Difference between revisions 1019619 and 1058288 on kkwiki

{{Infobox Country or territory
|native_name              = የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ <br /> ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ <br />''{{Unicode|ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk}}''
|conventional_long_name   = Федеративная Демократическая Республика Эфиопия
|common_name              = Ефиопия
|image_flag               = Flag of Ethiopia.svg
|image_coat               = Coat of arms of Ethiopia.svg
|image_map                = Ethiopia in its region.svg
|national_motto           = 
|national_anthem          = <span style="line-height:1.33em;">ወደፊት ገስግሺ ውድ እናት ኢትዮጵያ<br /><small>Маршируй вперёд, милая мать Эфиопия</small></span>
|official_languages       = амхарский
|capital                  = [[Аддис-Абеба]]
|latd=9 |latm=01 |latNS=N |longd=38 |longm=44 |longEW=E
|largest_city             = Аддис-Абеба
|government_type          = Федеративная Республикасы
|leader_title1            = [[Ефиопия президент|Президент]]
|leader_title2            = [[Ефиопия премьер-министр|Премьер-министр]]
|leader_name1             = [[Гырма Уольде-Гиоргис Лемма]]
|leader_name2             = [[Мелес Зенауи]]
|area_rank                = 27th
|area_magnitude           = 1 E12
|area                     = 1 104 300
|areami²                  = 426 371 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
|percent_water            = 0,7
|population_estimate      = 75 067 000 <!--http://www.csa.gov.et/text_files/2005_national_statistics.htm-->
|population_estimate_year = 2006
|population_estimate_rank = 15th<sup>1</sup>
|population_census        = 53 477 265
|population_census_year   = 1994
|population_density       = 70
|population_densitymi²    = 181 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
|population_density_rank  = 123rd
|GDP_PPP_year             = 2008
|GDP_PPP                  = $84 299 billion
|GDP_PPP_rank             = 60th
|GDP_PPP_per_capita       = $1122,93
|GDP_PPP_per_capita_rank  = 162fth
|sovereignty_type         = Формирование
|established_event1       = Традиционная дата
|established_date1        = c. 980 до н. э.
|established_event2       = Дʿмт
|established_date2        = И҃ век до н. э.
|established_event3       = Царство Аксум 
|established_date3        = А҃ век до н. э.
|established_event4      = Народно-Демократическая Республика
|established_date4        = 1979 ж.<br /><small>(Эфиопский календарь) </small>(1987 ж.)
|established_event5      =  Федеративная Демократическая Республика
|established_date5       = 1983 ж.<br /><small>(Эфиопский календарь) </small>(1991 ж.)
|HDI_year                 = 2008
|HDI                      = {{increase}} 0.503
|HDI_rank                 = 155th
|HDI_category             = <font style="color:#fc0">medium</font>
|currency                 = быр (ETB)
|currency_code            = ETB
|country_code             = ETH
|time_zone                = [[East Africa Time|EAT]]
|utc_offset               = +3
|time_zone_DST            = ''not observed''
|utc_offset_DST           = +3
|cctld                    = [[.et]]
|calling_code             = 251
|footnotes                = <br /><sup>1</sup> Rank based on 2005 population estimate by the United Nations.
}}
[[Сурет:Gurage-lg.png|thumb]]
[[Сурет:Flag of Ethiopia.svg|thumb|left]]
“Эфиопия”, [[Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасы]] – Солтүстік Шығыс [[Африка]]да орналасқан мемлекет. Өз атауын ежелгі грек сөзінен ([[Айтопия]], [[айтопи]] – “жүздерін күн күйдірген”) алған. Көп уақыт ел [[Абиссиния]] деп аталды. Солт-нде [[Эритрея]]мен, батысында [[Судан]]мен, оңт-нде [[Кения]]мен, шығысында [[Джибути]] және [[Сомали]]мен шектеседі. Аум. 1127127 км2. Халқы – 59,1 млн. (2003). Тұрғындарының 3/4 бөлігін амхарлар мен оромолар (галлалар), қалған бөлігін тиграилер, гураге, аргоббалар, данакиль, харари, т.б. құрайды. Эфиопияда сондай-ақ гректер мен армяндар, арабтар, үндістандықтар, пәкстандықтар, т.б. халықтар тұрады. Халқының 50%-ына жуығы – мұсылмандар, 45%-ы – христиандар, қалғандары жергілікті діни нанымды ұстанушылар. Астанасы – [[Аддис-Абеба]] қ. Ел конституциясы бойынша мемлекет басшысы – президент. Жоғ. заң шығарушы органы қос палаталы парламент – Федеративтік жиналыс. Ресми тілі – амхар. Әкімш.-аумағы жағынан 9 штат пен астаналық аумаққа бөлінеді. Ұлттық мейрамы – бейбітшілік пен демократия орнаған Күн, 28 мамыр (1991). БҰҰ-ның (1945), [[Африка]] Бірлігі Ұйымының (1963) мүшесі. Ақша бірлігі – бырр. 
