Revision 4073212 of "უძველესი თურქული რუნიანი წერილი" on kawiki

{{ვიკი}}[[File:Orkhon.svg|thumb|right|250px|უძველესი თურქული რუნიანი წერილი]]
'''უძველესი თურქული  რუნიანი წერილი''' (ორხონო-იენიეის დამწერლობა)
დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა [[ცენტრალური აზია|ცენტრალურ აზიაში]] თურქულენოვანი ჩანაწერების გასაკეთებლად  VIII—X საუკუნეებში.

ორხონო-იენიეის დამწერლობა ემსახურებოდა ერთიან ლიტერატურულ  ენას, იმ დროის  (ზედა-დიალექტის ქაინი), რომელსაც ეწოდება [[ორხონო-იენიეის წარწერები]]ს ენა.

მკვლევარები  გამოყოფენ  დამწერლობის  7 ჯგუფს, რომლებიც შეესაბამებიან : ლენა-პრიბაიკალსკი (კურიკანა), იენიეი (ყირგიზ კანგანათი), მონღოლური (აღმოსავლეთ თურქული კაგანატი), ალთაური  (დასავლეთ თურქული კაგანატი), აღმოსავლეთ თურქესტანი (უიღურთა კაგანატი მონღოლეთში), ცენტრალური აზიის (უიგური სახელმწიფო აღმოსავლეთ თურქესტანში), აღმოსავლეთ თურქესტანი, ევროპული (ბულგარელები (თეორია), ხაზარები და პეჩენგები).<ref>Орхоно-енисейские надписи — статья из Большой советской энциклопедии.</ref>

სახელწოდებები მოცემულია : 1) ნიშნების ფორმის  მიხედბვით, რომლებიც  წააგავს გერმანულ  დამწერლობას; 2) ნაპოვნი არტეფაქტების  ადგიილსამყოფელის მიხედვით ორქონის ველი (მეორე თურქული  კაგანატი) და ენისეის საწყისი (ყირგიზთა  კაგანატი).

== ძეგლების  ენა  და  მათი  გავრცელების არეალი ==
ძველთურქული ძეგლები, შესრულებული ძველთურქულ ენაზე ( ძირითადად ეპიგრაფიულები, მცირე ოდენობით შენარჩუნებულია აღმოსავლეტ თურქესტანში), შექმნილია შუა აზიისა და [[ციმბირი]]ს იმ რეგიონებში, რომლებშიც  შუა საუკუნეებში არსებობდა თურქულენოვანი სახელმწიფოები: ტუერგერები, კარლოკები, უძველესი უიგურები, იენიეი ყირგიზი და სხვები. ორხონო-იენიეის  ენა  არსებობდა  ზოგიერთ  ლოკალურ - ქრონოლოგიურ ვარიანტში, რამდენიმე დიალექტით : ოხონის, აღმოსავლეთ თურქესტანის, ენისეის, ალთაისა  და ზოგიერთი სხვა.

ძვეწლთურქული დამწერლობის ძეგლები გვხდება ისეთ სახელმწიფოების ტერიტორიაზე, როგორებიც არიან : [[რუსეთი]], [[ყაზახეთი]], [[ყირგიზეთი]], [[ჩინეთი]] და [[მონღოლეთი]]. ერთ-ერთ იშვიათ წიგნს რუნული დამწერლობით წარმოადგენს — სამკითხაო წიგნი.

{| class="wide" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0"
|+ ორხონო-იენიეის ანბანი (კლასიკური ხანა)
! colspan="3" align="center" | '''გამოყენებული მასალები ''' || colspan="2" align="center" |'''სიმბოლოები''' || colspan="4" align="center" | '''ტრანსლიტერირება და ტრანსკრიფცია '''
|- align="center"
| colspan="3" rowspan="4" | ხმოვანი|| colspan="2" |[[File:Old turkic letter A.png|20px]]|| colspan="2" |A || colspan="2" |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old turkic letter I.png|20px]]|| colspan="2" |I || colspan="2" |{{IPA|/i/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old turkic letter O.png|20px]]|| colspan="2" |O || colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/w/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old turkic letter U.png|20px]]|| colspan="2" |U || colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/w/}}
|- align="center"
| rowspan="23" | თანხმოვანი|| rowspan="16" |შესატყვისი|| rowspan="9" |ხმოვანებით:
(¹) - უკანა,

