Difference between revisions 90732 and 152761 on kywiki

Компас (жабдык)
'''''Компас''''' — мейкиндикти аныктоо үчүн колдонулган жабдык. 
[[Файл:Kompas Sofia.JPG|thumb|200px|Азыркы замандын компасы]]

== Сөздүн этимологиясы ==
Латынчанын карапайым тилиндеги *''compassare'' «өлчөө» деген сөзүнөн келип чыгат. Кыргыз тилине орус тилиндеги ''ко́мпас'' сөзү аркылуу кирген. Ал эми орус тилине немис тилиндеги ''Kómpass'' сөзүнөн өздөштүрүлүп алынган. 

== Тарыхы ==

Магниттин уюлдарды жана жердин тартылуу күчүнүн магнитке тийгизген таасирин алгачкылардан болуп кытайлар изилдешкени маалым. Кытайлар бул ачылышты 1100-жылдары Сун династиясынын тушунда жасашкан. Жаңы жабдык ал кезде чөлдөгү ориентацияны билүү үчүн колдонулган. Жабдык кийинчерээк араб саякатчыларынан колуна өтүп, алар тарабынан да кеңири пайдаланылган. Ошентип, 12-кылымдардын акыркы ченинде Европага жеткен. 
Француз булактарында алгачкы ирет 1200-жылдары учурай баштайт. Көп өтпөй эле 1207-жылы Англияга, 1213-жылы Исландияга билинген. Ал кездердеги компас абдан примитивдүү формага ээ болгон. Азыркы формасы Пьер де Марикор (''Pierre de Maricourt'') тарабынан 1269-жылы ойлоп чыгарылган. 

== Колдонуу чөйрөсү ==

Тарыхта компасты саякатчылар (бөтөнчө, деңиз саякатчылары), учкучтар, аскерлер, металлургдар, архитекторлор, токойчулар, геодезисттери (карталарды түзүү максатында), тыңчылар, альпинисттер, спортчулар көбүрөөк колдонушкан.⏎
⏎
[[af:Kompas]]
[[ar:بوصلة]]
[[az:Kompas]]
[[be:Компас]]
[[be-x-old:Компас]]
[[bg:Компас]]
[[br:Nadoz-vor]]
[[bs:Kompas]]
[[ca:Brúixola]]
[[cs:Kompas]]
[[cy:Cwmpawd]]
[[da:Kompas]]
[[de:Kompass]]
[[el:Πυξίδα]]
[[en:Compass]]
[[eo:Kompaso]]
[[es:Brújula]]
[[et:Kompass]]
[[eu:Iparrorratz]]
[[fa:قطب‌نما]]
[[fi:Kompassi]]
[[fo:Kumpass]]
[[fr:Boussole]]
[[ga:Compás]]
[[gan:羅盤]]
[[gl:Compás (navegación)]]
[[gu:હોકાયંત્ર]]
[[he:מצפן]]
[[hi:दिक्सूचक]]
[[hr:Kompas]]
[[hu:Iránytű]]
[[id:Kompas]]
[[io:Busolo]]
[[is:Áttaviti]]
[[it:Bussola]]
[[ja:方位磁針]]
[[jbo:makfartci]]
[[jv:Kompas]]
[[ka:კომპასი]]
[[kg:Busole]]
[[kk:Компас]]
[[kn:ದಿಕ್ಸೂಚಿ]]
[[ko:나침반]]
[[la:Pyxis nautica]]
[[lt:Kompasas]]
[[lv:Kompass]]
[[mk:Компас]]
[[ml:വടക്കുനോക്കിയന്ത്രം]]
[[mn:Луужин]]
[[mr:होकायंत्र]]
[[ms:Kompas]]
[[mwl:Bússola]]
[[my:သံလိုက်အိမ်မြှောင်]]
[[ne:कम्पास]]
[[nl:Kompas]]
[[nn:Kompass]]
[[no:Kompass]]
[[nrm:Compas]]
[[pam:Paraluman]]
[[pap:Compas]]
[[pl:Kompas magnetyczny]]
[[pt:Bússola]]
[[qu:Suyu rikuchiq]]
[[ro:Busolă]]
[[ru:Компас]]
[[sh:Kompas]]
[[si:මාලිමාව]]
[[simple:Compass]]
[[sk:Kompas]]
[[sl:Kompas]]
[[sq:Kompasi (Busolla)]]
[[sr:Компас]]
[[sv:Kompass]]
[[sw:Dira]]
[[ta:திசைகாட்டி]]
[[te:దిక్సూచి]]
[[tg:Компас]]
[[th:เข็มทิศ]]
[[tl:Aguhon (panturo)]]
[[tr:Pusula]]
[[uk:Компас]]
[[ur:قطب نما]]
[[uz:Kompas]]
[[vi:La bàn]]
[[war:Kompas]]
[[yi:קאמפאס]]
[[zh:指南针]]
[[zh-yue:羅經]]