Revision 4105337 of "სურენ აივაზიანი" on kawiki

{{ინფოდაფა მეცნიერი|სახელი=სურენ აივაზიანი|მშობლიური სახელი=Սուրեն Այվազյան|დაბადების თარიღი=4 აგვისტო, 1933 წელი|გარდაცვალების თარიღი=11 სექტემბერი, 2009 წელი|მოქალაქეობა=საბჭოთა კავშირი;
სომხეთის რესპუბლიკა|ეროვნება=სომეხი|ვიკისაწყობში=Suren Ayvazyan}}

'''სურენ აივაზიანი''' (დ. 4 აგვისტო 1933 — გ. 11 სექტემბერი 2009)<ref>[http://aivazyansuren.am/ Biography of Suren Ayvazyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916130454/http://aivazyansuren.am/ |date=2017-09-16 }} (in Russian)</ref> — სომეხი გეოლოგი და საზოგადო მოღვაწე. იგი არის რამდენიმე ნაშრომის ავტორი ენათმეცნიერებისა და სომხეთის ისტორიის შესახებ.

== ნაშრომი სომხეთის ისტორიის შესახებ ==
1960 წელს აივაზიანი შეხვდა რუსი არქეოლოგ ბორის პიოტროვსკის, რომელიც მონაწილეობდა ძველი ურარტული ქალაქ თეიშებაინის გათხრებში. აივაზიანმა პიოტროვსკისთან განიხილა რეალური იყო თუ არა მითოლოგიური ძველი სომხეთი, რომელიც აღწერა [[მოვსეს ხორენაცი|მოვსეს ხორენაციმ]]. ბორის პიოტროვსკიმ უთხრა მას: ,,როგორც გეოლოგმა, თქვენ იცით, რომ არც ერთი ბუნებრივი პროცესი არ ტოვებს რაიმე მტკიცებულებას. თუ, როგორც თქვენ ამტკიცებთ, მოვსეს ხორენაცის უძველესი სომხეთი იქ არის, გთხოვთ, მაჩვენოთ სომხეთში არსებული არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც ამას დაადასტურებს".<ref name=":0">''Айвазян С. М.'' История России. Армянский след, «Крон-Пресс», Москва, 2000 ISBN 5-232-01223-1</ref>

აივაზიანმა აირჩია ბრინჯაოს ხანის უძველესი ძეგლი, მეწამორი და გამოაქვეყნა ნაშრომი სომხეთთან მისი ურთიერთობის დემონსტრირებისთვის,<ref>''Айвазян С. М.'' Известия Академии Наук Армянской ССР, серия Науки о Земле, XVII, 6, Ереван, 1964</ref> სადაც მან ყალბი მონეტები აღწერა ჰაიასანის პერსონაჟებით. მან მათ ძველი წელთაღრიცხვის მე -19 საუკუნე მიაკუთვნა და უზრუნველყო საკუთარი თარგმანი. 1968 წელს სომხეთის ისტორიული მუზეუმის ნუმიზმატიკის განყოფილებაში შემოწმების შემდეგ მან დაადგინა, რომ ეს მონეტები გაცემულია აზერბაიჯანის ათაბეგის დინასტიის მიერ 1133-1225 წლებში.

ამრიგად, აივაზიანმა შექმნა ურარტუს სომხური წარმოშობის თეორია, მატერიალური კულტურის ზემოხსენებული "მტკიცებულებების" მხარდაჭერით და ურარტული ლურსმული წარწერების სომხურ ენაზე თარგმნის დისკრედიტირებული მცდელობით.<ref>''Boris Piotrovsky'' Письмо в редакцию // Историко-филологический журнал, Ереван, № 3, 1971</ref> სინამდვილეში, ბორის პიოტროვსკიმ აღნიშნა, რომ ამ სამუშაოს შესრულებით, აივაზიანმა არ იცოდა, რომ იგი იმეორებდა მე -19 საუკუნეში ა. მორდტმანის მიერ შესრულებულ სამუშაოს, რომელიც სომხურ ენაზე ცდილობდა ურარტული ლურსმული წარწერების წაკითხვას.<ref>''Mordtmann A.D.'' Über die Keilinschriften von Armenien // Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig, XXXI, 1877</ref> მას მოიხსენიებენ როგორც ,,ნაშრომი, რომელიც მეცნიერებამ დიდი ხნის წინ უარყო.” 

გაყალბების გამჟღავნების მიუხედავად, სურენ აივაზიანმა განაგრძო თავისი კვლევების შედეგების გამოქვეყნება პოპულარულ პრესაში და წიგნებში, როგორც სომხურ, ასევე რუსულ ენებზე, 1980-იანი წლებიდან 2000-იანი წლების ბოლომდე.

== ნაშრომი რუსეთის ისტორიის შესახებ ==
აივაზიანმა გამოაქვეყნა გასაკვირი მტკიცებათა სერია რუსეთის ისტორიასთან დაკავშირებით. კერძოდ, იგი ამტკიცებს, რომ პროტო-რუსულის სამშობლო იყო სომხეთის მთიანეთი ძვ.წ. XI ათასწლეულში. ის ასევე ამტკიცებს, რომ სომეხმა სუმბატ ბარგატუნმა დააარსა კიევი, რომ კიევისა და ნოვგოროდის ქრისტიანული ეკლესიები ააშენეს სომეხმა არქიტექტორებმა მე -10 მე -11 საუკუნეებში, რომ სომხებმა რუსეთში შეიტანეს ქრისტიანობა და [[იური დოლგორუკი|იური დოლგორუკის]] ნამდვილი სახელი იყო გევორგ ბაგრატუნი. 

ის ასევე ეხება სავარაუდოდ (მაგრამ არ არის დასტურდება სამეცნიერო ლიტერატურაში) სომხეთის მთიანეთში ,,სლავური კუების<nowiki>''</nowiki> აღმოჩენას, რომელიც აივაზიანმა დაათარიღა, როგორც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მეორე ათასწლეულში შექმნილი ექსპონატი. ამასთან, მისი პრეტენზიების დიდი ნაწილი ემყარება მხოლოდ ბევრ ენობრივ პარალელს და არქეოლოგიურ გამოკვლევას.<ref name=":0" />

== საზოგადოებრივ-პოლიტიკური საქმიანობა ==
საბჭოთა პერესტროიკის წლებში, აივაზიანი აქტიური იყო სომხეთის სახალხო ფრონტში და ხელი მოაწერა არაერთ წერილს მიხეილ გორბაჩოვის მისამართით, რომელიც მაშინ საბჭოთა კავშირის სახელმწიფოს მეთაური იყო, მთიანი ყარაბაღის რეგიონის სომხეთისთვის გადაცემის შესახებ.  2001 წელს მან წერილი მისწერა ბრიტანეთის დედოფალ ელიზაბეტ II- ს სომხური საგანძურის დაბრუნების მოთხოვნით, რომელიც კილიკიის საგანძურისგან შედგებოდა, რომელიც ლევონ VI- მ ინგლისის მეფის ედუარდ III- ის ხელში დატოვა (1327–1377).

== სქოლიო ==
[[კატეგორია:სომეხი მეცნიერები]]
[[კატეგორია:სომეხი საზოგადო მოღვაწეები]]
[[კატეგორია:სომეხი გეოლოგები]]