Табиғаты. Э.– [[Африка]] құрлығындағы неғұрлым биік таулы ел. Аум-ның жартысынан астамы абс. биікт. 1500 м-ден асатын жерлерде орналасқан (Эфиоп таулы қыраты, ең биік жері – 4623 м).[[Эфиоп]] қыраты шығысында бірден үзіліп, [[Афар]] ойысымен биікт. 2100 – 2400 м болатын биік жартастар түрінде шектеседі. Қыраттың батыс беткейлері шығыс жағындағыдан аласалау (теңіз деңгейінен 1200 – 1500 м биіктікте). Эфиопия аум. [[Африка]] платформасының шығыс бөлігінде орналасқан. Оның қатпарлы кристаллдық іргетасы елдің солт. мен батысында жалаңаштанады. Іргетастың төм. кешені архейлік гнейстерден және гранит-гнейстерден қалыптасқан. Шөгінді қаптама (қуаттылығы 7 км-ге дейін) мезозой мен кайнозойдың теңіздік және құрлықтық тұнбаларынан қалыптасқан. Кейбір жерлерінде жоғ. палеозойдың мұздық құрылымдары дамыған. Эфиопия үстіртінің көпшілік аум. сілтілік базальттар – траппалармен (палеоцен-миоцен) жабылған, [[Афар]] және [[Эфиоп]] рифтісінде плиоцен-ширектік базальттар және олардың туфтары дамыған. [[Рифтер]]дің осьтік аймақтары солт.-шығысқа қарай ([[Афар]]) белсенді кеңейіп, сейсмикалылығымен, қазіргі заманғы жанартаулылықпен сипатталатын мұхиттық қыртысты құрады. Алтын, мыс, никель және марганец кентастарының, табиғи газдың кен орындары бар. Эфиоп таулы қыратын қоршаған аңғарлар ел аум-ның елеулі бөлігін құрайды және кей жерлерінде биікт. теңіз деңгейінен 1500 м-ге дейін жететін үстіртке ауысады. Климаты – субэкваторлық, ыстық, маусымдық ылғалды, солт.-шығысында – тропиктік шөлдік және шөлейттік (кей жерлеріндегі жылдық жауын-шашын мөлш. 50 мм-ден аз). [[Эфиоп]] таулы қыраты үшін биіктік белдемдік тән; [[Аддис-Абебадағы]] (биікт. 2400 м-ден астам) орташа айлық темп-ра 13 – 18қ С-қа тең. [[Афар]] ойысы – Жер шарындағы ең ыстық жерлердің бірі (ең төм. айлық орташа темп-расы 25қС, ең жоғарғысы 35қС). Оңт.-батысындағы жылдық жауын-шашын мөлш. 150 – 600 мм, орт. аудандары мен оңт.-батысында 1500 – 1800 мм-ге тең болады. Э-ның көптеген аудандары 20 ғ-дың 70 – 80-жылдары күшті құрғақшылыққа ұшырады. [[Эфиоп]] таулы қыратында өзендер тармағы жиі, құрғақ лавалық үстірттерде сирек ([[Веби-Шебели]], [[Джуба]] өз.) [[Афар]] ойысында құрғап қалатын өзендер де бар ([[Аваш]] өз.). Елдің негізгі өзендері Ніл алабына енеді және [[Ніл]] суының молаюында өте маңызды рөл атқарады. Жазғы жауындар кезінде [[Көгілдір Ніл]] ([[Аббай]]) мен [[Атбара]] өз. [[Ніл]] өз-н сумен толықтай қамтамасыз етеді. Эфиопияның елеулі су тамырларына сондай-ақ солт-тегі Тэкэзе мен оңт-ндегі [[Баро]] мен [[Гило]] өзендері жатады. Көлдер Ұлы рифтілік аймақта көп. Ең үлкені – [[Абая]] көлі (1300 км2), ең кішісі – [[Ауаса]] көлі (150 км2). Олардың кейбіреулері – тұщы сулы, басқалары – тұзды келеді. Елдің ең үлкен көлі – [[Тана]] (3150 км2) рифтілік аймақпен байланысты емес тектон. қазаншұңқырда пайда болған. Э-ның солт., шығыс және оңт. бөлігіне бұталы шөлдер, шөлейттер мен шөлденген саванналар тән. Елдің оңт.-батыс бөлігінде жаңбырлы тропиктік ормандар сақталған. Ормандар мен бұталар ел аум-ның 27%-ын алып жатыр. Жануарлар дүниесі саналуан. Ірі сүтқоректілер –киіктер, керіктер, буйволдар, сусиырлар, пілдер, зебралар, тауешкілер басым. Жыртқыш аңдар (арыстандар, қабыландар, т.б.), әр түрлі маймылдар сақталған. Эфиопияда Ұлттық саябақтар ([[Аваш]], [[Гамбела]], [[Сымен]], т.б.), бірнеше қорықтар ұйымдастырылған. 
