Revision 818089 of "Europa" on lmowiki

{{sbozz}}
{{OCC}}
L''''Europa''' l'è un cuntineent del'[[Emisferu]] noort del muunt; segund un quaj geografu, la g'a de vess cunsiderada cumé un ''sübcuntineent'' de l'[[Eurasia]], istess del [[sübcuntineent indian]] u de la [[regjun cinees]].


== In generaal ==
[[Archivi:Europa2.jpg|right|250px|thumb|L'Europa dal satèlit]]
L'Europa l'è ul tuchèl püssee ucidentaal del'[[Eurasia]]; l'è pütòost bèn definida a [[òvest|ucideent]], in dii part ca varden l'[[Ucean Atlantich]] e ul [[Maar Mediteraneu]], ma al cuntrari ul sò cunfin urientaal l'è minga natüraal ma cunvenziunaal: tradizziunalmeent i sò limit inn i [[Urali]], una cadèna de muntagn e ul fiümm [[Ural]], c'al sa svöja dent al [[Maar Caasp]].
I sò limit in [[latitüdin]] inn 35°N (l'isulèta de Gavdhos, in [[Grècja]]) e 71°N ([[Capu Nòort]], in [[Nurvegja]]; in [[lungitüdin]], inveci, sa va da 23°W (la costa ovest del'[[Islànda]]) a, staghela lì, 61°E (i Urali de Nòrdest).

La sò [[altitüdin]] media l'è 340 m, chèla massima l'è de 5.642, in dii muntàgn del [[Caucaso]]; gh'è dumé un tuchelin suta ul livèll del mar, visin al Maar Caspiu. In dii sò cunfin tradizziunaj, la g'a una süperfiis de 10.520.000 km².

== Geugrafìa fìsica ==

=== Aspètt fisich ===
L'Europa, al cuntrari dii olter cuntineent, la g'à un disègn fisich articulàà, induè sa pöden individüà un muntun de strutüür [[geumurfulugìa|geumurfulogich]] difereent in d'un teritòri che cumé dimensiun l'è piscinin rispett a quell dii olter part del muunt (chel fatuur chì al g'à vüü la sò impurtanza in dela storia europea dii ültimm 2000 ann). In general, l'ambieent europeu l'è favurevul per i pupulazziun ümann; generalmeent l'è un pòost indue i risuurs natürai ga manchen no, ul [[clima]] l'è duulz, acqua ga n'è asséé.

A vardala dal [[spazzi]], l'Europa la paar cumé una [[penìsula]] grandissima, ca la sa destàca dala massa del cuntineent [[Eurasiatich]]; dent in de chela penisuluna chìì sa pöden uservà olter articulazziun: la [[penìsula iberica]], la [[penìsula italiana]], la [[Scandinavia]], la [[penìsula anatolica]], la [[penìsula balcanica]].

Un olter fatuur de divisiun interna l'è la presenza de un badalücch de cadèn de muntàgn; sa pöden individüà i [[Aalp]], i [[Apeniit]] in del Süüt, i [[Carpazzi]], i [[Balcàn]] a urieent, i [[Pirenei]] e la [[Sierra Nevada]] in dela penìsula iberica, i muntàgn dela [[Türchìa]], ul [[Caucaso]] al'estremu [[Est]]; in pagameent, gh'inn anca dii olter muntàgn minuur, cumé i [[Aalp scandinaff]], ul [[Massicc Centraal]], i muntàgn dela [[Grècja]].

I pianüür inn inveci, uviameent, multu mèn evideent: la püsséé gròssa l'è la pianüra ca la và dala [[Francja]] del Nòort ala [[Pulònia]], anca sa gh'inn anca dii zòn pianegjaant minuur: la [[pianüra padana]], la pianüra valàca in [[Rumanía]], la pianüra magjàra in [[Unghería]].

