[[Файл:Osmanisches_Reich_1866.png|thumb|right|320px|1866 — й йисуз Осман империядин гъилик квай ччилер]]
'''Осман империя''' официал тӀвар '''ЧӀехи Осман Гьукумат''' — пара халкьар авай гьукумат, [[Осман пачагьар|осман пачагьрин]] гьукумдик квай пачагьвал. Империя 1299 йисалай 1923 йисалди авай. Гьукуматдин чӀехи халкь [[туьрквер]] тир. Гьукуматдин чӀал [[туьрк чІал|туьрк]], [[араб чIал|араб]] ва [[фарси]] чӀалар тир. Осман империяди вич [[Халифат]] хьиз кьазвай.
Европада и империядиз ЧӀехи (экуь) Порто ва я гьакӀ [[Порто]]. XVI—XVII виш йисара империя цуькведа авай чӀавуз адак [[ГъвечIи Азия]] (Анатолия), [[Мукьва РагъэкъчIдай пад]], [[Кефер Африка]], [[Балкан зуростров]] ва кеферпатай адак ккӀанвай Европадин чилер.
[[Сельжук - туьрквер]] Анатолиядиз къведалди XI виш йисуз и чилер [[Византий империя]]динбур тир. Осман империяди [[1453 йис]]уз [[Константинополь]] шегьер кьуналди Византий империя кӀаник кутунин дяве акьалтнай.
[[Дуьньядин садлагьай дяве]]дин куьтягьундилай къулухъ Осман империя паяриз чукӀузва: [[Франциядин пудлагьай гьукумат]]ди [[Сирия]] къачузва, [[Британия империя]]дин гъилик — [[Ирак]]ни [[Палестина]] физва; чиилерин амай пай гилан [[Турция]]ди кьунва.
== Тарих ==
Туьрквер къведалди а ччилер Византий империядин гъилик квай. Абурухъ галаз дявеяр тухудайла арабри чпиз куьмеквилиз туьрквер эвернай. И кар паталди арабри туьркериз ичӀи чилер гузвай. Гьа ччилерал чпин кӀвал-югъ туькӀуьриз къвез — къведалди и чилер туьркверин яз амукьнай.
[[1071 йис]]уз абуру чпиз кьилик [[Конья]] шегьер галай гуькуьмат туькӀуьрнай. [[1237 йис]]уз монголри и гьукумат кӀукӀварнай.
[[1326 йис]]уз кьунвай византий империядин чилерал кьилин [[Бурса]] шегьер авай султанат туькӀуьрна. Туьрк султанрин гьукумдин даях [[янычарар]] хьанвай.
[[1362 йис]]уз туьрквери Европада чилер кьуна ва кьилин шегьер [[Адрианополь]]диз (Эдирне) акъудна.
[[1450]] — й йисара [[Эрменистан|Армения]] Осман империядин гъилик акатнай.
[[1453 йис]]уз османри [[Византий империя]] кӀукӀварнай ва адан кьилин шегьер [[Константинополь]] кьунвай. Шегьердин тӀвар '''[[Истамбул]]'''дал масакӀа авунай ва Осман империядин кьилин шегьер статус къачунай. I Селиман береда туьквери [[Сирия]], [[Аравия]] ва [[Мисри]] кьунвай.
Осман империядин виридалай пара метлеб авай юкь [[Анатолия]] тир.
[[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|Осман империя 1683-лагьай йисуз]]
== Ксар ==
=== Миллетар ===
Осман гьукуматдин кьил кутурбур чеб огъуз туьркери тир. Сифте осман чил ГъвечӀи Азияда авай, гьукуматдин тӀвар Осман бейлик тир. Къвез-къведайдивай империя гегьенш жез хьана, грекарни арменар яшамиш жезвай чилер кутказ хьана. ГьакӀ физ ГъвечӀи Азияда авай халкьарикай туьркер жез хьана. Империядин Балкан пата славян халкьар яшамиш жезвай: болгарар, серб-хорватар, македонар. Гьабурулай къецяй ана румынарни грекаравай. Африкад пата яшамиш жезвай арабар, бедуинарни коптар. Патаг гвай РагъэкъечӀдай пата чӀехи пай арабар яшамиш жезва. ГьакӀ ятӀани, гьукуматди пара славянарни арабар кьазвайтӀани, адан чӀехи халкь туьркер тир.
