Revision 943645 of "Turkia" on iowiki

{{Landi
| Nomo   = Turkia
| Lokala_nomo   = Türkiye Cumhuriyeti
| Flago   = Flag of Turkey.svg
| Blazono   = Emblem of Turkey.svg
| Imajo_mapo   = Turkey (orthographic projection).svg
| Chefurbo     = [[Ankara]]
| Habitanti_chefurbo     = {{formatnum:3428420}} ([[2003]])
| Precipua_urbo   = [[Istanbul]]
| Oficala_lingui   =  [[Turka linguo|Turka]]
| Guvernerio   = [[Republiko]]
| Nomo_listo_chefo_stato     = Listo pri prezidanti di Turkia
| Titulo_chefo_stato         = Prezidanto
| Chefo_di_stato             = [[Recep Tayyip Erdoğan]]
| Surfaco                    = {{formatnum:779452}}
| Rango_surfaco   = 37
| Surfaco_aquo   = 1,3
| Habitanti       = {{formatnum:81257239}}<ref name=CIA/>
| Rango_habitanti = 18
| Yaro                 = 2018
| Denseso di habitantaro = 103,7
| Reto_kodexo   = .tr
| Nomo_himno   = ''Istiklâl Marşı''
| Pekunio   = [[Liro Turka]]
| Religii     = [[islamo]] (97%)
}}
'''Turkia''' esas lando en [[Azia]] ed [[Europa]], inter [[Bulgaria]], [[Grekia]], [[Siria]] [[Gruzia]], [[Irak]], [[Iran]] ed [[Armenia]].

'''Bazala fakti pri Turkia.'''
=== Historio ===
[[Arkivo:Çatalhöyük_with_surroundings..jpg|thumb|250px|left|Exkavadi en [[Çatalhöyük]].]]
{{PA|Historio di Turkia}}
La [[peninsulo di Anatolia]], qua formacas granda parto di la moderna Turkia, esis un ek la maxim anciena kontinue habitita regioni del mondo. [[Neolitiko|Neolitika]] kolonieti, exemple [[Çatalhöyük]], [[Çayönü]] e Nevalı Çori, esas un ek la maxim anciena homala kolonieti del mondo.

Cirkum la yaro [[1200 aK]] [[Anciena Grekia|Greki]] koloniigis la litoro di [[Anatolia]], e fondis l'urbi [[Miletus]], Efesus, Smyrna (nune [[İzmir]]) e Bizanco (pos [[Konstantinoplo]] e nune [[Istanbul]]). En [[324]] Roman imperiestro [[Konstantinus la 1ma]] selektis [[Konstantinoplo|Bizanco]] kom chef-urbo di [[Roman imperio]]. Pos la falio di l'[[Ocidenta Roman imperio]], Bizanco divenis la chef-urbo di l'Orienta Roman imperio ([[Bizancana Imperio]]).

[[Arkivo:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490-es.svg|thumb|250px|left|Otoman imperio de 1307 til 1490.]]
En [[1037]] aparis l'[[imperio Seljuk]], establisita da [[islamo|Islamana]] turka e persa populi. L'imperio kreskis, e til la yaro [[1092]] konquestis granda parto di la nuna [[Azia]]na Turkia. En [[1243]] [[Mongolia|Mongoli]] vinkis la Seljuki, e Seljuk-imperio komencis disintegrigar aden mikra princii. Un di ta mikra princii, guvernita da [[Osman la 1ma Gazi]] evolucionis, dum la sequanta 200 yari, til divenar l'[[Otoman imperio]].

En [[1453]] l'Otomani finis lia konquesto di [[Bizancana Imperio]], kande li kaptis Bizancana chefurbo, [[Konstantinoplo]]. Pose, li duris expansar tra la [[Balkani]], la nordo di Afrika e la [[Proxim-Oriento]].

{{PA|Otoman imperio}}

Ye la [[24ma di julio]] [[1923]] la [[kontrato di Lausanne]] signatesis. Segun ol, la nuna frontiero inter Turkia, [[Grekia]] e [[Bulgaria]] agnoskesis, e la postulo di Turkia pri la kontrolo di [[Chipro]] finis. Turkia ratifikis la kontrato ye la [[23ma di agosto]] sam yaro.

[[Arkivo:Atatürk Tokat'ta bir vatandaşı dinliyor (1930).jpg|thumb|250px|left|[[Mustafa Kemal Atatürk]]]]
Ye la [[23ma di oktobro]] [[1923]] [[Mustafa Kemal Atatürk]] proklamis la [[republiko]] di Turkia, qua sucedis Otoman imperio. Atatürk divenis lua unesma prezidanto, adoptis radikala reformi e transformis lando en laika stato.