Un discuurs a part al va fà per la part "cuntinentaal" del'Europa, sarìa a dì tütt ul tocch (e l'è la part püsséé granda) a urieent de una lìnia imaginaria ca la va dal [[Maar Negher]] al [[Maar Baltich]]; chìghinscì sa slarghen i pianüür rüss, un sitt c'al ga sumèja püsséé ai spazzi del'[[Asia]] centraal, e quindi cunt un caràter cumpletameent difereent da chel del'Europa.

=== Clima e vegetazziun ===
L'Europa l'è cumpresa in dela zòna temperada, in dii [[latitüdin]] medi; per quest la magjuur part del sò teritòri l'è dent in del'area de atività del [[fruunt pulaar]].
La sò pusiziun a uçideent dela massa cuntinental la ga porta cumé risültaa che ul clima l'è generalmeent duulz, senza gross variaziun de [[temperadüra]] e senza temperadüür tropp vòolt u tropp bass.

Segund la clasificazziun dii clim de [[Troll]] e [[Paffen]], l'Europa la cuntègn cinch tipi de clim:

* ''Pulaar'' e ''süb-pulaar'': l'[[Islànda]] e i còst dela [[Rüssia]] in sül [[Maar Glacjaal Artich]];
* ''Temperàà frecc bureaal'': La Scandinavia centru-setentriunal e tüta la Rüssia europea setentriunal;
* ''Temperàà frèsch dela furèsta'': l'è la fascia climatica püsséé estesa (la cumpreend difereent sututiip, da quel ''uceanich'' a quel ''cuntinentaal''), vist ca la porta via tüta l'Europa centraal, la magjuur part de quela atlantica e la Rüssia centraal;
* ''Temperàà coolt sübtrupicaal'': i paess a [[clima mediteraneu]] e i còst del Maar Negher.
* ''Dela stèpa'': i pianüür dela Rùssia ca varden ul Maar Caspiu.

[[Archivi:Tündra_Finnmark.jpg|left|thumb|250px|Dumé l'estremu nòort d'Europa l'è interessaa da la tündra]]
La [[vegetazziun]] la ga va adree al clima, e defàtt l'Europa, uriginariameent, l'era quatada praticameent tüta dala furèsta:

* Ul [[busch mediteraneu]] (upüür, in dii sitt püsséé secch, la buscaja) in del süüt, cunt i alber semperveert ([[pìn]], [[sügher]], [[ciprèss]]);
* La [[furèsta temperada]] in tüta l'Europa central sü fin ala Scandinavia del süüt (alber del gener ''[[quercus]]'', [[föö]], [[càrpen]], [[niscjöör]]).
* La [[taiga]] (furèsta bureaal) in del Nòort.

I pàrt ch'eren mingà quataa dala furèsta al vureva dì ca eren u [[stèpa]] / [[deseert]] (Maar Caspiu, un quai sitt in [[Ünghería]] e un quai olter in [[Spagna]]) upüür [[tündra]] (estremu Nòort).

Ga vör dì che al dì d'incöö l'Europa l'è cumpletameent trasfurmada dal'atività dii omm; al vör dì che i furm uriginari de vegetazziun suraviven dumé in dii pòst mèn pupulaa, cumé la Rüssia, la Scandinavia, l'Islànda. In de l'Europa centraal e uçidentaal l'è stada sustitüida da citaa, caamp cultivaa, infrastrutüür e la suravìff dumé in dii zòn prutètt.

