Difference between revisions 4409236 and 4409239 on kawiki

{{ვიკი}}[[File:Orkhon.svg|thumb|right|250px|უძველესი თურქული რუნიანი წერილი]]
'''უძველესი თურქული  რუნიანი წერილი''' (ორხონო-იენიეის დამწერლობა)
დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა [[ცენტრალური აზია|ცენტრალურ აზიაში]] თურქულენოვანი ჩანაწერების გასაკეთებლად  VIII—X საუკუნეებში.

ორხონო-იენიეის დამწერლობა ემსახურებოდა ერთიან ლიტერატურულ  ენას, იმ დროის  (ზედა-დიალექტის ქაინი), რომელსაც ეწოდება [[ორხონო-იენიეის წარწერები]]ს ენა.

მკვლევარები  გამოყოფენ  დამწერლობის  7 ჯგუფს, რომლებიც შეესაბამებიან : ლენა-პრიბაიკალსკი (კურიკანა), იენიეი (ყირგიზ კანგანათი), მონღოლური (აღმოსავლეთ თურქული კაგანატი), ალთაური  (დასავლეთ თურქული კაგანატი), აღმოსავლეთ თურქესტანი (უიღურთა კაგანატი მონღოლეთში), ცენტრალური აზიის (უიგური სახელმწიფო აღმოსავლეთ თურქესტანში), აღმოსავლეთ თურქესტანი, ევროპული (ბულგარელები (თეორია), ხაზარები და პეჩენგები).<ref>Орхоно-енисейские надписи — статья из Большой советской энциклопедии.</ref>

სახელწოდებები მოცემულია : 1) ნიშნების ფორმის  მიხედბვით, რომლებიც  წააგავს გერმანულ  დამწერლობას; 2) ნაპოვნი არტეფაქტების  ადგიილსამყოფელის მიხედვით ორქონის ველი (მეორე თურქული  კაგანატი) და ენისეის საწყისი (ყირგიზთა  კაგანატი).

== ძეგლების  ენა  და  მათი  გავრცელების არეალი ==
ძველთურქული ძეგლები, შესრულებული ძველთურქულ ენაზე ( ძირითადად ეპიგრაფიულები, მცირე ოდენობით შენარჩუნებულია აღმოსავლეტ თურქესტანში), შექმნილია შუა აზიისა და [[ციმბირი]]ს იმ რეგიონებში, რომლებშიც  შუა საუკუნეებში არსებობდა თურქულენოვანი სახელმწიფოები: ტუერგერები, კარლოკები, უძველესი უიგურები, იენიეი ყირგიზი და სხვები. ორხონო-იენიეის  ენა  არსებობდა  ზოგიერთ  ლოკალურ - ქრონოლოგიურ ვარიანტში, რამდენიმე დიალექტით : ოხონის, აღმოსავლეთ თურქესტანის, ენისეის, ალთაისა  და ზოგიერთი სხვა.

ძვეწლთურქული დამწერლობის ძეგლები გვხდება ისეთ სახელმწიფოების ტერიტორიაზე, როგორებიც არიან : [[რუსეთი]], [[ყაზახეთი]], [[ყირგიზეთი]], [[ჩინეთი]] და [[მონღოლეთი]]. ერთ-ერთ იშვიათ წიგნს რუნული დამწერლობით წარმოადგენს — სამკითხაო წიგნი.

{| class="wide" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0"
|+ ორხონო-იენიეის ანბანი (კლასიკური ხანა)
! colspan="3" align="center" | '''გამოყენებული მასალები ''' || colspan="2" align="center" |'''სიმბოლოები''' || colspan="4" align="center" | '''ტრანსლიტერირება და ტრანსკრიფცია '''
|- align="center"
| colspan="3" rowspan="4" | ხმოვანი|| colspan="2" |[[File:Old Turkic letter A.svg|20px]]|| colspan="2" |A || colspan="2" |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter I.pnsvg|20px]]|| colspan="2" |I || colspan="2" |{{IPA|/i/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter O.pnsvg|20px]]|| colspan="2" |O || colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/w/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter U.pnsvg|20px]]|| colspan="2" |U || colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/w/}}
|- align="center"
| rowspan="23" | თანხმოვანი|| rowspan="16" |შესატყვისი|| rowspan="9" |ხმოვანებით:
(¹) - უკანა,