Dum la [[duesma mondomilito]] Turkia restis neutra, ma ye la [[23ma di februaro]] [[1945]] ol deklaris milito kontre [[nacional-socialista Germania]], kom simbolala gesto. Anke en [[1945]] ol signatis la charto di fondeso di [[Unionita Nacioni]]<ref>[http://www.un.org/Overview/growth.htm Growth in United Nations' membership (1945-2005)]</ref>. Desfacilesi afrontita da [[Grekia]] pos milito kontre [[komunismo|komunista]] revolto, e [[Sovietia|Sovietiana]] demandi por instalar militarala bazi en Turka stretaji instigis Usana prezidanto [[Harry Truman]] por furnisar ekonomiala e militarala helpo a Turkia e Grekia<ref>Houston, James A (1988)[http://books.google.com/?id=ID4E3Lm8TsgC&pg=PA198&lpg=PA198&dq=turkey+cold+war ''Outposts and Allies:US Army Logistics in the Cold War (1945-1953)'']</ref>.

Pos partoprenar en la [[milito di Korea]], Turkia eniris [[NATO]] en [[1952]]. En [[1974]] lando invadis [[Chipro]], e non yari pose ol helpis la kreado di [[Turka republiko di Norda Chipro]]. Dum lua recenta historio, Turkia subisis militarala [[stato-stroko|stato-stroki]] en [[1960]], [[1971]], [[1980]] e [[1997]]<ref>Hale, William Mathew (1994). ''Turkish Politics and the Military''. Routledge, UK</ref>. En [[1984]] [[Kurdi|Kurda]] grupo PKK komencis revolto kontre Turka guvernerio pri la nedependo di [[Kurdistan]]. Til nun cirkume {{formatnum:40000}} personi mortis konseque de la konflikto.

=== Politiko ===
[[Arkivo:Ak_Saray_-_Presidential_Palace_Ankara_2014_002.jpg|thumb|200px|Prezidantala palaco en [[Ankara]].]]
[[Arkivo:Grand National Assembly of Turkey MPs in June 2015.jpg|left|thumb|250px|Granda Nacional Asemblitaro di Turkia]]
De 1923 til 2018 Turkia esis parlamentala reprezentala [[republiko]]. Pos referendumo en 2017, adoptesis prezidantala sistemo, qua efikeskis kun la prezidantala elekto di 2018. Nune, la prezidanto elektesas dal populo por 5 yari, e povas ediktar dekreti, indikar la ministraro, esbosar la budjeto nacionala e dissolvar la parlamento e kunvokar nova elekti.

La parlamento (''Türkiye Büyük Millet Meclisi'', Granda Nacional Asemblitaro) havas unika chambro kun 550 membri qui elektesas dal populo por 5 yari. La nuna [[konstituco]] adoptesis ye la [[7ma di novembro]] [[1982]], e remplasis la konstituco di [[1961]].

La nedependo di la [[judiciala povo]] protektesas en la [[konstituco]]. La korti en Turkia ne havas [[jurio]], e judiciisti decidas segun la pruvi prizentita dal advokati e dal demandanti. Por min kazi grava, existas "judiceyi di paco" kun singla judiciisto. Korti kun tri judiciisti havas resortiso pri importanta civila o kriminala kazi. Omna kondamni povas povas itere judiciesar en la Korti di Apelo. Turkia aceptas la decidi de l'Europana Korto pri Homala Yuri kom la maxim korta decidi.

=== Geografio ===
[[Arkivo:Tu-map.png|thumb|right|250px|Mapo di Turkia kun lua precipua urbi.]]
[[Arkivo:Goreme_banner2.jpg|thumb|250px|left|Peizajo di [[Kapadocia]].]]
Turkia esas transkontinentala lando. Preske 97% de lua teritorio jacas en [[Azia]]. L'[[Europa]]na teritorio di Turkia, konocata kom [[Trakia]], reprezentas nur 3% de lua surfaco, ma havas plu kam 10% de lua habitantaro.

[[Bosforo]], la [[Maro di Marmara]] e [[Dardaneli]] separas Europana Turkia de Aziana Turkia. [[Istanbul]], la maxim granda urbo de la lando, jacas parte en Europa e parte en Azia.

La regioni proxim [[Mediteraneo]] havas [[mediteranea klimato]]. Fore la litoro, la klimato esas kontinentala. La [[Temperaturo|temperaturi]] dum sumero povas superirar 30&nbsp;°C.