=== Idrugrafìa ===
[[Archivi:Eisernes Tor Durchbruch.JPG|thumb|250px|right|I [[pòort de fèr]], una strencja del Danübi al cunfin tra [[Rumanìa]] e [[Serbia e Muntenegru|Serbia]].]]
I fiümm püssee lünch d'Europa a inn in de l'Europa urientaal, vist i sò spazzi püssee aveert;  i fiümm magjuur d'Europa a inn impurtaant anca a livell mundiaal: 
* in del [[Maar Caspiu]] al sa trà deent ul [[Volga]]; 
* la [[Pechora]] e la [[Dvina setentriunaal]] sa bütenn in del [[Maar Glacjal Artich]]; 
* la [[Dvina ucidentaal]], la [[Neva]], la [[Vistula]], l'[[Oder]] a finissenn in del [[Maar Baltich]]; 
* al [[Maar Negher]] a tribütenn ul [[Dnepr]], ul [[Dnestr]], ul [[Danübi]], ul [[Don]]; 
* i fiümm de l'Europa nurducidentaal ([[Renu]], [[Elba]], [[Weser]], [[Tamiis]], [[Musa]]) sa trann in del [[Maar del Nòort]];
* i fiümm püssee graand del [[Maar Mediteranu|Mediteraneu]] a inn ul [[Po]], ul [[Rodan]], l'[[Ebro]].
* a l'Ucean Atlantich ga vann la [[Lòira]], la [[Sena]], ul [[Guadalquivir]], ul [[Tago]], ul [[Duero]], la [[Guadiana]], la [[Garòna]].
<br />
[[Archivi:Lake Como Lecco Arm 1.jpg|thumb|250px|left|Panurama del Laach de Còmm.]]
I laach a porten via 135.000 km² del teritòri eurupee; i püssee gross sa pöden truva in de la regjun tütt inturnu al Baltich: laach [[Ladoga]] e [[Onega]] in [[Rüssia]], [[Vänern]] e [[Vättern]] in [[Svezzia]], e ammò i 30.000 laach finlandees (generalmeent pütòost piscinitt).<br />
Anca in de la regjun alpina sa na tröven , püssee piscinitt ma püssee prufuunt ([[laach de Còmm]], [[laach Magjuur]], [[laach de Garda]], de [[Laach de Ginevra|Ginevra]], de [[Laach de Custanza|Custanza]], de [[Laach de Zürich|Zürich]], dii [[Laach dii Quater Cantun|Quater Cantun]].<br />
Föra de chii dü regjun sa tröva dumé ul [[Balaton]] e ul Maar Caspiu.

== Geugrafìa ümana ==

=== Pupulazziun ===
L'Europa a l'è la part del muunt püssee densameent pupulada (la g'aveva, in del [[2005]], 728,4 miliun de abitaant, ca curespunden a 69 ab./km²). La percentüaal de la pupulazziun eurupea rispett al tutaal mundiaal la s'è però sbassada in dii ültimm ann (adess, de tüta la pupulazziun de la [[Tèra]], dumé ul 12% al viff in Europa).

Fin da i ann '70, ul [[muvimeent natüraal]] de la pupulazziun eurupea l'a faa segnaa un [[tass de natalitaa]] semper püssee bass che, incöö, in de la magjuur part dii paees, al quata minga nanca ul [[tass de murtalitaa]] (anca se l'è diminüii anca quell); cumé risültaa, la pupulazziun eurupea l'è dree a sbassass, e sa calcula che da chì al [[2050]] l'Europa la pudarà peert anca 70 miliun de abitaant. In [[demugrafìa]], al sa diss che l'Europa l'a cumpletaa la [[transizziun demugrafica]]. Ul sbassameent püssee dramatich de la natalitaa ga l'ann vüü i paees ex-[[Üniun Suvietica|suvietich]] dopu ul croll dii ann '90; in d'un quaj paees de l'Europa ucidentaal al paar ca gh'è staa una speci de inversiun de tendenza, almegn se sa varda a i ann dopu ul [[2000]]. In tütt i modi, ul prublema de la pupulazziun eurupea a l'è ca gh'inn semper püssee vecc e semper men persun gjuvin; sa duvara mett rimedi, e i rimedi a passarann dumé a traveers una rivulüzziun dii strutüür assistenziaj.