Тарихы. Эфиопия аум-н адамдар өте ежелгі замандардан бастап мекендеген. Эфиопиядан табылған археол. ескерткіштердің ең көнесінің жасы шамамен 2,1 млн. жылға тең. Біздің заманымыз басталмастан көп бұрын Эфиопия  аум-нда семит-хамит және басқа да тіл топтарына жататын халықтар өмір сүрді. Б.з.б. 1-мыңжылдықта Оңт. [[Арабия]]дан жекелеген тайпалар қоныс аударып, жергілікті халықпен араласып кетті. Б.з. бас кезінде Солт. Эфиопия аум-нда аса ірі [[Аксум]] патшалығы өмір сүрді. 4 ғ-дан бастап [[Аксум]]ға христиан діні ене бастады. 11 ғ-да тәуелсіз эфиоп патшалығы – [[Абиссиния]] пайда болып, айналасына тоғыз ғасыр бойы үстемдік жүргізді. 15 ғ-дың соңынан [[Абиссиния]]ға португалдық теңізшілер келе бастады. Отаршыларға қарсы күресу үшін [[Абиссиния]] 1889 ж. Менелик ІІ-нің қол астына бірікті. Сөйтіп [[Ұлыбритания]]ның, [[Италия]]ның басқыншылық әрекеттеріне ойдағыдай қарсылық көрсетті. 1896 ж. елге басып кірген италиялық армия [[Адуа]] түбіндегі [[Менелик]] әскерінен жеңіліс тапты. [[Менелик]] одан кейін оңт.-шығыстағы Огаден мен батыс жақтағы аумақтарды басып алды. 20 ғ-дың бас кезінде Эфиопия өз тәуелсіздігін сақтап қалған Африкадағы жалғыз мемлекет болды. Бірақ 1936 – 37 ж. Э-ны [[Италия]] жаулап алып, оны [[Италия]]лық Шығыс [[Африка]]ның құрамына қосты. 1941 ж. елді ағылшындар азат етті. 1952 ж. Эфиопия [[Эритрея]]мен федеративтік одақ жасасты. 1962 ж. император [[Силассия]] [[Эритрея]]ны басып алғаннан кейін Эфиопия мен Эритреяны азат етудің Халықтық майданы арасында 30 жылға созылған әскери қақтығыстар басталды. 1974 ж. елде революция болып, билікке әскерилер келді. Кезекті әскери төңкерісте билікке келген [[Менгисту Хайле Мариам]] 1977 – 79 ж. Э-да прокоммунистік саясат жүргізді. 1985 ж. 10 жылдан астам уақытқа созылған қатты ашаршылық басталды. 1991 ж. [[Менгисту Хайле Мариам]] биліктен тайдырылып, уақытша үкімет құрылды. 1993 ж. өткізілген референдум бойынша Эритреяның тәуелсіздігі мойындалды. 1994 ж. елдің жаңа конститутциясы қабылданды. 