La [[monto Ararat]], kun {{formatnum:5165}} metri di [[altitudo]], esas la maxim alta de la lando.

=== Ekonomio ===
{{PA|Ekonomio di Turkia}}
Turkia havas la 15ma maxim granda [[ekonomio]] del mondo. Ol esas membro di [[G-20]].

=== Demografio ===
[[Arkivo:Peaceful_daytime_demonstrations_heading_towards_Taksim_park._Events_of_June_3,_2013-2.jpg|thumb|250px|Turki en [[Istanbul]].]]
Segun statistiki de la yaro 2018, Turkia havis {{formatnum:81257239}} habitanti.<ref name=CIA/> La maxim multa (70 til 75%) esas Turki.<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |title=Turkey|work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=13ma di oktobro 2016}}</ref> [[Kurdistan|Kurdi]] esas 18% til 25% de la habitantaro.<ref name=CIA/> Existas minoritati di [[Armenia|Armeni]], [[Grekia|Greki]], [[Judo|Judi]] ed altra etnii. Existas cirkume {{formatnum:300000}} [[Islamana Bulgari]] en Turkia. Pos la [[duesma mondomilito]] multa Turki ekmigris vers [[Germania]].

La habitantaro kreskas mezvalore 1.45% omnayare. Plua kam 75% de la habitantaro vivas en urbi, e 96% de la viri e plu kam 80% de la [[muliero|mulieri]] savas lektar e skribar.

L'oficala linguo di la lando esas [[Turka linguo|Turka]], parolata da 85,54% de la habitantaro kom unesma linguo. Altra lingui parolata esas Norda Kurda, [[Araba linguo|Araba]], Zaza, Kabardiana ed altri.

La [[religio]] kun maxima nombro di adepti esas [[Islamo]], por 82% ek la habitantaro. Cirkume 13% ek la habitanti deklaris ne havar religio.
{{Maxim granda urbi
| regiono= Turkia
| dato= 2017
| nomo1 = Istanbul
| hab1 = 14744519
| nomo2 = Ankara
| hab2 = 4871844
| nomo3 = İzmir
| hab3 = 2938546
| nomo4 = Bursa
| hab4 = 2074799
| nomo5 = Adana
| hab5 = 1753337
| nomo6 = Gaziantep
| hab6 = 1663273
| nomo7 = Antalya
| hab7 = 1311471
| nomo8 = Konya
| hab8 = 1130222
| nomo9 = Kayseri
| hab9 = 1123611
| nomo10 = Diyarbakır
| hab10= 1047286
| imajo1 = Istanbul2010.jpg
| imajo2 = Istanbul2010.jpg
| fonto= <ref name="Kontado">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Turkey-C20.html |title=Turkey: Provinces and Major Cities|author= Citypopulation.de|accessdate=31ma di decembro 2018}}</ref>
}}

=== Kulturo ===
Turka kulturo mixas elementi de [[Anatolia]]na, [[Bizancana Imperio|Bizancana]], [[Otoman imperio|Otomana]] e westala kulturi. Cirkume 98% de lua habitantaro profesas [[islamo|islamala]] religio. Turkia esas exemplo pri sucesoza separo inter laika stato e religio. [[Kristanismo|Kristani]] esas nur {{formatnum:120000}} personi.

[[Futbalo]] esas la maxim populara [[sporto]] di la lando<ref>Burak Sansal (2006) [http://www.allaboutturkey.com/sports.htm ''Sports in Turkey'']</ref>. Lua precipua klubi esas Galatasaray, Fenerbahçe e Beşiktaş. En [[2000]] Galatasaray ganis la championkonkurso di futbalo di UEFA.

Nuna maxim notora Turka skriptisto esas [[Nobel-premio|Nobel-laureato]] [[Orhan Pamuk]].

== Fotografuri ==
<gallery>
File:Anit Kabir (6526103103).jpg|
File:Aya sofya.jpg| 
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
File:067 Etnografya.05.2006 resize.JPG| 
File:DolmabahceMainGate.JPG| 
File:İzmir clock tower.jpg| 
File:Pamukkale00.JPG| 
File:Eskişehir-Aycan.jpg| 
File:Antalya falezler.jpg| 
File:Alanya.jpg| 
File:Bluemosquefront.jpg| 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 
</gallery>

=== Referi ===
{{reflist}}

{{EU-stati}}
{{Landi en Azia}}

[[Kategorio:Turkia| ]]