=== Дин ===
Осман империяда пара динар авай, гьукуматдин чӀехи дин Ислам тир. Гьадалайни артух, Селим І султанан девирдиз Осман империядикай халифат хьанвай. Ам лагьай чӀал я хьи, ам дуьньяда авай мусурманрин виридан гьукумат тир. Мусурманрилай къецяй империяда маса динрихъ инанмишзавайбурни авай, месэла, хашпересар. Абурун чӀехи паф гьельбетда, Балканра яшамиш жезвай. Абуруз чпин диндихъ инанмишзавай ихтияр авай. Ахпа, са шегьердин къене туьркерин кӀвалерилай кьакьан кӀвалер хашпересриз эцигдай ихтияр авачир. 1453-лагьай йисуз туьркери Константинополь къачуна — ам Православиедин рикӀ тир, анаг Патриарх яшамишдай чка тир. ГьакӀ ятӀани, шегьер чпин кӀвачихъ хъйяйлани, патриархвал туьркери туна. Осман империя [[Ислам]] дин вири дуьньяда гегьенш ийидайни маса сектайрин таъсирдикай хуьзвай гьукумат тир. Осман халифатди [[Балкан зуростров]]диз чан кваз исламвал кутузвай. Халифатдин асул мектеб [[ханафит мезгьеб]] тир.
=== ЧӀалар ===
Гьукуматдин тамам чӀал туьрк чӀал тир. Адалай къецяй кьведлагьай чӀал араб тир. Гьукумат халифат тирвиляй араб чӀала ана еке чка кьазвай.
== Экономика ==
Осман гьукуматди тухузвай политика, Истанбул, Эдирне (Адрианополь) Бурса шегьеррикаф индустриядинни альвердин юкьвар ийидай. Мадни, султанри Европадай чувудриз эверзавай, абуру альвер хкаж авун патал. 1498-лагьай йисуз османри Индиядихъ галаз альверрин алакъа туькӀуьрна. Са чӀавуз османри кутӀунвай «Балта Лиман договор», англижувризни французриз Осман Империядин базарар ахъайдай.
== Макит ва харусенят ==
[[I Селим]] султана зарият пара вини къазвай, ам туьрк чӀалални араб чӀалал кхьенвай пара шииррин кирам я, ва гьукумат кьиле тухузвай чӀавуз Осман империяда зарият пара вилик фенай.
[[I Махмуд]]ди кьиливал ийизвай чӀавуз [[Ибрагим Басмаджи]]ди туьркрверин садлагьай [[типография]] туькӀуьрнай. Чирвилер вилик тухун патахъай и кар кьилиз акъудун патал муфтийди [[фетва]] ва султанди разивал ганвай. Амма Къуран ва маса пак улубар басма ийиз къадагъа тир. Типография арадал атанвай сифте береда 15 агъадихъ галай эсерар туькӀуьрнай: [[араб чӀал|араб]] ва [[фарси]] чӀаларин гафалагар, Осман гьукуматдин тарихдикай ва географиядикай са шумуд [[улуб]]ар, дяведин харусенят, политика ва экономикадикай улубар. Ибрагим Басмаджи кьейила къулухъ типография кӀев хьанай ва цӀийи кьиляй [[1784 йис]]уз ахъа хьанвай.
XVIII виш йисуз [[III Мустафа]]дин гъилик галаз [[Константинополь]]да садлагьай халкьдин улубхана, са шумуд мектеб ва начагьханаяр ахъа хьанвай.
== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://www.lahana.org/blog/index.htm Осман империя]
* [http://www.lahana.org/resimler/thumbnails.php?album=7 Осман империядин шикилар]
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava3.htm XV—XVII виш йисара Осман империядин яракьвилин кьуватар.]
