéry]] skribis ''[[La Princeto]]'' por pueri.

=== Longa ciencala tradiciono ===
Francia divenis, pos la Mezepoko, importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, kreita en 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. Til la 1ma di septembro 2010, 56 Franci ganabis [[Nobel-premio]], e dek ed un obtenabis la medalio ''Fields''.

Dum la 17ma yarcento, [[René Descartes]] definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke [[Blaise Pascal]] divenis famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum la [[18ma yarcento]] la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di [[oxo]] en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum la 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondinto di moderna optiko. [[Sadi Carnot]] lansis la bazi di [[termodinamiko]], e [[Louis Paster]] esis pioniro pri mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto [[Henri Poincaré]], la fizikisti [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] e [[Marie Curie]] (qui divenis famoza por lia verki pri radioaktiveso), fizikisto [[Paul Langevin]] ed anke la virologiisto [[Luc Montagnier]], kodeskovrinto di [[AIDS]]]-viruso.

=== Gastronomio ===
Franca manjajo esas famoza, note pro sua agrokultivala produkturi di qualeso: multa vini (champagne, vini de Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (''roquefort'', ''camembert'' edc.), e per lua alta [[gastronomio]] lo praktikas depos la 18ma yarcento. Tamen, Franca manjajo esas multe diversigita, ed konstitucesas precipue di regionala specalesi qua konquestis l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, ''cassoulet'' de [[Lengadoc]], tapenade* de Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta [[butro]] e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (exemple [[Périgord]]) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro ([[Provenco]]). Tamen, nune ta frontieri tendencas a desaparar, pro la junto di vivomanieri e formi di developo de omna mondo.

"Gastronomala repasto di Franci" havabas enskribita la 16ma di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

== Referi ==
{{reflist}}
<references group="a"/>

== Extera ligili ==
* [http://www.elysee.fr Pagino di la prezidanto di Francia]
* [http://www.service-public.fr/langue/english/ Oficala pagino di publika servadi en Francia]
* [http://www.proxiti.info/ Proxiti - Le Réseau de Vos Informations de ProXimité] (en Franca)
* [http://meteo.15.growiktionary.org Météo France]

{{Regioni di Francia}}

{{Template:EU-stati}}

[[Kategorio:Francia| ]]