Экономикасы. Э. – экономикасы нашар дамыған ел. Жалпы жиынтық ішкі өнімдегі а. ш-ның үлесі 55%-ға жуық, өнеркәсіптікі – 7,6%-ға тең. Егіншілік – а. ш-ның негізгі саласы. Солт-нде егіншіліктің ауыспалы, басқа аудандарында отамалы-өртемелі жүйесі қолданылады. Экспортының 85 – 90%-ын а. ш. өнімдері құрайды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – кофе. Ол [[Харэре]], [[Кэфа]], [[Сидамо]] аудандарындағы плантациялардан және елдің батысы мен оңт-ндегі жабайы өскен ағаштардан (өнімнің 70%-ы) жиналады. Бірақ плантацияларда неғұрлым қымбат сорттар өсіріледі. Кат (есірткілік өсімдік) жинау дамыған (Харэре штаты). Азықтық дақылдардан – тары (тэфф), жүгері, бидай, қара бидай, бұршақ тұқымдастары (негізінен орт. және шығыс аудандарда) өсіріледі. Тех. дақылдардың ішінде қант құрағы жетекші орын алады. Сондай-ақ майлы дақылдар, мақта, темекі өсіріледі. Мал ш. дамыған (Эфиопия ірі қара малдың саны жөнінен [[Африка]]да 1-орын алады). Ірі қара малдан басқа қой, ешкі, жылқы, түйе, үй құстары өсіріледі, ағаш дайындалады (жылына шамамен 50 млн. м3 жуық). Алтын, платина, ас және калий тұздары, темір кентасы, цементтік шикізат пен құрылыс тасы өндіріледі. Өнеркәсібі негізінен өңдеуші кәсіпорындардан құралады. Қолөнер өндірісі: тоқымашылық, тері, сүйек, ағаш өңдеу, т.б. дамыған ([[Аддис-Абеба]], [[Дыре-Дауа]]). Ұлт-тық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлш. 510 [[АҚШ]] долл-на тең (1997). Сыртқа кофе (70%), майлы тұқымдар, мал терілерін (10-15%), жеміс-жидек шығарады. Импортының негізін ауыр машина жасау өнеркәсібінің өнімдері, ұшақтар мен басқа да көліктік құрал-жабдықтар, мұнай өнімдері, негізгі өнеркәсіп тауарлары, химия өнеркәсібі өнімдері құрайды. Негізгі сауда серіктестері: [[Германия]], [[Сауд Арабиясы]], [[Жапония]], [[Ұлыбритания]], [[Италия]], [[Франция]]. 
Әдеб.: Бартницкий А., Мантель-Нечко И., История Эфиопии, М., 1976; Африка, энциклопедический справочник, т. 2, М., 1987, Большой энциклопедический словарь, М., 2001. 
Н. Әшіров<ref>Қазақ энциклопедиясы, 10 том</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
{{Countries of Africa}}
{{Африка Одағы}}
<!--Other languages-->

[[Санат:Мұхитпен шектеспейтін елдер]]

{{Link FA|tt}}
{{Link GA|cs}}
{{Link GA|no}}

[[ace:Ethiopia]]
[[af:Ethiopië]]
[[als:Äthiopien]]
[[am:ኢትዮጵያ]]
[[an:Etiopia]]
[[ar:إثيوبيا]]
[[arc:ܟܘܫ]]
[[arz:اثيوبيا]]
[[ast:Etiopía]]
[[az:Efiopiya]]
[[ba:Эфиопия]]
[[bat-smg:Etiuopėjė]]
[[bcl:Etyopya]]
[[be:Эфіопія]]
[[be-x-old:Этыёпія]]
[[bg:Етиопия]]
[[bjn:Ethiopia]]
[[bm:Etiopia]]
[[bn:ইথিওপিয়া]]
[[bo:ཨི་ཐི་ཨོ་པི་ཡ།]]
[[bpy:ইথিওপিয়া]]
[[br:Etiopia]]
[[bs:Etiopija]]
[[ca:Etiòpia]]
[[ceb:Etiopia]]
[[ckb:ئەتیۆپیا]]
[[crh:Abeşistan]]