{{1000}}
[[Категория:Тарихан гьукуматар]]
{{Link FA|ar}}
{{Link FA|ja}}
{{Link FA|lv}}
{{Link FA|sl}}
{{Link FA|zh}}
{{Link GA|ar}}
{{Link GA|lt}}
{{Link GA|lv}}
{{Link GA|no}}
{{Link GA|zh-classical}}
[[af:Ottomaanse Ryk]]
[[als:Osmanisches Reich]]
[[am:የኦቶማን መንግሥት]]
[[an:Imperio Otomán]]
[[ar:الدولة العثمانية]]
[[arz:امبراطوريه عثمانيه]]
[[ast:Imperiu Otomanu]]
[[az:Osmanlı İmperiyası]]
[[bat-smg:Uosmanu imperėjė]]
[[be:Асманская імперыя]]
[[be-x-old:Асманская імпэрыя]]
[[bg:Османска империя]]
[[bn:উসমানীয় সাম্রাজ্য]]
[[br:Impalaeriezh otoman]]
[[bs:Osmanlijsko carstvo]]
[[ca:Imperi Otomà]]
[[ckb:دەوڵەتی عوسمانی]]
[[crh:Osmanlı Devleti]]
[[cs:Osmanská říše]]
[[cy:Ymerodraeth yr Otomaniaid]]
[[da:Osmanniske Rige]]
[[de:Osmanisches Reich]]
[[diq:İmperatoriya Usmanıcan]]
[[el:Οθωμανική Αυτοκρατορία]]
[[en:Ottoman Empire]]
[[eo:Otomana Imperio]]
[[es:Imperio otomano]]
[[et:Osmanite riik]]
[[eu:Otomandar Inperioa]]
[[fa:امپراتوری عثمانی]]
[[fi:Osmanien valtakunta]]
[[fiu-vro:Osmannõ riik]]
[[fr:Empire ottoman]]
[[fy:Osmaanske Ryk]]
[[ga:Impireacht Otamánach]]
[[gl:Imperio Otomán]]
[[he:האימפריה העות'מאנית]]
[[hi:उस्मानी साम्राज्य]]
[[hif:Ottoman Samrajya]]
[[hr:Osmansko Carstvo]]
[[hu:Oszmán Birodalom]]
[[hy:Օսմանյան կայսրություն]]
[[ia:Imperio Ottoman]]
[[id:Kesultanan Utsmaniyah]]
[[ilo:Imperio nga Otomano]]
[[io:Otoman imperio]]
[[is:Tyrkjaveldi]]
[[it:Impero ottomano]]
[[ja:オスマン帝国]]
[[jv:Kakaisaran Ottoman]]
[[ka:ოსმალეთის იმპერია]]
[[kk:Османлы империясы]]
[[km:ចក្រភព អូតូម៉ង់]]
[[kn:ಆಟಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]
[[ko:오스만 제국]]
[[ku:Împeratoriya Osmanî]]
[[ky:Осмон Империясы]]
[[la:Imperium Ottomanicum]]
[[lad:Imperio Otomano]]
[[lb:Osmanescht Räich]]
[[lt:Osmanų imperija]]
[[lv:Osmaņu impērija]]
[[mk:Отоманска империја]]
[[ml:ഓട്ടൊമന് സാമ്രാജ്യം]]
[[mn:Османы эзэнт гүрэн]]
[[mr:ओस्मानी साम्राज्य]]
[[ms:Empayar Uthmaniyyah]]
[[mt:Imperu Ottoman]]
[[mwl:Ampério Outomano]]
[[my:အော့တမန် အင်ပိုင်ယာ]]
[[mzn:عوسمانی]]
[[nds:Osmaansch Riek]]
[[nl:Ottomaanse Rijk]]
[[nn:Det osmanske riket]]
[[no:Det osmanske rike]]
[[oc:Empèri Otoman]]
[[os:Османты импери]]
[[pl:Imperium osmańskie]]
[[pnb:سلطنت عثمانیہ]]
[[ps:عثماني پېر]]
[[pt:Império Otomano]]
[[rmy:Otomano Thagaripen]]
[[ro:Imperiul Otoman]]
[[roa-tara:'Mbere Ottomane]]
[[ru:Османская империя]]
[[rue:Османьска імперія]]
[[scn:Mpiru uttumanu]]
[[sco:Ottoman Empire]]
[[sh:Otomansko Carstvo]]
[[simple:Ottoman Empire]]
[[sk:Osmanská ríša]]
[[sl:Osmansko cesarstvo]]
[[so:Dawlada Cosmaniya]]
[[sq:Perandoria Osmane]]
[[sr:Османско царство]]
[[stq:Osmaniske Riek]]
[[su:Kasultanan Utsmaniyah]]
[[sv:Osmanska riket]]
[[sw:Milki ya Osmani]]
[[ta:உதுமானியப் பேரரசு]]
[[th:จักรวรรดิออตโตมัน]]
[[tk:Osman imperiýasy]]
[[tl:Imperyong Otomano]]
[[tr:Osmanlı İmparatorluğu]]
[[tt:Госман империясе]]
[[ug:ئوسمان ئىمپېرىيىسى]]
[[uk:Османська імперія]]
[[ur:سلطنت عثمانیہ]]
[[vec:Inpero Otoman]]
[[vi:Đế quốc Ottoman]]
[[war:Imperyo Otomano]]
[[yi:אטאמאנישע אימפעריע]]
[[yo:Ilẹ̀-Ọba Òttómánì]]
[[za:Osman Daeqgoz]]
[[zh:奥斯曼帝国]]
[[zh-classical:鄂圖曼帝國]]
[[zh-min-nan:Osman Tè-kok]]
[[zh-yue:鄂圖曼帝國]]
This site is not affiliated with or endorsed in any way by the Wikimedia Foundation or any of its affiliates. In fact, we fucking despise them.
|