Per quell ca riguarda la distribüzziun de la pupulazziun, i part püssee densameent pupulaa a inn slüngaa su una zenta ca la va da l'[[Inghiltèra]], a la [[Francja]] del Nòort, [[Paees Bass]] e [[Belgju]], [[Germania]] ucidentaal, [[Itàlia]] setentriunaal. Un oltra grossa cuncentrazziun a l'è in de la regjun de [[Musca]].<br />
Sa trövenn dii vöj de pupulameent, inveci, in dii sitt men favurii: i regjun inteern de la [[Spagna]] e de la [[Francja]], la Scandinavia (praticameent tüta, cunt dii zòn de vöj asulüüt in del N) e suratütt la [[Rüssia]].<br />
I cunürbazziun principaj a inn:
* [[Musca]]
* [[San Pederbürg]]
* [[Lundra]]
* [[Pariss]]
* [[Cunürbazziun de la Ruhr|Ruhr]]
* [[Milan]]
* [[Randstad Holland]]

In Europa sa pöden anca individüaa dü dii gròss [[megalopul]] mundiaj, quela [[megalopul padana|padana]] e quela de la [[Megalopul de la Ruhr|Ruhr]].

Anca de föra dii gròss cunürbazziun, la pupulazziun eurupea l'è in stess per la magjuur part ürbana, cunt percentüaj ca tuchen ul 90-92% in [[Inghiltèra]] e [[Belgju]]; megn ürbanizaa a l'è ad esempi ul [[Purtugaal]], cunt ul 37%.

=== Leench ===
Ul gross de la pupulazziun de l'Europa al fà part de la fameja indueurupea; i divisiun lenguistich a rifletenn assee begn i divisiun etnich. Per infurmassion ins la familia indueurupea vardè l'articul principal [[lenguv Indo-Europee]].

==== Leench minga indueurupee ====
Föra de la fameja indueurupea, in Europa sa pöden truvà leench ca fann part de difereent olter famèj:
* Fameja [[leench ugru-finich|ugru-finica]]: trì leench uficjaj ([[finlandees]], [[estun]], [[ungarees]]) e una quaj lengua minga uficjaal, cumé:
- [[Võru]], [[Seto]], [[Veps]] parlaa in [[Estonia]];<br />
- [[Carelian]], [[Livunian]] parlaa in de la Rüssia ucidentaal;<br />
- [[Sami]], in tütt i sò variaant, parlaa in [[Lapònia]];<br />
- i leench dii pupulazziun ca viven spantegaa per ul teritòri de la Rüssia eurupea urientaal: [[Murdvin]], [[Mari]], [[Komi]], [[Permiacch]], [[Udmürt]], lengua de la pupulazziun dii [[Hanty-Mansi]].
* Fameja [[leench altaich|altaica]]: in del grüpp [[leench türch|türch]], inn cumprees ul [[türch]] (parlaa in [[Türchìa]], in Grecja, a Cipru, in [[Bülgarìa]], [[Macedonia]], [[Muldavia]]), l'[[azeer]] e, in de la Rüssia urientaal, ul [[Tartar]], ul [[Cjuvasc]] e ul [[Baschir]];
* Fameja [[leench ibeer-caucasich|ibeer-caucasica]]: un grüpp de leench parlaa in del [[Caucaso]]: ul [[Geurgjan]], l'[[Abkhaz]], ul [[Cecen]], l'[[Ingüsc]];
* Fameja [[leench semitich|semitica]]: ul [[Maltees]];
* Ul [[basch]].

== Ecunumìa ==

== Stòria ==

[[Archivi:Rectified Languages of Europe map.png|thumb|250px|right|Europa linguistic]]
[[Archivi:Grossgliederung Europas.png|thumb|250px|Europa regional culture]]
[[Archivi:First.Crusade.Map.jpg|thumb|250px|Europa history; [[1000]].]]

{{Europa}}

[[Categuria:Europa]]
[[Categuria:Cuntineent]]
[[Categuria:Lombard Occidental]]