Difference between revisions 169716 and 169717 on lijwiki

{{Grafîa ofiçiâ}}
==O zeneize: a lengoa de [[vocale]]==
Chi parla o [[Lengua zeneise|zeneize]] o sa 'na cösa: che o zeneize o l'é a lengoa de [[vocale]]. Quæxi tùtte e dificoltæ nascian da-e vocale: comme van pronunçiae, comme van scrîte e comme van lezûe. Chì çerchiö de mostrâ quæ son e regole che dêuvio mi pe scrive o zeneize; pe êse ciù ciæo, no m'inporta de ripête a mæxima cösa in divèrsci posti.

==A dûata==
A '''dûata''' (''durata'') de 'na vocale a l'é a dûata do [[son]]: e vocalie luonghe dûan quæxi o doggio de vocali cûùrte.

Se in sciäâ vocale o l'é marcòu l'accento (û a fa eccession perché a rappresenta o son da "u" françeise) alalôa l'accento o n'informa se a vocale a va dïîta luonga ò cûùrta, aveèrta ò serâ. In generale se in sciäâ vocale o no l'é marcòu nisciûùn accento allôa:
*	se a vocale a l'é seguïîa da 'na consonante '''doggia''' o son o l'é sempre cûùrto - '''libbro''' - '''sappa''' (''zappa'') - '''paroòlla'''
*	se a vocale a l'é seguïîa da 'na consonante '''sencia''' (''scempia'') o son o peu ëêse
	'''luongo''', e allôa a vocale a l'é toònica: "a" de lago
	'''cûùrto''': "a" de '''façile''' ò de '''strapuontê''' (''materassaio'')

Pe questo chìfæto chi, chi de sotta riportiö solo i caxi de vocalie con l'accento de d'äâto.

==A vocale a==
A vocale '''a''' a se pronunçia comme in italian.
*	Son cûrto:
*	'''à''' - àmoa (''boccale, vaso di terra cotta a pancia larga con manico'') - zà (''già'') - mamà
*	Son lungo:
*	'''ä''' - mäveggioso (''meraviglioso'') - ätro
*	'''â''' - cämâ (''calamaio'') - mangiâ

==A vocale e==
A vocale '''e''' a l'ha duî soin: averto e serròu; s'a no l'é tonica, a vocale '''e''' a l'é sempre serrä. O son averto o l'é sempre cûrto e o peu ëse segnòu con l'accento grave "è". Pe-o son lungo, averto e strascinòu, se deuvia a scrïtûa "æ". O son serròu o peu ëse lungo, "ë", "ê", ò cûrto; quande o l'é tonico o son cûrto o peu ëse segnòu con l'accento acûto "é".
*	Son averto cûrto:
	è - caffè
*	Son averto lungo:
	æ
	in mëzo da parolla o peu ëse tonico - sæximo ''senno'' - ægua
	oppûre atono - pæguâ ''ombrellaio, ombrellata'' - imbriægon ''ubriacone''
	in fin da parolla o l'é de longo tonico: çittæ - parlæ ''parlate'' - mæ
*	Son serròu cûrto:
	é - ménoa ''menola (pesce non pregiato)'' - o l'é  (''egli è'')
*	Son serròu lungo:
	ë - camëa ''cameriera'' - pëzo ''peggio'' - ti t'ë  (''tu sei'')
	ê - camê ''cameriere'' - lê ''egli, ella, lui, lei'' - pê ''piede''

==O digramma æ==
O digramma '''æ''' o l'indica o son de 'na "e" averta e lunga; o no piggia mai l'accento.
O se deuvia solo inte questi caxi:
*	in fin da parolla, e allôa o l'é de longo tonico - '''fanæ''' (''fanali'', plurale di fanâ) - '''voentæ''' (''volontà'')
*	into mëzo da parolla seguïo da vocale - '''ciæo''' (''chiaro'')
*	into mëzo da parolla seguïo da consonante sencia - '''mæximo''' (''medesimo, stesso'')
E lettere "c" e "g" misse primma de æ van pronunçiae comme a "c" de "casa" e a "g" de "gatto": quindi, doppo a "c" e a "g", no beseugna mettighe "h" - '''scæn''' (''scalino'') - '''gælo''' (''spicchio d'arancia, gheriglio di noce'')
Se, invece, e lettere "c" e "g" misse primma de æ van pronunçiæ comme a "c" de cilindro e a "g" de gita allôa beseugna mette 'na "i" doppo a "c" e a "g" - '''ciæto''' (''pettegolezzo'') - '''giæa''' (''bietola'')
*	Pe mostrâ che e due vocali van lezûe separæ se peu deuviâ a poxission dell'accento - '''scäe''' (''scale'') - Màllae (''Màllare')', comun de l'ata valle Bormida

==A vocale i==
A vocale i a se pronunçia comme in italian.
*	Son cûrto:
*	ì - chì qui, qua - coscì così - lì
*	Son lungo:
*	ï - ferïo ferito - lïa lira
*	î - dî dire - fî filo

==A vocale j==
A vocale j a no vegne deuviä in to scrive o zeneise. Va però arregordòu che a vocale j a l'é stæta ûsä pe indicâ a semivocale "i" in parolle comme "äja", äia aria - "seja", seia sera - ecc.

