Difference between revisions 5804 and 9980 on kbpwiki

< previous diff
Togo caanaʊ tɔm
Togo caanaʊ tɔm ñɔ lila sɩŋŋŋ kɛ kɩ-kpacayʊʊ taa. Portugal calɩna Togo ɛjaɖɛ kpacaʊ ɖooo pɩnaɣ 1883 pʊcɔ nɛ Caama ñɩma kɔɔ nɛ pɩwayɩ lɛ Fransɩ mba paazɩ-kʊ kpacaʊ pɩnaɣ 1919 nɛ pʊcɔ nɛ pɩnaɣ 1960 lɛ kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ.
 
Ntʊ tɩɩtɛma labʊ ɖooo caanaʊ taa yɔ

Ñɩnɩyaa ñɩnaa nɛ pana se Togo tɛkɛ ɛjaɖɛ kɩfaɖɛ. Pana Togo taa kɛ ɖooo caanaʊ taa wondu pɩkɩlɩna nama, nemaa, coka, cʊʊ-ñanzɩ kɩpɩnzɩ. Wondu ndʊ pakɩlɩ-tʊ naʊ Togo nɛ kɩ-hayʊ kɩŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, kɩ-hayʊ kɩŋ peeɖe tɛtʊ wɛ ñabɩ nɛ pɩmaɣza wɛʊ putooye.

Nabʊyʊ ɛɛsɩŋna camɩyɛ se pɛkɛdɩna Togo ɛsɛkuliye nɛ ajɛya lɛɛna camɩyɛ.   Pañɩna ɖooo ndʊ tɩɩlaba yɔ ɛlɛ nabʊyʊ ɛɛkɩlɩɣ wɩlɩɣ kaɣlaa kɛ mbʊ mbʊ pɩɩlaba yɔ ɛlɛ ndʊ tɩwɛ yɔ ndʊ lɛ se panaa se ɖooo pakpakaɣ ñɩɩtʊ nɛ pɛɖɛʊna-tʊ Kano, Niigeria ɛjaɖɛ taa. Panaa ɖɔɖɔ se pama mɩŋ tɔɔŋ kɛ Baasɛɛ tɛtʊ taa nɛ pohuyuufɛɛrɩ nɛ polukina ñɩɩtʊ ndɩ ndɩ ɛzɩ hakɩŋ, kpacanaa, cɔŋga nɛ tɔŋ-ñɩma. 

Togo taa ɛyaa tɔm

Baasɛɛ mba, Tamberma mba nɛ Kabɩyɛ mba kacakaɣ pʊŋ taa pʊŋ taa. Nabɛyɛ yɔɔdɩɣ size palɩna Afrɩka ajɛya lɛɛna taa nɛ pɩɩkɛna alɩwaatʊ ndʊ anasayɩ kɔma nɛ ɛyakɩ ɛyaa nɛ ɛɖɛʊna tuuɖe taa nɛ ɛlakɩ-wɛ yoma yɔ. Ɛyakaɣ-wɛ nɛ sikiɖi, taba, fɩŋfɩŋnaa yaa malifanaa. Tada laɖaa mba pɔyɔɔdaɣ haoussa ɖɔɖɔ yɔ, pɔkɔma ɖɔɖɔ nɛ pacaɣ Togo taa nɛ halɩ pakpaɣ tɛtʊ natʊyʊ natʊyʊ ɛzɩ Sansanen Mango, pʊtɔbʊʊ se maŋgʊnaa ɖeɖe yaa  Gerin Kouka, pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se teliŋ tɛtʊ. Pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, Togo nɛ kɩ-hadɛ tɛtʊ kɩpɩndʊ natʊyʊ kpaɣ Haoussa mba hɩɖɛ: Ba Guida, pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se ɛyaa fɛyɩ peeɖe.

Togo nɛ kɩ-hayʊ kɩŋ lɛ, papɩsa Gourma waa kɛ malɩŋ ppɩkazɩ nɛ Kotokoli mba ñacaɣ Sokoɖɛyɩ; nɛ Tyokosɩ mba yele pacaɣ Mangʊ tɛtʊ taa. Ɖahʊma mba mba yaɣ se Bariba waa yɔ pana mba palɩna Ghana nɛ papaa lɛ Ashantɩ waa yɔ, pɔɖɔna caɣʊ Togo taa hɔɔlɩŋ hɔɔlɩŋ.  

Mba mba paacaɣ pʊŋ taa mbʊ yɔ, paawɛ ɖɔŋ nɛ koyindu taapɩzɩ-wɛ yem nɛ ɛkʊ-wɛ. Mba papa ñaacaɣ Togo nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ yɔ, ɛzɩ ahʊna ñɩma yɔ, palɩna ɖooo Egypti ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ XV taa nɛ patɩŋgɩna Nigeria nɛ Ɖamʊma. Ahʊna mba nɛ pe-wiyao Agɔkɔlɩ powolo pacaɣ Tado nɛ pama koloŋga sɔsɔɔ nakɛyɛ se pɩɖaŋ nɛ mba palɩɣna Togo nɛ kɩ-hayʊ kɩŋ yɔ, pataacɛyɩ-wɛ.

[[Category:!Main category]]
[[Category:Afrɩka caanaʋ tɔm]]⏎
[[Category:Togo]]