[[cs:Etiopie]]
[[cu:Єѳїопїꙗ]]
[[cv:Эфиопи]]
[[cy:Ethiopia]]
[[da:Etiopien]]
[[de:Äthiopien]]
[[diq:Etyopya]]
[[dsb:Etiopiska]]
[[dv:ޙަބުޝްކަރަ]]
[[el:Αιθιοπία]]
[[en:Ethiopia]]
[[eo:Etiopio]]
[[es:Etiopía]]
[[et:Etioopia]]
[[eu:Etiopia]]
[[ext:Etiopia]]
[[fa:اتیوپی]]
[[fi:Etiopia]]
[[fiu-vro:Etioopia]]
[[fo:Etiopia]]
[[fr:Éthiopie]]
[[frp:Ètiopie]]
[[fy:Etioopje]]
[[ga:An Aetóip]]
[[gag:Efiopiya]]
[[gan:埃塞俄比亞]]
[[gd:An Aetiòp]]
[[gl:Etiopía - Ityop'iya]]
[[gn:Etiopia]]⏎
[[gv:Yn Eetoip]]
[[ha:Ethiopia]]
[[haw:‘Aikiopia]]
[[he:אתיופיה]]
[[hi:इथियोपिया]]
[[hif:Ethiopia]]
[[hr:Etiopija]]
[[hsb:Etiopiska]]
[[ht:Etyopi]]
[[hu:Etiópia]]
[[hy:Եթովպիա]]
[[ia:Ethiopia]]
[[id:Ethiopia]]
[[ie:Ethiopia]]
[[ig:Ethiopia]]
[[ilo:Etiopia]]
[[io:Etiopia]]
[[is:Eþíópía]]
[[it:Etiopia]]
[[ja:エチオピア]]
[[jbo:itiopias]]
[[jv:Étiopia]]
[[ka:ეთიოპია]]
[[kaa:Efiopiya]]
[[kg:Itiopia]]
[[ki:Ethiopia]]
[[kn:ಇತಿಯೋಪಿಯ]]
[[ko:에티오피아]]
[[koi:Итьоппья]]
[[ku:Etiyopya]]
[[kv:Эфиопия]]
[[kw:Ethiopi]]
[[ky:Эфиопия]]
[[la:Aethiopia]]
[[lad:Etiopia]]
[[lb:Ethiopien]]
[[li:Ethiopië]]
[[lij:Etiòpia]]
[[lmo:Etiopia]]
[[ln:Etiopi]]
[[lt:Etiopija]]
[[lv:Etiopija]]
[[mg:Etiopia]]
[[mhr:Эфиопий]]
[[mk:Етиопија]]
[[ml:എത്യോപ്യ]]
[[mn:Этиоп]]
[[mr:इथियोपिया]]
[[mrj:Эфиопи]]
[[ms:Habsyah]]
[[mt:Etjopja]]
[[my:အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]
[[mzn:اتیوپی]]
[[na:Itiyopiya]]
[[nah:Etiopia]]
[[nds:Äthiopien]]
[[nl:Ethiopië]]
[[nn:Etiopia]]
[[no:Etiopia]]
[[nov:Etiopia]]
[[nso:Ethiopia]]
[[nv:Iithiyópya]]
[[oc:Etiopia]]
[[om:Itoophiyaa]]
[[or:ଇଥିଓପିଆ]]
[[os:Эфиопи]]
[[pam:Ethiopia]]
[[pap:Ethiopia]]
[[pl:Etiopia]]
[[pms:Etiòpia]]
[[pnb:ایتھوپیا]]
[[ps:اېتوپیا]]
[[pt:Etiópia]]
[[qu:Ithiyupya]]
[[rm:Etiopia]]
[[ro:Etiopia]]
[[roa-rup:Ethiopia]]
[[roa-tara:Etiopie]]
[[ru:Эфиопия]]
[[rue:Етіопія]]
[[rw:Etiyopiya]]
[[sa:ईथ्योपिया]]
[[sah:Этиопия]]
[[sc:Etiòpia]]
[[scn:Etiopia]]
[[sco:Ethiopie]]
[[se:Etiopia]]
[[sg:Etiopïi]]
[[sh:Etiopija]]
[[si:ඉතියෝපියාව]]
[[simple:Ethiopia]]
[[sk:Etiópia]]
[[sl:Etiopija]]
[[sm:Ethiopia]]
[[sn:Ethiopia]]
[[so:Itoobiya]]
[[sq:Etiopia]]
[[sr:Етиопија]]
[[ss:ITopiya]]
[[stq:Äthiopien]]
[[su:Étiopia]]
[[sv:Etiopien]]
[[sw:Ethiopia]]
[[szl:Etjopijo]]
[[ta:எதியோப்பியா]]
[[te:ఇథియోపియా]]
[[tg:Эфиопия]]
[[th:ประเทศเอธิโอเปีย]]
[[ti:ኢትዮጵያ]]
[[tk:Efiopiýa]]
[[tl:Etiyopiya]]
[[tr:Etiyopya]]
[[ts:Topiya]]
[[tt:Хәбәшстан]]
[[ug:ئېفىئوپىيە]]
[[uk:Ефіопія]]
[[ur:ایتھوپیا]]
[[uz:Efiopiya]]
[[vec:Etiopia]]
[[vi:Ethiopia]]
[[vo:Lätiopän]]
[[wa:Etiopeye]]
[[war:Etiyopya]]
[[wo:Ecoopi]]
[[xal:Эпигопин Ниицән]]
[[yi:עטיאפיע]]
[[yo:Ethiópíà]]
[[zh:埃塞俄比亚]]
[[zh-classical:衣索比亞]]
[[zh-min-nan:Ityop'iya]]
[[zh-yue:埃塞俄比亞]]
[[zu:I-Ithiopia]]