(²) - წინა

სერია
| [[File:Old turkic letter B1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter B2.png|20px]]||B¹ ||{{IPA|/b/}}|| B²|| {{IPA|/b/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter D1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter D2.png|20px]] || D¹|| {{IPA|/d/}}|| D²|| {{IPA|/d/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter G1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter G2.png|20px]] || G¹ ||{{IPA|/g/}}|| G² ||{{IPA|/g/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter L1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter L2.png|20px]] || L¹ ||{{IPA|/l/}}|| L² ||{{IPA|/l/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter N1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter N2.png|20px]] || N¹ ||{{IPA|/n/}}|| N² ||{{IPA|/n/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter R1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter R2.png|20px]] || R¹ ||{{IPA|/r/}}|| OR ||{{IPA|/or/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter S1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter S2.png|20px]] || S¹ ||{{IPA|/s/}}||S²|| {{IPA|/s/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter T1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter T2.png|20px]] || T¹ ||{{IPA|/t/}}||T²|| {{IPA|/t/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter Y1.png|20px]] || [[File:Old turkic letter Y2.png|20px]] || Y¹ ||{{IPA|/j/}} ||Y²|| {{IPA|/j/}}
|- align="center"
| მხოლოდ  (¹) — Q<br />მხოლოდ  (²) — K || [[File:Old turkic letter Q.png|20px]] || [[File:Old turkic letter K.png|20px]] || Q ||{{IPA|/q/}} || K|| {{IPA|/k/}}
|- align="center"
| rowspan="6" |ნებისმიერი ხმოვანთათვის|| colspan="2" |[[File:Old turkic letter CH.png|20px]] || colspan="2" | -Ç || colspan="2" |{{IPA|/ʧ/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan="2" | -M|| colspan="2" | {{IPA|/m/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old turkic letter P.png|20px]] || colspan="2" | -P|| colspan="2" | {{IPA|/p/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old turkic letter SH.png|20px]] || colspan="2" | -Ş || colspan="2" |{{IPA|/ʃ/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old turkic letter Z.png|20px]] || colspan="2" | -Z || colspan="2" |{{IPA|/z/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old turkic letter NG.png|20px]] || colspan="2" | NG || colspan="2" |{{IPA|/ŋ/}}
|- align="center"
| rowspan="7" |კომბინაცია || rowspan="3" | + ხმოვანი || colspan="2" |[[File:Old turkic letter ICH.png|20px]] || colspan="2" | IÇ, ÇI, Ç || colspan="2" |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}}
|- align="center"
| colspan="2" | [[File:Old turkic letter IQ.png|20px]] || colspan="2" | IQ, QI, Q|| colspan="2" | {{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}}
|- align="center"
| [[File:Old turkic letter OQ.png|20px]] || [[File:Old turkic letter UK.png|20px]] ||OQ, UQ,<br />QO, QU, Q||{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/uq/}},<br />{{IPA|/qo/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}}||ÖK, ÜK,<br />KÖ, KÜ, K||{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/yk/}},<br />{{IPA|/kø/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}}
|- align="center"
| rowspan="4" | + თანხმობა || colspan="2" | [[File:Old turkic letter NCH.png|20px]] || colspan="2" | -NÇ|| colspan="2" | {{IPA|/nʧ/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old turkic letter NY.png|20px]] || colspan="2" | -NY || colspan="2" |{{IPA|/ɲ/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old turkic letter LT.png|20px]] || colspan="2" | -LT|| colspan="2" | {{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}}
|- align="center"
| colspan="2" |[[File:Old turkic letter NT.png|20px]] || colspan="2" | -NT || colspan="2" |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}}
|- align="center"
| colspan="3" | სიტყვა გამყოფი || colspan="2" | [[File:Old turkic letter SEP.png|20px]] || colspan="4" |არა
|- align="center"
| colspan="9" |(-) — ხდება მხოლოდ სიტყვის ბოლოს
|}

==ლიტერატურა==
* [http://irq.kaznpu.kz/?lang=r&mod=1 მონაცემთა ბაზა]
* სტატია [http://www.kyrgyz.ru/?page=4 უძველესი ტურიკის რუნიანი სცენარი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213133/http://www.kyrgyz.ru/?page=4 |date=2007-09-27 }}

==სქოლიო==
{{სქოლიო}}

[[კატეგორია:თურქული ენები]]
[[კატეგორია:ცენტრალური აზია]]
[[კატეგორია:ანბანური დამწერლობები]]