(²) - წინა

სერია
| [[File:Old tTurkic letter B1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter B2.pnsvg|20px]]||B¹ ||{{IPA|/b/}}|| B²|| {{IPA|/b/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter D1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter D2.pnsvg|20px]] || D¹|| {{IPA|/d/}}|| D²|| {{IPA|/d/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter G1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter G2.pnsvg|20px]] || G¹ ||{{IPA|/g/}}|| G² ||{{IPA|/g/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter L1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter L2.pnsvg|20px]] || L¹ ||{{IPA|/l/}}|| L² ||{{IPA|/l/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter N1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter N2.pnsvg|20px]] || N¹ ||{{IPA|/n/}}|| N² ||{{IPA|/n/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter R1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter R2.pnsvg|20px]] || R¹ ||{{IPA|/r/}}|| OR ||{{IPA|/or/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter S1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter S2.pnsvg|20px]] || S¹ ||{{IPA|/s/}}||S²|| {{IPA|/s/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter T1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter T2.pnsvg|20px]] || T¹ ||{{IPA|/t/}}||T²|| {{IPA|/t/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter Y1.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter Y2.pnsvg|20px]] || Y¹ ||{{IPA|/j/}} ||Y²|| {{IPA|/j/}}
|- align="center"
| მხოლოდ  (¹) — Q<br />მხოლოდ  (²) — K || [[File:Old tTurkic letter Q.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter K.pnsvg|20px]] || Q ||{{IPA|/q/}} || K|| {{IPA|/k/}}
|- align="center"
| rowspan="6" |ნებისმიერი ხმოვანთათვის|| colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter CH.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -Ç || colspan="2" |{{IPA|/ʧ/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan="2" | -M|| colspan="2" | {{IPA|/m/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old tTurkic letter P.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -P|| colspan="2" | {{IPA|/p/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old tTurkic letter SH.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -Ş || colspan="2" |{{IPA|/ʃ/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old tTurkic letter Z.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -Z || colspan="2" |{{IPA|/z/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old tTurkic letter NG.pnsvg|20px]] || colspan="2" | NG || colspan="2" |{{IPA|/ŋ/}}
|- align="center"
| rowspan="7" |კომბინაცია || rowspan="3" | + ხმოვანი || colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter ICH.pnsvg|20px]] || colspan="2" | IÇ, ÇI, Ç || colspan="2" |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old tTurkic letter IQ.pnsvg|20px]] || colspan="2" | IQ, QI, Q|| colspan="2" | {{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}}
|- align="center"
| [[File:Old tTurkic letter OQ.pnsvg|20px]] || [[File:Old tTurkic letter UK.pnsvg|20px]] ||OQ, UQ,<br />QO, QU, Q||{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/uq/}},<br />{{IPA|/qo/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}}||ÖK, ÜK,<br />KÖ, KÜ, K||{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/yk/}},<br />{{IPA|/kø/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}}
|- align="center"
| rowspan="4" | + თანხმობა || colspan="2" | [[File:Old tTurkic letter NCH.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -NÇ|| colspan="2" | {{IPA|/nʧ/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter NY.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -NY || colspan="2" |{{IPA|/ɲ/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter LT.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -LT|| colspan="2" | {{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old tTurkic letter NT.pnsvg|20px]] || colspan="2" | -NT || colspan="2" |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}}
|- align="center"
| colspan="3" | სიტყვა გამყოფი || colspan="2" | [[File:Old tTurkic letter SEP.pnsvg|20px]] || colspan="4" |არა
|- align="center"
| colspan="9" |(-) — ხდება მხოლოდ სიტყვის ბოლოს
|}

==ლიტერატურა==
* [http://irq.kaznpu.kz/?lang=r&mod=1 მონაცემთა ბაზა]
* სტატია [http://www.kyrgyz.ru/?page=4 უძველესი ტურიკის რუნიანი სცენარი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213133/http://www.kyrgyz.ru/?page=4 |date=2007-09-27 }}

==სქოლიო==
{{სქოლიო}}

[[კატეგორია:თურქული ენები]]
[[კატეგორია:ცენტრალური აზია]]
[[კატეგორია:ანბანური დამწერლობები]]