==O digramma eu==
O digramma eu o l'indica ûn son ch'o no l'é presente inte l'italian: o se pronunçia in to mæximo moddo in to quæ i françeixi dixan feu, peu, heureux. O no piggia mai l'accento. Anche questo son o peu ëse cûrto ò lungo.
*	Son cûrto: in mëzo da parolla se seguïo da consonante doggia
	tonico - cheutto cotto - deutta dote - dixeutto
	atono - euggiâ occhiata
*	Son lungo:
	in mëzo da parolla se seguïo da consonante sencia
	'''tonico''' - appreuvo appresso, dietro, dopo, in seguito - reusa rosa - neuvo
	'''atono''' - euvetto ovetto
	oppûre se seguïo da vocale
	'''tonico''' - cheuio cuoio - meua mola - figgieua ragazza
	'''atono''' - euiòu oliato
	in fin da parolla, allôa o l'é de longo tonico - seu suo, sua, sorella, strato - meu molo - figgieu bambino, fanciullo, ragazzo
*       Se lettere "c" e "g" misse primma de eu van pronunçiae comme a "c" de casa e a "g" de gatto allôa beseugna mette 'na "h" doppo a "c" e a "g" - cheu cuore - magheu grosso masso, macigno
Se, invece, e lettere "c" e "g" misse primma de eu van pronunçiæ comme a "c" de cilindro e a "g" de gita allôa beseugna mette 'na "i" doppo a "c" e a "g" - cieuve piove - baggieu girino
*	Inte pochi caxi e due vocali van lezûe separae - Europa

==A vocale o==
A vocale o a l'ha due pronunçie ben ben diverse: comme a "u" italiann-a e comme a "o" averta italiann-a. In generale a se pronunçia "u", e s'a l'é tonica a peu ëse scrïta con l'accento acûto ó, ma e eccessioin son tante pe davvei. Pe fâ 'n exempio a pronunçia a no dipende da-o faeto che a vocale a segge tonica ò atona! In ûrtimo, a dûata a peu ëse cûrta ò lunga.
*	Son "u" cûrto
*	o tonica - torta - orso
*	o atona - bollitigo solletico - ombrisallo ombelico - ormezzo
*	Son "o" cûrto
*	o tonica - ommi uomini - porta
*	o atona - cornabûggia origano - offeisa
*	ò - baxaicò basilico - ronfò fornello a legna - ò o (congiunzione)
*	Son "u" lungo
*	ô - gôa gola - pôso polso - dôçe dolce
*	ö o se deuvia solo pe evitâ de scrive paegie queste trae parolle - lö loro e lô lupo - cö con il e cô colore - sciö sul, sullo e sciô fiore, signore
*	Son "o" lungo
*	ö - föa favola - öxelli uccelli - pöso stantìo, raffermo - pö po' (apocope di poco)

==A vocale u==
A vocale u a se pronunçia comme in italian.
*	Son cûrto
*	u - cacciòu cacciatore - guägnâ guadagnare - puffo debito - quande
*	ù - scucuzzù pasta per minestrone a pezzi quasi sferici
*	Son lungo
*	ü - büra borra (lanuggine di animali), miseria - müro muso, ceffo

==O son û==
O son û, "u" françeise, o no l'é presente inte l'italian: o se pronunçia in to maeximo moddo in to quae i françeixi dixan menu. A dûata a peu ëse cûrta ò lunga in accordo co-a regola in sciä dûata dïta all'inissio. Però:
*	û in fin da parolla o l'é sempre tonico
*	son cûrto quande a parolla italiann-a a gh'ha a "u" finale tonica - ciû più - sciû su - zû giù
*	son lungo quande, confrontando con l'italian, a l'é cheita 'na scillaba - mû mulo

==O dittongo òu==
O dittongo òu, tipico do zeneise, o se pronunçia marcando a "o" averta e dixendo veloce a "u" italiann-a. O se deuvia
*	in to participio passòu di verbi da primma coniugassion - ciammòu chiamato - pensòu pensato
*	in te parolle comme pròu prato - ballòu pianerottolo, ballatoio - zûgòu giocatore - çiòula cipolla

==Varie==
*	Se inte 'na parolla o l'é presente o son da "u" italiann-a, anche lungo, e questa parolla a gh'ha ûn corrispondente italian no troppo diverso, se peu decidde se va deuviä a "o" ò a "u" ammiando a grafia da parolla italiann-a - giorno - punto - zunta giunta - dôçe - müro muso
*	A desinensa italiann-a "oro", che in zeneise a perde a "r" a va scrïta öu e no "öo" - cöu coro, ma più spesso cavolo - möu moro, negro - tesöu tesoro
*	Pronunçia da lettera e (piggiòu da-o Gismondi)
*	A l'é de solito averta quande a gh'ha l'accento tonico e a l'é seguïa dä "r" e da 'n'ätra consonante - çerto - averto - merçe - sterso
*	A ritorna però streita quande a perde l'accento tonico - çertessa - avertûa - stersâ
*	O maeximo o sûccede quande a l'é seguïa dä "l" (elle) e da 'n'ätra consonante - elmo - svelto
*	Anche chì a vegne streita s'a perde l'accento - elmetto - sveltessa
*	Questa lezze però a no va s'a l'é seguïa da "s" e da 'n'ätra consonante; a peu ëse:
*	averta - festa - resto - contesto
*	serrä - testa - presto - pesto - questo
*	Gh'é de parolle che se scrivan paegie ma veuan dî cöse differenti a segonda ch'a l'é averta ò serrä: létto letto (per dormire) e lètto letto da leggere participio passòu do verbo lëze - tèsto testo (di legge, di un libro, ecc.) e tésto teglia - pèsta peste (malattia epidemica) e pésta pesta, pestare: indicativo presente terza persona singolare voxe do verbo pestâ. Inte questi caxi l'é ben marcâ con l'accento o son averto.

[[Category:Grammatica]]